Galerie Mariska Dirkx is gevestigd in het voormalige atelier van de glazeniersfamilie Nicolas te Roermond. Ook dit jaar doet ze weer mee aan de Open Monumentendag. Op de achtergrond van de foto is het raam Sjinderhannes van Joep Nicolas te zien, op de voorgrond een werk van zijn kleinzoon Diego Semprun Nicolas. Foto Marij Coenen 2014.
Komend weekend is het Open Monumentendag en dan draai ik zaterdag mee met glasspecialist Mariska Dirkx en beeldhouwer Dick van Wijk in het voormalige atelier van de glazeniersfamilie Nicolas in Roermond (start 11:00 uur, Wilhelminasingel 67, 6041 CH Roermond).
Wat ze zoal in petto hebben lees je in hun uitnodiging hieronder:
12 en 13 september aanstaande hebben veel mooie Monumenten in Roermond hun deuren gastvrij open gezet. Er hangt dan altijd een echte feestelijke sfeer in de stad en als het zonnetje er ook nog bij schijnt is het werkelijk een echte feestdag. Het is een dag vol leuke ontdekkingen en ontmoetingen. Ook in ons atelier bruist het die dag van de geschiedenis en het ambacht in de kunst. Sinds 1855 is dit pand al een kunstwerkplaats, waar nu nog immer veel kunstenaars en kunstminnenden elkaar ontmoeten. Dick van Wijk werkt hier iedere dag aan zijn beelden en permanent komen hier geïnteresseerden voor de geschiedenis van atelier Nicolas en de nieuwe glaskunst van internationale professionele glaskunstenaars.
In het monumentenweekend geven wij met een heel team op onze locatie informatie over de kunst die gerelateerd is aan de geschiedenis van het voormalig atelier Nicolas.
Te zien zijn:
2 grote gebrandschilderde ramen van Joep Nicolas
de geschiedenis van het inventariseren, en conserveren van de mooie cartons (ontwerptekeningen) van atelier Frans Nicolas
kunst en ambacht van de beelden van Dick van Wijk
restauratie atelier Restaura; zij restaureren kunstwerken voor vele musea, archeologen, en gemeenten
over textielrestauratie van gewaden, vaandels en vlaggen
informatie over “de genade van de steiger” : monumentale kerkelijke muurschilderkunst in het interbellum
ambacht en techniek van de eigentijdse glaskunst
en in het theehuis ziet U een leuke demonstratie over het werken voor de vlam om mooie glaskralen te maken.
Tijdens deze dagen zijn aanwezig:
Andrea Peeters en/of Dirk van de Leemput (cartons) Sociaal Historisch Centrum Maastricht
Doortje Lucassen (textielrestauratie) Sociaal Historisch Centrum Maastricht
Helma Helgers (glaskralen)
Bernadette van Hellenberg Hubar, kunsthistoricus ( De genade van de steiger)
en Dick en ik natuurlijk.
De koffie staat klaar en wij heten U allen van harte welkom.
De toegang is gratis zoals gewoonlijk in de galerie en het atelier dat in september en oktober weer alle weekenden geopend is.
Mocht U graag een aparte ontvangst met koffie en vla en een uitgebreide uitleg over de geschiedenis van het atelier willen hebben; dan graag van te voren reserveren bij Dick of Mariska. Dit kan iedere dag van de week. De kosten zijn dan 7,50 euro p.p.
Zelf geef ik uitleg aan de hand van mijn boek De genade van de steiger, waarin ik naast de schilderingen ook het glas-in-lood van Nicolas behandel. Het betreffende item is hier op de website opgenomen.
Misschien is er ook ruimte om nog wat te vertellen over de vernieuwende glazen van Joseph Cuypers in de nieuwe Bavo, waarover mijn volgende boek gaat.
Zij stappen zwijgzaam Een stoet van mensen met prestige lictoren, auguren en hofhouding achter de keizer en zijn familie in een vreedzame processie Of toch vertoon van macht? geplooide koppen fronsen je aan ieder een eigen agenda De vrouwen met kunstige kapsels niet minder vol intrige deinen in het ritme elegant vallen de plooien van de gewaden naar benee hier een gebaar, daar een aai over het hoofd van een kind als speelse rekwisieten Maar vooral … die menselijke koppen niet geïdealiseerd, alsof de man om de hoek hiertussen had kunnen staan en zich in gedragen pas tot de keizer begeeft, ieders keizer in een vrede van nu af aan.
…
_____________
Post scriptum —Het derde beeldgedicht van de cyclus Rome gaat over de Ara pacis Agustae, het altaar van de vrede van Augustus (30 voor Christus). Natuurlijk vormt dit weer een prachtig staaltje propaganda van Augustus. Op het gebied van public relations liet deze man niets aan het toeval over. Wil je er meer van weten, lees dan het mooie verhaal hierover op Wikipedia.
De keizer had overigens duidelijk oog voor de kosmische kant van dit type gedenktekens: het altaar was zo gesitueerd dat de zon op de verjaardag van Augustus precies op het altaar viel. Niet zomaar ging het hier om een heiligdom dat geen overkapping kende, maar deel uitmaakte van een ruimtelijke constellatie direct onder de hemelkoepel. Die kosmische symboliek was de Romeinen niet vreemd, zoals – jawel! – J.A. Alberdingk Thijm in zijn Heilige Linie (pp. 26-28) wist te vertellen: van menig tempel in Rome was de voorgevel georiënteerd, gericht op de dageraad, waar iedere dag weer dat even wonderlijke als vertrouwde fenomeen plaatsvond en -vindt: de zonsopkomst.
