De nieuwe Bavo bloeit (2016)

Bij gelegenheid van de opening van de manifestatie ‘De nieuwe Bavo bloeit’ – donderdag 21 april 2016 – heb ik een kleine presentatie gemaakt, getiteld: ‘Flora in steen’. Het was een uitgelezen kans om te laten zien hoe sterk architectuur en natuur in de visie van architect Joseph Cuypers met elkaar verweven waren. Zelfs de fibonnacireeks speelt een rol!

Om een eerste indruk te geven, neem ik je even mee naar het reliëf ‘De bouw- en Beeldhouwkunst’ in de voorgevel van het Rijksmuseum, dat je onder deze link nader kunt bekijken. Josephs vader, Pierre Cuypers, en zijn peetoom, Jozef Alberdingk Thijm, wilden met deze voorstelling, waarin de architect over zijn arm een banderol heeft met cirkel, driehoek en vierkant, de volgende boodschap afgeven:

  • Hiermee werd de analogie uitgedrukt tussen enerzijds God die als Deus artifex, demiurg of zoals Cuypers zelf stelde als “den grooten Bouwmeester en Kunstenaar” de kosmos had geconstrueerd, en anderzijds de mens als architect of Magister operum, die zijn monumentale gebouwen tot stand bracht. Deze analogie kende twee complementaire varianten, die beide door Thijm en Cuypers uitgedragen werden. Zo stelt Thijm aan de ene kant dat de mens naast Gods “natuurwaereld” zijn “nieuwe waereld” liet verrijzen, waarbij hij de bouwkunst specifieert als “eene (…) tweede natuur”. Aan de andere kant beschrijft hij de aarde als “den grooten tempel Gods”‘.*

Via het onderstaande verhaal krijg je een mooi beeld van hoe Joseph Cuypers dit in de nieuwe Bavo vertaalde. Het geeft meteen aan hoe ook hij over de roeping van de architect dacht. En dat was niet gering! Daarover kun je meer lezen in mijn boek over de kathedraal: http://bit.ly/Bavo-Ao

Vanwege het filmpje dat in de presentatie is opgenomen, kun je de dia’s het beste handmatig doorklikken via het pijltje . Bij het filmpje klikken op de midden op het scherm.

De ‘nieuwe Bavo bloeit’ was ook dit jaar weer een geweldige happening, waarover je de nodige impressies op kunt doen via Facebook en de website Denieuwbavobloeit.nl. Zelf was ik erg onder de indruk van de bloeminstallaties die heel verrassend zijn en vol verhalen zitten. Op welk moment je de kathedraal ook bezoekt, je kunt er in ieder geval altijd de ‘Flora in steen’ bekijken, waarover bovenstaande presentatie gaat.

