Oneindig

Posted on 29 juni 2015 by Bernadette van Hellenberg Hubar

Cyclus Rome 2 | Oneindig

…

Cyclus Rome: Charles-Louis Clérisseau (1721–1820), Stefano Rotondo, 1750-1755. Herkomst Hermitage Sint Petersburg.

…

De cirkel wordt gedragen
door zuilen in het rond
in een eeuwig draaiend ritme
met lijnen haaks geplaatst
De triomfboog als een wig
hakend naar de hemel
dwars daarop de zoldering
vol aardse vlakke tinten
Twee Korinthische kapitelen,
rijke schouders met de geboort’
van twee bogen balancerend
op de as van het akkoord
noord naar zuid gelinieerd
Boven het hoogaltaar de leegte
van het boogvormige niets
al te heilig voor meer vormen
op de vliezen van het oog
Oost en west de oculi
die het rijzen en het dalen
van de zon naar ’t laatste uur
tot een vlammend spel
herleiden in de ronde
architectuur

…

De San Stefano Rotondo te Rome, gefotografeerd op 14 maart 1932 door Berit Wallenberg. Herkomst Wikimedia Commons.

De Stefano Rotondo te Rome, gefotografeerd op 14 maart 1932 door Berit Wallenberg. Herkomst Wikimedia Commons.

______________

Post scriptum — In dit beeldgedicht van de cyclus Rome staat de Stefano Rotondo centraal, een van de meest bijzondere vroegchristelijke kerken in Rome, met een bouwgeschiedenis die teruggaat op de vijfde eeuw.1 Ze vormt de eerste christelijke centraalbouw in dit deel van de beschaving. Zelfs in een stad waar het Pantheon herinnerde aan het hoge niveau van de Romeinse architecten en constructeurs, was ze typologisch een buitenbeentje door de dubbele arcade rondom de locus sanctus in het midden. De koepel die je hier zou verwachten is echter achterwege gebleven. De tweede arcade is in de twaalfde eeuw dichtgezet, maar als boogstelling nog goed herkenbaar in de concentrische muur.

Op grond van de bijzondere verschijningsvorm wordt verondersteld dat de Stefano Rotondo in figuurlijke zin een kopie vormt van de heilig Grafkerk die Constantijn in 335 over het graf van Christus in Jeruzalem heeft laten bouwen: de Anastasis rotunda.2 De grote stroom pelgrims die hier naar toe kwam, keerde terug met verhalen waarin uiteraard ook de grafkerk een rol speelde. Hoe zag dat gebouw eruit? Wel, de kerk was een centraalbouw, omringd door drie apsiden met arcades, een centraal gewelf et cetera. Vrijwel zeker beïnvloed door deze orale context ontstonden over heel Europa symbolische ‘kopieën’ die vaak niet meer dan enkele karakteristieke elementen met de bron gemeen hadden, zoals in dit geval de centraalbouw. Was de kerk in Jeruzalem opgericht over het graf van Christus, bij de Stefano stond ze over het altaar dat symbolisch gelijkstaat met dat graf, omdat hier tijdens de misviering telkens weer het bloedige offer van Christus op onbloedige wijze wordt herhaald.3

Tevens is dit de plek waar zich de relieken van de heiligen bevinden: de heilige die een ‘alter Christus’ is, een andere Christus, een concept waar Paulus de opmaat van gaf: ‘Niet ik leef, het is Christus die leeft in mij’.4 Hij leeft dus volgens Paulus in ieder van ons, maar wel het meest illustratief in heiligen. Je zou kunnen zeggen dat Christus zich via de heiligen aan de mensen openbaart. Vandaar dat lotgevallen van de heiligen vol zitten met ontleningen aan het Oude en het Nieuwe Testament, als gaat het bij wijze van spreken om Bijbelse episodes.5

In de Stefano Rotondo te Rome is de centraalbouw gecombineerd met de kruisvorm. Naar een reconstructie van S. Corbett.6 Herkomst: Wikimedia Commons.

Nu is het interessante van de Stefano Rotondo dat de circulaire opzet wordt gecombineerd met een axiale, waarin de christelijke kruisvorm domineert. Die wordt door twee onderdelen nog eens extra geaccentueerd: allereerst door de merkwaardige dwarsmuur van noord naar zuid in het hart van de centraalbouw boven het hoogaltaar, die in de middeleeuwen aangebracht zou zijn ter ondersteuning van de constructie. Voorts door de oostelijke uitbouw met zijn raam waardoor het ochtendlicht binnenvalt en de tegenhanger aan de westkant waardoor de laatste zonnestralen van de dag de kerk betreden.7 Of in het centrum van dit gebouw overigens werkelijk sprake is van heilige leegte – zoals in de Joods-christelijke traditie – blijft de vraag.8

Het bovenstaande gedicht schreef ik op locatie tijdens mijn excursie naar Rome van 12 tot 22 juni 2015, waarover onder deze link meer is te vinden. Het reprovrije beeldmateriaal is ontleend aan:

Charles-Louis Clérisseau (28 August 1721–9 January 1820), Interior of St Stefano Rotondo Church in Rome (1750-1755). Dit werk bevind zich in de collectie van de Hermitage te Sint Petersburg en is verworven door Catharina de Grote. Het is te vinden op de site ‘endlesspaintings.blogspot.com’ en reprovrij.
Wikimedia Commons: fotograaf Lalupa (2008).9
Wikimedia Commons: MM (2006) naar een reconstructie van Spencer Corbett.10

;-) B.