Wat me verder frappeerde waren de rijke guirlandes, omdat die mooi laten zien hoe sterk de christelijke kunst geworteld is in de Romeinse: ditzelfde type vind je terug in de apsismozaïeken van de San Clemente uit de elfde eeuw, die we ’s ochtends hadden bekeken. En dan moet je bedenken dat de Ara pacis ook nog gepolychromeerd was. Ook dat is iets dat direct vanuit de Romeinse cultuur overgegaan is naar de vroege middeleeuwen. Ach, wat een onzin is dit toch! Die mensen maakten dit onderscheid zelf helemaal niet: men zag geen breuklijnen die latere geleerden aan data koppelden, integendeel. Als directe nakomelingen zag men vooral de verbinding met het verleden.
Een van de andere themata die culturen en tijden met elkaar verbindt is het fenomeen dat aangeduid wordt als metabolisme. Stofwisseling in de meest letterlijke zin van het woord: je gebruikt het ene materiaal om het andere ermee te suggereren. Het bekendste voorbeeld zijn de trigliefen en metopen van de Griekse tempel die verwijzen naar de oorspronkelijke overdekking met hout. Ook bij de Ara pacis zie je dit, en wel aan de binnenkant, waar de ‘houten schutting’ in steen is omgezet.
Kijken naar dit rituele bouwwerk is al zo’n feest, maar dat geldt niet minder voor de architectonische hoes die er om heen staat. Richard Meijer schijnt behoorlijk veel kritiek gekregen te hebben voor zijn ontwerp, maar mij valt vooral op hoeveel respect hij betoont aan het gewijde karakter van de Ara pacis. Terwijl hij aan de buitenkant door een gevarieerde indeling met telkens verspringende, terrasachtige trappartijen iets van de ruimtelijke samenhang oproept waarin dit vredesaltaar ooit functioneerde, vormt de binnenkant een huls, waar aan alle kanten daglicht binnenstroomt alsof het object nog buiten staat.
Dus als je naar Rome gaat …
Het bovenstaande gedicht schreef ik op locatie tijdens mijn excursie naar Rome van 12 tot 22 juni 2015, waarover onder deze link meer is te vinden. De foto’s zijn van mijn hand.
;-) B.
Verkorte link van dit item: http://wp.me/p4eh3s-1FR
Foto van een onbekende koepel circa 1904 van J.L.F. Huysen uit Hoorn op de beeldbank van het NHA.
Deze foto is afkomstig van de beeldbank van het Noord-Hollands Archief (NHA) en staat daar onder de noemer Bavo Leidsevaart ((Voor een meer gedetailleerde weergave volg deze link naar de beeldbank van het NHA (nr NL-HlmNHA_Hrlm_25874).)) Maar dat klopt niet. De koepel van de nieuwe Bavo is weliswaar gebouwd op pendentieven, maar heeft spitsbogen en een oriëntalistische vormentaal. Verder ontbreken daar de classicistische sluitsteen en dito lijst. Ook de horizontale band direct boven de sluitsteen ontbreekt bij de kathedraal. Het NHA heeft me gevraagd waar dit dan wel zou kunnen zijn. Omdat de foto is gemaakt door J.L.F. Huysen uit Hoorn, rees bij mij het vermoeden dat het misschien om de Cyriacuskerk van A.C. Bleys (1879-1882) zou kunnen gaan. Maar hoewel dat qua stijl heel goed zou kunnen, is dat, zoals blijkt uit deze foto van de RCE, evenmin het geval. ((Zie de beeldbank van de RCE onder deze link.)) De koepel van de Amsterdamse Nicolaaskerk van Bleys zit er nog dichter tegen aan, maar die is het dus ook niet. ((Vergelijk de foto van Minke Wagenaar uit 2010 op Wikimedia commons.))
De koepel van Cyriacuskerk te Hoorn van A.C. Bleys op de beeldbank van de RCE. Foto: Paul van Galen 1977.
Na een oproep via de sociale media kwam al heel snel het verlossende antwoord! Ik zat er veel dichter bij dan ik dacht! Wat zeg ik: de oplossing staarde me aan!
Oplossing
De twee kerkenkenners Sander van Daal en Herman Wesselink hebben me overtuigd: het is toch de Cyriacuskerk in Hoorn. Ik had mijn conclusie gebaseerd op een foto in lage resolutie en niet meer geverifieerd met het exemplaar in hoge resolutie, die de beeldbank van het NHA me gisteren nastuurde. Ik kon de drie verticale elementen niet thuis brengen boven de sluitsteen. Nog steeds vraag ik me af wat Bleys daarmee wilde, vooral omdat ze blijkens de foto van de RCE later overgeschilderd zijn. Maar wat doorslaggevend is, is dat je op de foto in hoge resolutie nog net de onderkant ziet van het woord ‘Species’ en dat haalt iedere twijfel weg.
Mooi toch!
B. ((Verkorte link van dit item: http://wp.me/p4eh3s-1Gf.))
_________________________________
De cirkel wordt gedragen door zuilen in het rond in een eeuwig draaiend ritme met lijnen haaks geplaatst De triomfboog als een wig hakend naar de hemel dwars daarop de zoldering vol aardse vlakke tinten Twee Korinthische kapitelen, rijke schouders met de geboort’ van twee bogen balancerend op de as van het akkoord noord naar zuid gelinieerd Boven het hoogaltaar de leegte van het boogvormige niets al te heilig voor meer vormen op de vliezen van het oog Oost en west de oculi die het rijzen en het dalen van de zon naar ’t laatste uur tot een vlammend spel herleiden in de ronde architectuur
…
De Stefano Rotondo te Rome, gefotografeerd op 14 maart 1932 door Berit Wallenberg. Herkomst Wikimedia Commons.