B.
Het bloemenhek bij de Mariakapel in de nieuwe Bavo (foto parochiearchief NHA Haarlem).

Bronnen &
  • Het citaat is afkomstig uit mijn proefschrift, Hubar, Arbeid en Bezieling, pp. 231
  • Herkomst van het beeldmateriaal in de presentatie:
    • Dia 1: de foto is gemaakt door Bram Bos van Kamerkoor Vocoza dat 21 april a capella zong bij de opening van ‘De nieuwe Bavo bloeit’.
    • Dia 2: BvHH 2016
    • Dia 3: BvHH 2013-2015. Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2015.
    • Dia 4: Hans Guldemond, 2014-2016.
    • Dia 5: de eerste twee reprovrij via internet. Beeldbank RCE-Margaretha Svensson, 2014. Heilig Kerstmisgilde Haarlem.
    • Dia 6: ‘Nature by numbers’ van Christóbal Vila.
    • Dia 7: reprovrij schema Fibonacci. Schema van Arjen Looyenga uit Erftemeijer e.a., Getooid als een bruid, p. 86 → bibliografie. Joseph Cuypers (1861-1949) aan zijn tekentafel, ontleend aan: Joseph Cuypers, (toeschrijving), Gedenkschrift bij de Onthulling van het Gedenkteken voor Dr. P.J.H. Cuypers nabij de Munsterkerk te Roermond op den 103den verjaardag zijner geboorte aangeboden door de NV Kunstwerkplaatsen Cuypers & Co 16 Mei 1930, Roermond z.j. (1930). Overige foto’s van BvHH, 2013.
    • Dia 8: Van Hoogevest Architecten-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2016. BvHH, 2016. Jo Kunnen, 2015.
    • Dia 9: BvHH, 2013. Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2015. Van Hoogevest Architecten-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2016.
    • Dia 10: BvHH, 2013-2015. Van Hoogevest Architecten-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2016.
    • Dia 11: Van Hoogevest Architecten-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2016. Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2014.
    • Dia 12: Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2014. BvHH, Cuypersarchief Het Nieuwe Instituut, Rotterdam. Partituur ‘Blij stond de zon’ van A. Diepenbrock op tekst van J.A. Alberdink Thijm, ontleend aan Het geheugen van Nederland.
    • Dia 13: BvHH 2015, reprovrije foto’s internet, De Fabryck, Cuypersarchief Het Nieuwe Instituut, Rotterdam.
    • De foto in het medaillon stamt uit de jaren 1950 toen het hekwerk van H.J.Th. van der Heijden bij de Mariakapel werd geplaatst (1951). Het zit vol rozen die horen tot de meest populaire florale Mariasymbolen. Herkomst Noord-Hollands Archief, parochiearchief nieuwe Bavo.

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’ en is aangemeld op de Facebookpagina van de nieuwe Bavo op 23 april 2016.
Verkorte link: http://bit.ly/Bavo-Flora-Gslide

BewarenBewaren

< Terug naar de hoofdpagina

What’s in a name: Jos, Jos. of Joseph?

Opmaat — Dit item dateert oorspronkelijk van 2016, toen we druk bezig waren met het boek over de nieuwe Bavo.* Inmiddels gaan we helemaal op in de Joseph Cuypers Collectie en wat dacht je … er komen nog meer naamsvarianten naar voren! Je treft niet alleen Jos, Jos. of Joseph aan, welnee! Voor intimi, onder wie uiteraard als belangrijkste zijn vrouw Delphine, was hij Joop, terwijl zijn moeder hem als kind Joopie noemde en later Joô en Joseph. Dat geldt overigens ook voor zijn zus Katy/Katrien/Catharina – jawel, ook zij had meer namen – met wie zowel hij als Delphine een aparte band hadden.* De oude Pierre noemde zijn zoon steevast Joseph en dat geldt ook voor de mensen in zijn netwerk die hem mochten tutoyeren. Was onze held een kameleon? We gaan het je vertellen, zodra we meer weten! In de tussentijd hopen we dat niemand hem meer aanduidt met Jos, want zo heette hij in ieder geval niet!


Knipsel artikel Joseph Cuypers op Delpher uit dagblad De Tijd 9 juni 1936 (screenshot en bewerking BvHH 2016).

‘Joseph Cuypers Een bouwmeester die 75 jaar wordt’. Delpher uit dagblad De Tijd 9 juni 1936 (screenshot en bewerking BvHH 2016).*

Ik kan me nog goed herinneren dat we het binnen het Cuypersgenootschap (ik praat nu over de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw) altijd over Jos Cuypers hadden. Totdat een van zijn nazaten aan een van ons – Arjen Looyenga* – vroeg, waarom we hem zo noemden. Hij heette immers Joseph. Als zijn naam werd afgekort tot Jos., wat hij overigens – aanvankelijk – zelf niet deed, maar met name in de pers gebeurde, was dat met een punt erachter. Dat wil zeggen, voor zover men dat niet vergat, want het artikel in de kop laat zien dat men in de krant af en toe gewoonweg álle variaties toepaste!* Ik moet eerlijk bekennen dat bij mij het kwartje pas viel toen er een punt van de punt was gemaakt. Met mijn achtergrond als archivaris had ik dat toch wel mogen weten. Wanneer iemand achter een woord een punt zet (zijnde geen eindpunt), betekent dat vanouds dat je er nog wat achter moet denken. Met losse letters als initialen bijvoorbeeld is dat vandaag de dag nog steeds zo.