Verwijzingen

Voor algemene informatie zie Stefano Rotondo op Wikipedia.
Deze ontdekking staat op naam van Richard Krautheimer, ‘Introduction to an “Iconography of Mediaeval Architecture”‘ → Bibliografie. Voor algemene informatie zie heilig Grafkerk op Wikipedia. Een interessant laat voorbeeld is de kapel van Hoogcruts in Margraten.
Een van de grote kenners van Stefano Rotondo, Richard Krautheimer, betwijfelt overigens of hier wel van oorsprong af een altaar heeft gestaan. Voor zijn boeiende visie zie zijn artikel ‘Succes and failure in late antique church planning’, pp. 134-135. In de vakliteratuur was dit fenomeen van de symbolische kopie al bekend vanaf tenminste 1866, toen deel VIII verscheen van Viollet-le-Duc, Dictionnaire raisonné de l’architecture (1854-1868): lemma Sépulchre, Saint, pp. 279-290. Zie voor beide volledige titels → Bibliografie.
Galaten 2, 20: geciteerd naar Van den Akker en Gerritsen, ‘Legende’, op www.heiligen.net → Bibliografie.
Hubar, Verhalen op de muur, pp. 73-74 → Bibliografie.
Krautheimer, ‘Succes and failure’, p.123→ Bibliografie.
De kerk ligt overigens niet helemaal georiënteerd, maar ongeveer zuid-oost. Vergelijk Krautheimer, ‘Succes and failure’, p. 122 → Bibliografie.
Waarschijnlijk speelde dit ook in de Arabische cultuur, zoals verwoord in mijn beeldgedicht Op het oosten, uit de cyclus Marrakesh.
Voor meer informatie volg deze link.
Voor meer informatie volg deze link.

Dit item is bijgewerkt op 26 juli 2023.

Al ons werk valt onder de CC-BY-NC-SA licentie. Er mag dus vrijelijk gebruik van gemaakt worden, mits de bron wordt vermeld.

Je kunt dit item delen via de knop delen onderaan de pagina. Het zou helemaal fijn zijn als je daarbij de hashtag #StefanoRotondo gebruikt.

Verkorte link van dit item: http://wp.me/p4eh3s-1E7

< Naar de Cyclus Rome.

Cyclus Rome

Het Colosseum te Rome (72-80 na Christus). Foto bvhh.nu, 2015. Klik op de afbeelding om te vergroten.

Rijp & groen — Van 12 tot 22 juni 2015 was ik met een kleine groep op excursie in Rome onder leiding van Cis Brenders, klassiek archeoloog te Antwerpen, die zich onder meer bezig heeft gehouden met de vertaling van De architectura Libri X (De tien boeken over architectuur) van Vitruvius, voluit Marcus Vitruvius Pollio (circa 85 — 20 voor Christus).1 Behalve in de Romeinse kunst – waarbij Brenders veel aandacht besteedde aan een van mijn favoriete onderwerpen, monumentale muurschilderkunst – maakte hij ons ook wegwijs in de vroegchristelijke cultuur. Heel bijzonder was het bezoek aan Ostia waar hij al jaren bezig is met een graffiti project, klassieke graffiti wel te verstaan.

Daarnaast was er voldoende gelegenheid voor enkele toppers als de Villa Farnesina, de Villa Borghese, de Agnese van Borromini – om er een paar te noemen – en een superbe ontdekking om de hoek van het hotel: de Joachimkerk met de Hollandse kapel die naar aanleiding van het vijftigjarig priesterfeest van Leo XIII werd gebouwd rond dezelfde tijd als de nieuwe Bavo in Haarlem. Waar ik ook ben, het project waarmee ik bezig ben komt altijd wel een keer om de hoek kijken. Een andere verrassing was het beeld van de zalige Ludovica van Bernini, waar een van de reisgenoten ons op attendeerde. Dit vrijwel onbekende kunstwerk bevindt zich in de Franceso da Ripa in Trastevere en laat – net als beroemde Theresa van Avila van Bernini – de extase zien als gevolg van de mystieke eenwording van de ziel met God.2 Het boeiende hiervan is dat Bernini de iconografie volgt van de Madonna lactans die zo’n prominente rol speelt in de mystiek van Bernardus van Clairvaux.3 Dat vraagt om nader onderzoek!