______________
Post scriptum — In dit beeldgedicht van de cyclus Rome staat de Stefano Rotondo centraal, een van de meest bijzondere vroegchristelijke kerken in Rome, met een bouwgeschiedenis die teruggaat op de vijfde eeuw.1 Ze vormt de eerste christelijke centraalbouw in dit deel van de beschaving. Zelfs in een stad waar het Pantheon herinnerde aan het hoge niveau van de Romeinse architecten en constructeurs, was ze typologisch een buitenbeentje door de dubbele arcade rondom de locus sanctus in het midden. De koepel die je hier zou verwachten is echter achterwege gebleven. De tweede arcade is in de twaalfde eeuw dichtgezet, maar als boogstelling nog goed herkenbaar in de concentrische muur.
Op grond van de bijzondere verschijningsvorm wordt verondersteld dat de Stefano Rotondo in figuurlijke zin een kopie vormt van de heilig Grafkerk die Constantijn in 335 over het graf van Christus in Jeruzalem heeft laten bouwen: de Anastasis rotunda.2 De grote stroom pelgrims die hier naar toe kwam, keerde terug met verhalen waarin uiteraard ook de grafkerk een rol speelde. Hoe zag dat gebouw eruit? Wel, de kerk was een centraalbouw, omringd door drie apsiden met arcades, een centraal gewelf et cetera. Vrijwel zeker beïnvloed door deze orale context ontstonden over heel Europa symbolische ‘kopieën’ die vaak niet meer dan enkele karakteristieke elementen met de bron gemeen hadden, zoals in dit geval de centraalbouw. Was de kerk in Jeruzalem opgericht over het graf van Christus, bij de Stefano stond ze over het altaar dat symbolisch gelijkstaat met dat graf, omdat hier tijdens de misviering telkens weer het bloedige offer van Christus op onbloedige wijze wordt herhaald.3
Tevens is dit de plek waar zich de relieken van de heiligen bevinden: de heilige die een ‘alter Christus’ is, een andere Christus, een concept waar Paulus de opmaat van gaf: ‘Niet ik leef, het is Christus die leeft in mij’.4 Hij leeft dus volgens Paulus in ieder van ons, maar wel het meest illustratief in heiligen. Je zou kunnen zeggen dat Christus zich via de heiligen aan de mensen openbaart. Vandaar dat lotgevallen van de heiligen vol zitten met ontleningen aan het Oude en het Nieuwe Testament, als gaat het bij wijze van spreken om Bijbelse episodes.5
In de Stefano Rotondo te Rome is de centraalbouw gecombineerd met de kruisvorm. Naar een reconstructie van S. Corbett.6 Herkomst: Wikimedia Commons.
Nu is het interessante van de Stefano Rotondo dat de circulaire opzet wordt gecombineerd met een axiale, waarin de christelijke kruisvorm domineert. Die wordt door twee onderdelen nog eens extra geaccentueerd: allereerst door de merkwaardige dwarsmuur van noord naar zuid in het hart van de centraalbouw boven het hoogaltaar, die in de middeleeuwen aangebracht zou zijn ter ondersteuning van de constructie. Voorts door de oostelijke uitbouw met zijn raam waardoor het ochtendlicht binnenvalt en de tegenhanger aan de westkant waardoor de laatste zonnestralen van de dag de kerk betreden.7 Of in het centrum van dit gebouw overigens werkelijk sprake is van heilige leegte – zoals in de Joods-christelijke traditie – blijft de vraag.8
Het bovenstaande gedicht schreef ik op locatie tijdens mijn excursie naar Rome van 12 tot 22 juni 2015, waarover onder deze link meer is te vinden. Het reprovrije beeldmateriaal is ontleend aan:
Charles-Louis Clérisseau (28 August 1721–9 January 1820), Interior of St Stefano Rotondo Church in Rome (1750-1755). Dit werk bevind zich in de collectie van de Hermitage te Sint Petersburg en is verworven door Catharina de Grote. Het is te vinden op de site ‘endlesspaintings.blogspot.com’ en reprovrij.
Wikimedia Commons: MM (2006) naar een reconstructie van Spencer Corbett.10
;-) B.
Verwijzingen
Voor algemene informatie zie Stefano Rotondo op Wikipedia.
Deze ontdekking staat op naam van Richard Krautheimer, ‘Introduction to an “Iconography of Mediaeval Architecture”‘ → Bibliografie. Voor algemene informatie zie heilig Grafkerk op Wikipedia. Een interessant laat voorbeeld is de kapel van Hoogcruts in Margraten.
Een van de grote kenners van Stefano Rotondo, Richard Krautheimer, betwijfelt overigens of hier wel van oorsprong af een altaar heeft gestaan. Voor zijn boeiende visie zie zijn artikel ‘Succes and failure in late antique church planning’, pp. 134-135. In de vakliteratuur was dit fenomeen van de symbolische kopie al bekend vanaf tenminste 1866, toen deel VIII verscheen van Viollet-le-Duc, Dictionnaire raisonné de l’architecture (1854-1868): lemma Sépulchre, Saint, pp. 279-290. Zie voor beide volledige titels → Bibliografie.