Typisch is dat toch! Wanneer je eenmaal aandacht krijgt voor zo’n detail, dan zal het je niet meer ontsnappen. Zo ook met deze naamsvarianten. In het gemeentearchief van Roermond vond ik in de correspondentie van Cuypers’ zoon, dat zijn roepnaam inderdaad Joseph was, en niet Jos. De oude Cuypers schrijft hem steevast aan met ‘Lieve Joseph’. Zelf heeft de architect zich, zowel zakelijk als persoonlijk, in brieven en in artikelen, zelden anders geschreven dan Joseph; dat wil zeggen, op de correspondentie met de intimi na, voor wie hij Joop was. De voorkeursvariant van zijn naam krijgt nog eens een extra bevestiging in de vorm van zijn architectenstempel met de vertrouwde attributen van passer en driehoek en in het randschrift Joseph Th.J. Cuypers.

Het architectenstempel van Joseph Cuypers (Herkomst: Gemeentearchief Roermond; gevectoriseerd door wolthera.info).

Het architectenstempel van Joseph Cuypers (Herkomst: Gemeentearchief Roermond; gevectoriseerd door wolthera.info).

Dit soort emblemen werd niet alleen op papier gebruikt, maar ook in gebouwen als de kathedraal. Zelf liet Joseph Cuypers zich in de nieuwe Bavo als hoofd van het bouwteam afbeelden met de meest elementaire geometrische figuren van cirkel, vierkant en driehoek. Deze staan veelzeggend genoeg voor de volmaakte modules waarmee God het universum heeft geschapen. Het embleem dat Joseph in zijn stempel draagt, vinden we in een aangepaste vorm terug in deze serie bouwvakpictogrammen. Het gaat om passer en tekenhaak die hij heeft gereserveerd voor zijn opzichter en latere vennoot, Jan Stuyt: volgens zijn vader een bedreiging voor zijn zoon, volgens Joseph zelf een aanstormend jong talent vol potentie. Opvallend genoeg zie je dat Joseph zelf de driehoek nam en de passer met de tekenhaak toekende aan Stuyt: wat de een ontwierp, tekende de ander. Oftewel, wat de een al kon, zou de ander al doende leren.

De emblemen van Joseph Cuypers en Jan Stuyt in de apsisgalerij van de nieuwe Bavo (foto's bvhh.nu 2013).

Links het embleem van Joseph Cuypers, waarmee hij zich spiegelde aan de goddelijke architect van het universum met cirkel, driehoek en vierkant. Rechts de gecombineerde passer en winkelhaak die Jan Stuyt als eretekens kreeg (foto’s bvhh.nu 2013).

Nu heb ik je natuurlijk nieuwsgierig gemaakt naar deze geheimzinnige tekens, maar helaas … op dit moment kun je de hier bedoelde emblemen niet meer zien: ze zitten in de doorgang van de galerij van de apsis en zijn relatief kort zichtbaar geweest, toen dit deel van de kathedraal in de steigers stond. Wil je toch graag weten wat er nog meer was te zien, dan moet je verder surfen naar mijn artikel ‘Hommage aan het bouwteam’.*

Er is trouwens wel een andere plek in het complex waar een deel van deze pictogrammen op ooghoogte is te vinden. Probeer daar maar eens achter te komen en laat het me vooral weten als het is gelukt.

B. (&M)

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Meer informatie & bestelgegevens

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar de volgende informatie en bronnen:

  • Bernadette van Hellenberg Hubar (en Marij Coenen), Ad orientem | Gericht op het oosten. De nieuwe Bavo te Haarlem, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016. Voor een samenvatting ga je naar http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.
  • Delpher, zoekterm “Jos. Cuypers”. Dit leverde onder meer het artikel in de kop van deze blog op uit: De Tijd, Godsdienstig-staatkundig dagbladd. 09-06-1936, getiteld Joseph Cuypers Een bouwmeester die 75 jaar wordt (onder deze link).
  • Arjen Looyenga was een van de auteurs van het vorige boek over de kathedraal, waarin dan ook consequent over Joseph Cuypers wordt gesproken: Erftemeijer, Antoon, Arjen Looyenga en Marike van Roon, Getooid als een bruid, De nieuwe Sint-Bavokathedraal te Haarlem, Haarlem 1997.
  • Bernadette van Hellenberg Hubar, ‘Hommage aan het team’, op: org, http://wp.me/P4eh3s-7q (2013).