Casa dei Griffi, Rome. Foto bvhh.nu 2015.

De Casa dei Griffi in Rome geeft een boeiend beeld van de muurschilderkunst circa 80 voor Christus, waarin de architectuur ogenschijnlijk loskomt van de muur. Dit type werk wordt gerekend tot de tweede (Pompeiaanse) stijl. De kleurstelling, waarin okerrood en okergeel domineren zou door Viollet-le-Duc getypeerd zijn als voorbeeld van de oudste kleurengamma’s in Europa. Foto bvhh.nu 2015.

Monumentale schilderkunst — Een van de dingen, waar ik me heel graag nader in zou willen verdiepen, al is het maar in de vorm van een eerste verkenning, is de doorwerking van de Romeinse muurschilderkunst. Er moet een tijd geweest zijn in Rome, waarin je burgerlijke uitmonsteringen in Romeinse stijl in dezelfde omgeving tegenkwam als de eerste kerkelijke schilderingen met de veel verguisde vlak gestileerde gordijntjes. Die laatste waren ook een geliefd thema in de middeleeuwse muurschilderkunst, zoals beschreven door E.E. Viollet-le-Duc in zijn beroemde Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle (lemma Peinture).4 Maar ook in de burgerlijke interieurs kom je motieven tegen waarvoor dat geldt: licht uitbollend geschilderde architectonische elementen, zoals zuilen en kapitelen, op plinten die perspectivisch zijn weergegeven en die in de middeleeuwen steeds tweedimensionaler van vorm worden. Opnieuw vraag je je dan af of er – ook op dit punt – wel een breuk is tussen de klassieken en de middeleeuwen. Zoals wel vaker is gebeurd, is zo’n grens geen historisch gegeven, maar wordt ze getrokken door ons, mensen, omdat we nu eenmaal behoefte hebben aan afbakening als we iets bestuderen en/of ons afzetten tegen wat de vorige generatie heeft gedaan. We hoeven maar te denken aan de term neogotiek die door de generatie van mijn ouders en grootouders gebruikt werd als een pejoratief, waarin heel de minachting voor en afkeer van die namaak stijl in werd gelegd.

Die neogotiek heeft overigens – onder meer door toedoen van de architecten Cuypers, u inmiddels welbekend – gezorgd voor de volgende fase van het idioom dat Viollet-le-Duc analyseerde. In 1871 en 1874 publiceerde J.A. Alberdingk Thijm een vertaling van het lemma Peinture in zijn tijdschrift De Dietsche Warande, dat vandaag de dag heel eenvoudig geraadpleegd kan worden doordat het op DBNL online staat.5 Kortom, voldoende ingrediënten om de excursie naar Rome ook op dit punt productief te maken. Ik laat het je weten!

De gedichten — Bij de verschillende bezienswaardigheden kwamen als vanzelf woorden naar boven die de ene keer resulteerden in gedichten op locatie – gecombineerd met wat reflecties op de achtergrond – en de andere keer inspireerden tot korte essays op vakgebied (zoals hierboven). Ik noem er enkele:

Pas de deux à Rome | Museo Palentino
Oneindig | Stefano Rotondo
Ara pacis Augustae | Het altaar van de vrede in de huls van Richard Meijer

;-) B.

Verwijzingen en sociale media

Voor Vitruvius zie het lemma op Wikipedia.
Zie het lemma over de ‘Blessed Ludovica Albertoni’ op Wikipedia.
Zie daarover in het bijzonder: Kingma, De mooiste onder de vrouwen → Bibliografie.
Viollet-le-Duc, Dictionnaire raisonné de l’architecture (1854-1868), lemma Peinture, deel VIII-1866 → Bibliografie.
Viollet-le-Duc, Alberdingk Thijm, De schilderkunst in het westersch Europa der middeleeuwen (1871, 1874). → Bibliografie.

VanHellenbergHubar.Org zet sociale media in zowel om items over kunst, cultuur & erfgoed te delen als om vragen te stellen en zo kennis te vergaren. Centraal hierin staat onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB

Ga eens kijken en deel onze berichten, zodat onderwerpen als de voorgaande een nog groter bereik krijgen!

Al ons werk valt onder de CC-BY-NC-SA licentie. Er mag dus vrijelijk gebruik van gemaakt worden, mits de bron wordt vermeld en zonder commercieel gebruik.

Je kunt dit item ook delen via de knop delen onderaan de pagina. Het zou helemaal fijn zijn als je daarbij de hashtags #Rome, #Ostia, #graffiti, #muurschilderkunst, #Bernini, #Borromini, #ViolletleDuc, #Cuypers, #AlberdingkThijm en/of #gedichten gebruikt.

Deze webpagina is bijgewerkt op 9 augustus 2023.

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/Cyclus-Rome of VanHH.org/?p=6399