Zij dansen …
met tussen hen in de Gorgoon
een pas de deux op de metoop
in ’n eenparig versneld ritme
Perseus en Minerva
Het schild als een spiegel gepoetst
zal telkens weer het
schrikbeeld weerkaatsen
dat versteent …
Deinst zij achteruit,
Stapt hij naar voor
op gevleugelde voeten
in ’n haast niet te stuiten pas
weet de Gorgoon van geen wijken
dood
of grijnzend aan ’t ontwaken?
De schedel van de ossenkop
’n stille verteller daaronder
laat alles in het midden …
…
______________
Post scriptum — De voorstellingen van Perseus, Minerva en de Gorgoon Medusa zijn in terracotta gebakken en vervolgens gepolychromeerd. Ze maken deel uit van een serie metopen (circa 28 voor Christus) die Augustus bestemd had voor de tempel van Apollo, maar die in werkelijkheid nooit zijn geplaatst. Ze kwamen terecht in een put, welke situatie verklaart waarom de kleuren door de inwerking van vocht en chemicaliën wel aan kracht hebben verloren, maar de lijnen van de reliëfs op de brokstukken zo gaaf zijn gebleven. Ze zijn nooit blootgesteld aan weer en wind.
Aanvankelijk luidden drie regels: komt de Gorgoon dichterbij. Achteraf was ik daar niet gelukkig mee. Ik heb het veranderd in: weet de Gorgoon van geen wijken
De terracotta’s bevinden zich in het Museo Palentino te Rome, dat ik bezocht tijdens een excursie van 12 tot 22 juni 2015 onder leiding van Cis Brenders, klassiek archeoloog te Antwerpen die zich onder meer bezighoudt met de vertaling van De architectura Libri X (De tien boeken over architectuur) van Vitruvius, voluit Marcus Vitruvius Pollio (circa 85 — 20 voor Christus).
Wil je meer weten over – de andere items uit – de cyclus Rome, volg dan deze link.
Al ons werk valt onder de CC-BY-NC-SA licentie. Er mag dus vrijelijk gebruik van gemaakt worden, mits de bron wordt vermeld en er geen commercieel gebruik van wordt gemaakt.
Je kunt dit item delen via de knop delenonderaan de pagina. Het zou helemaal fijn zijn als je daarbij de hashtag #gorgoon gebruikt.
Verkorte link van dit item: http://wp.me/p4eh3s-1E7.
“Dit huis zal eeuwig staan, het zal van kind tot kind gedurig overgaan”, jubelde een enthousiaste dichter ter gelegenheid van de inzegening van de Goirkese kerk in 1839. Of het waar is, van die eeuwigheid, dat valt nog te bezien, maar ondertussen staat de kerk toch al 176 jaar, en een bijna afgeronde restauratie van het complete interieur doet het beste vermoeden voor de toekomst. Daarmee bevindt de Goirkese kerk zich in een uitzonderlijke positie in deze tijden van kerksluiting en herbestemming. Dat is mede te danken aan de Stichting Vrienden van de Goirkese Kerk. Op initiatief van deze stichting is nu het boek ‘O prachtig huis’ verschenen, waarin kunsthistoricus Joost van Hest de geschiedenis van het kerkgebouw en de inventaris voor het eerst gedetailleerd beschrijft. Van Hest werkt de hoofdrolspelers tot leven. Dat zijn de opeenvolgende pastoors, de architecten en de kunstenaars die het uiterlijk van kerk en interieur bepaald hebben, maar ook de parochianen. Daardoor is de Goirkese kerk vooral aan de binnenkant uitgegroeid tot een van de fraaiste van Tilburg, rijk aan devote kunstwerken zoals de doopvont uit 1590 en de uit hout gesculptuurde preekstoel uit 1853. ((Ontleend aan: Stadsnieuws d.d. 20 juni 2015, p. 8.))
Maar dat is niet het enige wat de Goirkese kerk zo speciaal maakt. Hierin bevindt zich namelijk één van de topstukken op het gebied van de monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum: de indrukwekkende schilderingen van Jos ten Horn in de apsis van dit gebouw, die werkelijk zonder weerga zijn. Ten Horn heeft de vondst van Antoon Derkinderen om de muur als een vel papier te behandelen in dit werk op verbluffende wijze in praktijk gebracht.
Op 13 april aanstaande houd ik een lezing voor de kring Maastricht van Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap en op 22 april voor de stichting RURA te Roermond. Hieronder vind je de aankondiging!
… Een van de schilderingen van F.H. Bach in de Juvenaatskapel te Maastricht (1922-1927). Foto: Beeldbank RCE-Pixelpolder.
Bernadette van Hellenberg Hubar, De genade van de steiger, monumentale schilderkunst in het interbellum (met een accent op Maastrichtse voorbeelden)
Lezing voor de kring Maastricht van LGOG 13 april 2015. ((Locatie en tijdstip: Stayokay, Maasboulevard 10, 6211 JW Maastricht om 19:45 uur.))
De genade van de steiger, monumentale schilderkunst in het interbellum (met een accent op Roermondse voorbeelden)
Lezing voor de stichting RURA te Roermond 22 april 2015. ((Locatie en tijdstip: Forum te Maasniel, inloop vanaf 19.15 uur, start om 19.30 uur.))
Algemeen —De lezing gaat over het onderzoek naar monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum, dat in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed werd uitgevoerd. Dit resulteerde in het eerste boek over dit onderwerp: De genade van de steiger. De titel reflecteert de worsteling van de kunstenaar die in allerlei houdingen hoog op de steiger zijn werk uitvoert en in zijn hoofd een berekening moet maken van hoe dit er vanaf de grond uit komt te zien. Een beetje genade was daarbij onmisbaar.