Ben je toevallig in Haarlem of ga je er een keer naar toe, breng dan een bezoek aan de nieuwe Bavo, die tegenwoordig KoepelKathedraal Haarlem wordt genoemd en deel uitmaakt van ‘Het grootste Museum van Nederland’.  

Geïnteresseerd in het boek over de nieuwe Bavo? Dan kun je het heel misschien nog kopen in de winkel van de KoepelKathedraal Haarlem, want voor het overige is het uitverkocht!

De nieuwe Bavo is gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem. Het resultaat daarvan is beloond met de Europa Nostra Award voor restauraties 2019.

‘What’s in a name’ maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo‘ en is oorspronkelijk gepubliceerd op de Facebookpagina van de kathedraal, 5 februari 2016.
Verkorte link: http://bit.ly/2R1KEvd-JCC

Terug naar hoofdpagina

Oneindig

Cyclus Rome 2 | Oneindig

Cyclus Rome: Charles-Louis Clérisseau (1721–1820), Stefano Rotondo, 1750-1755.

De cirkel wordt gedragen
door zuilen in het rond
in een eeuwig draaiend ritme
met lijnen haaks geplaatst
De triomfboog als een wig
hakend naar de hemel
dwars daarop de zoldering
vol aardse vlakke tinten
Twee Korinthische kapitelen,
rijke schouders met de geboort’
van twee bogen balancerend
op de as van het akkoord
noord naar zuid gelinieerd
Boven het hoogaltaar de leegte
van het boogvormige niets
al te heilig voor meer vormen
op de vliezen van het oog
Oost en west de oculi
die het rijzen en het dalen
van de zon naar ‘t laatste uur
tot een vlammend spel
herleiden in de ronde
architectuur

Cyclus Rome: Lalupa op Wikimedia Commons, Stefano Rotondo, 2008.

______________

Post scriptum — In dit beeldgedicht van de cyclus Rome staat de Stefano Rotondo centraal, een van de meest bijzondere vroegchristelijke kerken in Rome, met een bouwgeschiedenis die teruggaat op de vijfde eeuw.1 Ze vormt de eerste christelijke centraalbouw in dit deel van de beschaving. Zelfs in een stad waar het Pantheon herinnerde aan het hoge niveau van de Romeinse architecten en constructeurs, was ze typologisch een buitenbeentje door de dubbele arcade rondom de locus sanctus in het midden. De koepel die je hier zou verwachten is echter achterwege gebleven. De tweede arcade is in de twaalfde eeuw dichtgezet, maar als boogstelling nog goed herkenbaar in de concentrische muur.

Op grond van de bijzondere verschijningsvorm wordt verondersteld dat de Stefano Rotondo in figuurlijke zin een kopie vormt van de heilig Grafkerk die Constantijn in 335 over het graf van Christus in Jeruzalem heeft laten bouwen: de Anastasis rotunda.2 De grote stroom pelgrims die hier naar toe kwam, keerde terug met verhalen waarin uiteraard ook de grafkerk een rol speelde. Hoe zag dat gebouw eruit? Wel, de kerk was een centraalbouw, omringd door drie apsiden met arcades, een centraal gewelf et cetera. Vrijwel zeker beïnvloed door deze orale context ontstonden over heel Europa symbolische ‘kopieën’ die vaak niet meer dan enkele karakteristieke elementen met de bron gemeen hadden, zoals in dit geval de centraalbouw. Was de kerk in Jeruzalem opgericht over het graf van Christus, bij de Stefano stond ze over het altaar dat symbolisch gelijkstaat met dat graf, omdat hier tijdens de misviering telkens weer het bloedige offer van Christus op onbloedige wijze wordt herhaald.3