Over monumentale schilderkunst uit de twintigste eeuw was nauwelijks iets bekend: niet alleen strikt genomen wat betreft de jaren twintig en dertig, maar ook over de aanloop vanaf circa 1900 en de nasleep na 1940. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed constateerde dat het gesignaleerde hiaat dit segment van de kerkelijke kunst onzichtbaar dreigde te maken. De geïnitieerde inhaalslag heeft er toe geleid dat er veel relevante informatie beschikbaar is gekomen voor het beheer en behoud van dit type erfgoed. Dat blijkt op verschillende niveaus opportuun te zijn.
Maastricht — Zo is in Maastricht onlangs de enige muurschildering van Henri Jonas – in de Koepelkerk – gerestaureerd door de SRAL (Stichting Restauratie Atelier Limburg). ((Zie het fragment op deze site via http://wp.me/P4eh3s-1ms.)) Minder goed is het gesteld met het werk van Jan Grégoire en Jaap Mes in de Lambertuskerk, terwijl de leegstand van het vroegere juvenaat van de broeders Maastricht het nodige doet vrezen voor de schilderingen van F.H. Bach. Daartegenover staat weer het werk van Harrie Schoonbrood en Eugène Laudy in de Hubertuskerk dat ondanks de herbestemming van het gebouw tot sportschool ongemoeid bleef. ((Voor meer informatie over dit laatste voorbeeld zie http://wp.me/p4eh3s-fU.))
Roermond —Wat betreft Roermond is het met name de figuur van Joseph Th.J. Cuypers die centraal staat, de zoon van de architect van het Cuypershuis en het Rijksmuseum, Pierre J.H. Cuypers. Niet alleen probeerde Joseph Cuypers professioneel opgeleid kerkschilders als Joan Collette aan de kunstwerkplaatsen te verbinden, maar ook – hoewel hij het aanbod afsloeg – een autodidact als Joep Nicolas. Overigens komt een van de ontdekkingen van het onderzoek, Augustijn Hermans, zelf uit de stal van de Roermondse werkplaatsen.
Personalia —Bernadette van Hellenberg Hubar (1956) houdt zich vanaf de jaren ’80 bezig met monumentale kunst, onder meer als onderdeel van het oeuvre van de architectenfamilie Cuypers. Zij promoveerde op het proefschrift Arbeid & Bezieling, over de esthetica van Pierre J.H. Cuypers, Joseph A. Alberdingk Thijm en Victor E.L. de Stuers, zoals uitgedrukt in de voorgevel van het Rijksmuseum. Op dit moment is ze bezig met een boek over de nieuwe Bavokathedraal te Haarlem (1895-1930), een werk van Joseph Th.J. Cuypers. ((Voor Arbeid & Bezieling volg deze link, voor de nieuwe Bavo deze. De verkorte link van de onderhavige blogpost is http://wp.me/p4eh3s-1BO.))
Joseph Cuypers | Cuypers & Co, Gewelfschildering in de kapel van kasteel De Haar (circa 1917). De gewelven in deze kapel zijn uiteindelijk niet voltooid en in 1926 verwijderd. Ook de schilderingen zijn dus verdwenen. Ik heb dit ontwerp van Joseph Cuypers geanalyseerd in mijn boek ‘De genade van de steiger’. Met dank aan Jacqueline Heijenbrok van De Fabryck. ((Hubar, De genade van de steiger, pp. 229-230. Jacqueline Heijenbrok, Guido Steenmeijer, Katrien Timmers, Wat een weelde. Tien eeuwen Kasteel de Haar, Zwolle-Amersfoort 2013, p.391.
Het lijkt wel een zoekplaatje, maar wat je hier ziet, is het gewaad van de hoofdfiguur van het altaarretabel in de kapel van Nicolas van Tolentijn, een van de belangrijkste augustijner heiligen in de Paterskerk te Eindhoven.* Het beeld komt uit het atelier van de gebroeders Custers te Eindhoven, wier werk tot de top van de houtsnijkunst uit de vroege twintigste eeuw behoorde.
Waarom ik dit detail laat zien? Omdat het zo’n mooi voorbeeld is van hoe weefsel werd gesuggereerd op een beeld. Vaak had een atelier voor dit werk in specialist in huis, een polychromeur die bedreven was in het beschilderen van sculptuur. Moet je kijken hoe knap hij dit heeft gedaan! Via een goud gestikt steentjesmotief op donkerblauwe stof accentueert hij de val van het gewaad: dat doet hij door de steentjes te verkorten en zelfs te vervormen, met name bij de scherpere plooien en op de plaatsen waar het been zich aftekent onder het weefsel. We hebben te maken met een echte verleider, want deze handwerksman verlokt het oog om als het ware te surfen over de golven van de stof die vol dik bollende toppen en holtes zit. Toen hij dit beeld onder handen nam, circa 1909, en er al zijn vaardigheden op los liet, zal deze polychromeur zich ongetwijfeld niet hebben gerealiseerd dat hij een uitstervend metier beoefende. De generatie beeldsnijders na hem zou afstappen van dat bonte palet, die horreur van de neogotiek, zoals dat door de kunstcritici en -historici vanaf de jaren dertig werd geformuleerd.
Nog een fase verder en dit soort beelden zou via rommelmarkten verdwijnen. Met name na Vaticanum II* daalde de waardering voor dit type kerkelijke kunst tot een absoluut dieptepunt, met alle gevolgen van dien. Zo kon het gebeuren dat de beelden van de Munsterkerk te Roermond, waar ieder atelier in de stad een exemplaar aan had bijgedragen, in de jaren zestig van de vorige eeuw volledig opgeruimd werden. Daarom is het ook zo bijzonder dat de Paterskerk in Eindhoven nog haar complete interieur heeft, waarvan de beelden een indruk geven van de veelzijdigheid van atelier Custers.
Als je een keer in de gelegenheid bent, moet je de kerk zeker gaan bezoeken!
Vue op het altaar van Nicolaas van Tolentino in de Paterskerk te Eindhoven. Dit beeld is op zijn oorspronkelijke plaats behouden. Foto Barbara Bonfrer 2014.
Post scriptum
Het teken * in de bovenstaande tekst staat voor de volgende informatie:
De foto’s zijn gemaakt door Barbara Bonfrer van Franken Projectmanagement.
Vaticanum II duidt op het Tweede Vaticaans Concilie dat van 1962 tot 1965 werd gehouden en leidde tot de modernisering van de R.K. Kerk. Hoe goed en opportuun ook, in Nederland leidde de implementatie tot een tweede beeldenstorm in Nederland. Voor meer achtergrondinformatie zie de lemmata op Wikipedia: http://nl.wikipedia.org/wiki/Tweede_Vaticaans_Concilie en http://nl.wikipedia.org/wiki/Tweede_beeldenstorm.
Voor de Open Monumentendag van 2015 volg deze link.
Erfgoedzorg in de States —Sociale media hebben de naam vluchtig te zijn. Hoewel dat niet helemaal ontkend kan worden, valt me op dat in de erfgoedsector toch heel wat nieuws passeert dat allerminst vluchtig is en af en toe best om reflectie vraagt. Van een van die berichten – over monumentenzorg in de States, dat zo’n zes jaar geleden gepost werd – verwondert het me nog steeds dat er zo weinig reactie op gekomen is. Voor mij is dat een prikkel om eens in de zoveel tijd te kijken of er nog nieuws is dat de actualiteit van het verhaal ten goede komt.
Missing link(s) —Er was ditmaal nog een andere aanleiding en die is aanmerkelijk prozaïscher: juist dit item kampte een groot verloop van URL’s, waardoor snelkoppelingen niet meer werkten en dus geactualiseerd moesten worden. Dit is een algemeen probleem waar geen enkele webmaster blij mee is, ook omdat het niet nodig is. Het zou zich niet voordoen als men bij het wijzigen van de site zogenaamde redirects (permanente omleidingen) of permalinks gebruikt bij de betreffende URL’s. De paradox wil dat het in dit geval wel heeft geleid tot de ontdekking van interessante aanvullende informatie. Ga je met me mee naar 2015, toen het verhaal begon?
Erfgoedzorg in de States is bepaald geen alledaags onderwerp, dus dat zou op enige nieuwsgierigheid mogen rekenen.1 Mij raakte het onderwerp vooral, omdat Amerikanen zelf beweren nauwelijks gestolde geschiedenis te hebben. Het idee om gebouwen, stedenbouwkundige structuren of landschappelijke ensembles als getuigen van het verleden te behouden zou daar veel minder diep geworteld zijn dan hier. Of dat beeld natiebreed van toepassing is, weet ik niet, maar wie een kijkje neemt op de site van Los Angelos Cityplanning en zoekt op ‘Cultural Heritage Commission’, zal aangenaam verrast worden. Men is al ruim een halve eeuw actief en beschikte al in 1962 – het jaar van onze eerste monumentenwet! – over een ‘Cultural Heritage Ordinance’. Zoals ze zelf trots vertellen: ‘Los Angeles’ ordinance was one of the earliest pieces of historic preservation legislation in a major urban center, predating by three years the 1965 passage of New York City’s renowned Landmarks Preservation Law’.2
Postwar | Wederopbouw
Dat is echter niet het enige dat me aan deze post op Hyperallergic intrigeerde: bij de ‘Googie style’, waarin dit ‘landmark’ is ontworpen, gaat het ook nog eens om een categorie die in Nederland als wederopbouwarchitectuur wordt betiteld. Misschien is het naïef van me, maar dat ze aan de andere kant van de oceaan belangstelling zouden hebben voor dit jonge erfgoed, of liever, dit type architectuur uit deze periode al als erfgoed zouden beschouwen, had ik niet verwacht. Wij zijn er al trots op dat we enkele – vooroorlogse – pompstations beschermen, maar de categorie cafetaria … O zeker, je kunt ze vinden in het monumentenregister, maar het gaat dan om latere (her)bestemmingen of, zoals bij de Diergaarde Blijdorp in Rotterdam, om een onderdeel van het tentoonstellingsgebouw ‘Rivièrahal’ dat in 1939-1941 werd gebouwd naar ontwerp van Sybold van Ravesteyn 1938).3 Dus niet, zoals met de benzinestations, om ‘een autonoom bouwtype, met een eigen verschijningsvorm’.4 Een type gebouw dat kennelijk zo uitdagend was, dat toonaangevende architecten als Van Ravesteyn en Willem Dudok ze op hun tekentafel hadden liggen.