Tevens is dit de plek waar zich de relieken van de heiligen bevinden: de heilige die een ‘alter Christus’ is, een andere Christus, een concept waar Paulus de opmaat van gaf: ‘Niet ik leef, het is Christus die leeft in mij’.4 Hij leeft dus volgens Paulus in ieder van ons, maar wel het meest illu­stratief in heiligen. Je zou kunnen zeggen dat Christus zich via de heiligen aan de mensen openbaart. Vandaar dat lotgevallen van de heiligen vol zitten met ontle­ningen aan het Oude en het Nieuwe Testament, als gaat het bij wijze van spreken om Bijbelse episodes.5 

SStefanoRotondoVsec
In de Stefano Rotondo te Rome is de centraalbouw gecombineerd met de kruisvorm. Naar een reconstructie van S. Corbett.6 Herkomst: Wikimedia Commons.

Nu is het interessante van de Stefano Rotondo dat de circulaire opzet wordt gecombineerd met een axiale, waarin de christelijke kruisvorm domineert. Die wordt door twee onderdelen nog eens extra geaccentueerd: allereerst door de merkwaardige dwarsmuur van noord naar zuid in het hart van de centraalbouw boven het hoogaltaar, die in de middeleeuwen aangebracht zou zijn ter ondersteuning van de constructie. Voorts door de oostelijke uitbouw met zijn raam waardoor het ochtendlicht binnenvalt en de tegenhanger aan de westkant waardoor de laatste zonnestralen van de dag de kerk betreden.7 Of in het centrum van dit gebouw overigens werkelijk sprake is van heilige leegte – zoals in de Joods-christelijke traditie – blijft de vraag.8 

Het bovenstaande gedicht schreef ik op locatie tijdens mijn excursie naar Rome van 12 tot 22 juni 2015, waarover onder deze link meer is te vinden. Het reprovrije beeldmateriaal is ontleend aan:

  • Arthermitage.org: Charles-Louis Clérisseau (28 August 1721–9 January 1820), Interior of St Stefano Rotondo Church in Rome (1750-1755). Voor meer informatie volg deze link.
  • Wikimedia Commons: fotograaf Lalupa (2008).9 
  • Wikimedia Commons: MM (2006) naar een reconstructie van Spencer Corbett.10 

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verwijzingen
  1. Voor algemene informatie zie Stefano Rotondo op Wikipedia.
  2. Deze ontdekking staat op naam van Richard Krautheimer, ‘Introduction to an “Iconography of Mediaeval Architecture”‘ → Bibliografie. Voor algemene informatie zie heilig Grafkerk op Wikipedia. Een interessant laat voorbeeld is de kapel van Hoogcruts in Margraten.
  3. Een van de grote kenners van Stefano Rotondo, Richard Krautheimer, betwijfelt overigens of hier wel van oorsprong af een altaar heeft gestaan. Voor zijn boeiende visie zie zijn artikel ‘Succes and failure in late antique church planning’, pp. 134-135 → Bibliografie.
  4. Galaten 2, 20: geciteerd naar Van den Akker en Gerritsen, ‘Legende’, op www.heiligen.netBibliografie.
  5. Hubar, Verhalen op de muur, pp. 73-74 → Bibliografie.
  6. Krautheimer, ‘Succes and failure’, p.123→ Bibliografie
  7. De kerk ligt overigens niet helemaal georiënteerd, maar ongeveer zuid-oost. Vergelijk Krautheimer, ‘Succes and failure’, p. 122 → Bibliografie.
  8. Waarschijnlijk speelde dit ook in de Arabische cultuur, zoals verwoord in mijn beeldgedicht Op het oosten, uit de cyclus Marrakesh.
  9. Voor meer informatie volg deze link.
  10. Voor meer informatie volg deze link.

Dit item is aangepast op 27 december 2019.

Al ons werk valt onder de CC-BY-NC-SA licentie. Er mag dus vrijelijk gebruik van gemaakt worden, mits de bron wordt vermeld.

Je kunt dit item delen via de knop delen onderaan de pagina. Het zou helemaal fijn zijn als je daarbij de hashtag #StefanoRotondo gebruikt.

Verkorte link van dit item: http://wp.me/p4eh3s-1E7

< Naar de Cyclus Rome.