Het naoorlogse tankstation te Enschede (1959-1961) van Sybold van Ravesteyn voor Purfina oogt door zijn schermgevel als een functionalistische folly. Het object is in 2018 ingeschreven in het Rijksmonumentenregister onder nummer 532199. Foto gevonden op transisalania.blogspot.nl (2013), waar als herkomst staat RCE.5
Ook dit ontwerp van Van Ravesteyn in Arnhem (1957) werd voor Purfina gemaakt. De evidente gemene deler met het één jaar oudere Norms is … jawel, de zaagtand. Het object is geen rijksmonument. Herkomst: Beeldbank RCE 2002-Foto A.J. van der Wal, documentnummer 346.403.
Vandaar dat bij die vroege tankstations enkele pareltjes zitten. De een sterker dan de ander, dragen ze vrijwel allemaal een zakelijke, minimalistische signatuur. Met hun grote luifels en ruim beglaasde kiosken maken ze een knipoog naar het Nieuwe Bouwen uit het interbellum. Met name Van Ravesteyn wist hieraan als geen ander een speelse draai te geven, zoals in Enschede en Arnhem is te zien. Zetten we Norms daarnaast, dan vallen binnen ons Nederlandse referentiekader niet alleen de zaagtand, maar vooral de Rietveldachtige elementen en kleuren op. Het meest dominant is wel het grote ruitvormige rode vlak in het vogelbekvormige paneel (zie de Twitterfoto hierboven) dat spontaan de vraag oproept in hoeverre de vooroorlogse exercities van Theo van Doesburg in Amerika bekend waren. Vanuit Amerikaans perspectief wordt het ontwerp als volgt omschreven:
The 24-hour coffee shop was designed in 1956 by Louis Armet and Eldon Davis and is emblematic of the space-age Googie style that took hold in Southern California in the postwar years. The origin of the style’s name comes from a coffee shop designed by John Lautner in 1949. Characterized by bold geometric forms, upswept roofs, glass, steel, and neon, Googie buildings represented the optimistic futurism of the Atomic age with a dose of SoCal (= South Calfornia) car culture mixed in.6
Het aparte is dat de associatie met tankstations en voertuigen sowieso al in het ontwerp lag besloten. Naar verluidt streefden Armet & Davis ernaar om door middel van speciale stoelen en de stoffering van het interieur het sfeerbeeld op te roepen van een autoshowroom. Een van de eerste van deze serie restaurants, die zich specifiek richtte op de Amerikaanse middenklasse, was het bedreigde Norms aan La Cienega (1956). De eigenaars bleken good sports te zijn: toen het besluit van Los Angeles om dit exemplaar te beschermen in 2019 onherroepelijk werd, kreeg het architectenbureau van het eerste uur opdracht om het gebouw zoveel mogelijk in de oorspronkelijk staat terug te brengen. Het gebouw was niet langer een afgetakeld relict van voorbije tijden, maar een gedenkteken van de de glorietijd van het naoorlogse Amerika. Dat was goed nieuws, want inmiddels was er alweer een Norms onder de slopershamer terecht gekomen.7
Ed Ruscha, Norm’s, La Ciegena, on Fire, 1964. In 1962 werd het werk van Ruscha, samen met Roy Lichtenstein, Andy Warhol en andere hedendaagse kunstenaars opgenomen in de baanbrekende tentoonstelling ‘New Painting of Common Objects’, in het Pasadena Art Museum. Deze Expositie wordt beschouwd als een van de eerste ‘Pop Art’-tentoonstellingen in Amerika. Screenshot site The Broad Art Foundation, Santa Monica.8
Hoezeer Norm’s paste in het zelfbeeld van Amerika in de jaren ’50 en ’60, blijkt wel uit Norm’s, La Ciegena, on Fire (1964) van Ed Ruscha, een van de toonaangevende kunstenaars uit de Amerikaanse Pop artscene. Hij gaf de sterk futuristische lijnbeweging van het vogelbekachtige ornament een enorme vaart door de vlammenzee in dezelfde richting te stuwen. Saillant detail is dat het ruitvormige element in dit werk niet rood is. Hoewel er meer beeldmateriaal is waarin het hele element egaal beige is geschilderd, was dit rode accent blijkens oude foto’s wel de oorspronkelijke situatie. Nu die situatie is hersteld wordt opnieuw de sfeer opgeroepen van het naoorlogse Amerika.
Wie goed luistert, hoort op de achtergrond Roy Orbison zingen!
Over Roy Orbison gesproken, heeft iemand toevallig de film Carol (2015) gezien? Een van de scenes daarin is opgenomen bij een Googie style wegrestaurant.
;-) B.
Verwijzingen
Nota bene —Omdat ik de URL’s in dit stuk al verschillende keren heb moeten aanpassen, heb ik die in de noten vervangen door een routeplanner om van de website in kwestie naar het bedoelde item te komen. Het is verbazingwekkend dat juist overheidsorganisaties, zoals de RCE en Los Angeles City Planning (bien étonnés de se trouver ensemble) het belang niet inzien van zogenaamde redirects of permalinks. Zekerheidshalve zijn in noot 11 de links naar Evernote vermeld van de belangrijkste stukken. Enkele andere zijn opgenomen in een openbare map.
De informatie over de bedreigde ‘LA Googie Landmark’ is afkomstig van de site Hyperallergic. Al zoekende naar meer informatie over dit type gebouw kwam ik dit boek op Amazon.com tegen: Hess, Alan. Googie: fifties coffee shop architecture. San Francisco, CA: Chronicle Books, 1986.
Voor de informatie over het erfgoedbeleid van Los Angeles surf naar de website van Los Angeles City Planning, zoek op ‘Cultural Heritage Commission’, klik op ‘Local Designation Process’ en ga naar de paragraaf ‘Cultural Heritage Ordinance’. Of het om feitelijke bescherming gaat of vrome intenties, die we in Nederland vooral kennen in verkeerd opgezette bestemmingsplannen, kan onder meer afgeleid worden uit het volgende stuk van de Cultural Heritage Commission: Top Ten Myths inzake erfgoedbehoud.
Voor beschermde pompstations, tankstations, benzinestations levert de zoekterm ‘benzine’ in het Rijksmonumentenregister van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) de volgende treffers: Nijmegen, Diemen, Breda, Den Bosch (tweemaal), Groningen en Enschede. Behalve de laatste gaat het om vooroorlogse artefacten. Met de zoekterm ’tankstation’ kun je terecht op de beeldbank van de RCE, waar ook enkele naoorlogse, nog niet beschermde exemplaren te vinden zijn. Voor de rol van Sybold van Ravesteyn bij de Diergaarde Blijdorp volg deze link. Zie ook de beschrijving in het Rijksmonumentenregister van de RCE, onder monumentnummer 527986.
Een mooi overzicht van tankstations en relevante informatie is te vinden op: Johan Grootveld, ‘Volgooien maar, tanken vroeger en nu’, op: grootveld.net (2008). Aan deze site is ook de mooie formulering van ‘een autonoom bouwtype, met een eigen verschijningsvorm’ ontleend. Wat betreft authentieke voorbeelden, zie ook de collectie benzinestations op Flickr.
De foto van het tankstation van Van Ravesteyn te Enschede (rijksmonumentnummer 532199) is gevonden op de site van Transisalania, waar als herkomst de RCE staat vermeld. Deze foto was echter op de beeldbank niet te vinden. Over dit ontwerp verscheen een artikel van de hand van M.S. Verweij, ‘Glanerbrug, een benzinestation naar ontwerp van ir S. van Ravesteyn’, in: Jaarboek Monumentenzorg 1999, pp. 159-167, on line via DBNL.
Stromberg, Matt. ‘LA Googie Landmark Saved from Demolition, for Now’. Hyperallergic, 16 januari 2015. http://hyperallergic.com/175309/la-googie-landmark-saved-from-demolition-for-now/.
Nichols, Chris. ‘After 70 Years, the Norms Chain of Iconic Googie Diners Looks to the Future’. Los Angeles Magazine, 17 oktober 2019. https://www.lamag.com/digestblog/norms-70-breakfast/. Dit stuk kon opgespoord worden dankzij het goed geannoteerde lemma over Norms restaurants op de Engelstalige Wikipedia. Daar komt ook de verwijzing naar de autoshowroom vandaan: helaas bleek de link naar het betreffende artikel niet meer te werken.
Het screenshot van Ed Ruscha Norm’s, La Cienega, on Fire is ontleend aan de site van The Broad. Het is te vinden door de naam van de kunstenaar of de titel van het kunstwerk in het zoekscherm in te voeren. Omdat ook bij deze site permalink ontbreken, is een kopie opgeslagen op Evernote. Voor meer informatie over de kunstenaar surf naar de engelstalige Wikipedia, waaraan ook het stukje is ontleend over de ‘New Painting of Common Objects’ (1962) in het Pasadena Art Museum, een van de eerste ‘Pop Art’-tentoonstellingen in Amerika.
Voor Roy Orbison zie het gelijknamige lemma op Wikipedia. Een grote collectie van zijn songs is te vinden op Spotify en Youtube.
De film Carol van regisseur Todd Haynes is gemaakt met Cate Blanchett en Rooney Mara als hoofdrolspelers. Phyllis Nagy baseerde haar scenario op het deels autobiografische boek The Price of Salt van Patricia Highsmith uit 1952. Het is een fascinerende film over een destijds onacceptabele liefde, die een prachtig beeld geeft van het Amerika van de jaren ’50. Je kunt hem tegenwoordig huren via Youtube. Voor meer informatie volg deze link.
Mochten de URL’s verloren gaan, de belangrijkste stukken zijn opgenomen in de map Uitdelen2all op Bibliodoc 4all (submap Beleid en regelgeving/Erfgoedzorg in Amerika) en voorts op Evernote:
Los Angeles City Planning, Local Designation Process op Evernote.
LA Googie Landmark Saved from Demolition, for Now op Evernote.
Googie: Fifties Coffee Shop Architecture: Alan Hess op Evernote.
Norm’s, La Cienega, on Fire – Ed Ruscha | The Broad op Evernote.
Nichols, Chris. ‘After 70 Years, the Norms Chain of Iconic Googie Diners Looks to the Future’ op Evernote.
Voor de berichtgeving op de sociale media heb ik de aardigheid om collages te maken. Wat je hier ziet, tot stand bij de nieuwe versie van het webartikel in 2019. Het leek me toen wel aardig om toen de aandacht te vestigen op de film Carol die grote indruk op me heeft gemaakt. Collage bvhh.nu 2019.
Dit item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Erfgoedzorg in de States”. VanHellenbergHubar.org (blog), 2015-2021. http://bit.ly/1klLJLU-VanHH2Org.
De verkorte link van dit item is http://wp.me/p4eh3s-1lD | http://bit.ly/1klLJLU-VanHH2Org
Onze website gebruikt cookies voor een optimale ervaring. VanHellenbergHubar.Org vraagt de gebruiker om hiermee akkoord te gaan door op 'Accept' te klikken.AcceptRead More
Privacy en cookies ingevolge de AVG
Privacy Overview
This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may affect your browsing experience.
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
