Van Bavo4all naar Bavo2all vice versa — Het klinkt wat raadselachtig, maar de eerste naam slaat op deze pagina en de tweede op de map on line met een verzameling bronnen en andere stukken over de nieuwe Bavo te Haarlem.
In de map Bavo2all staat onder meer een hyperlink naar het artikel in ‘Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift’, dat Jan Kalf in 1908 over Joseph Cuypers schreef.* Het bevat dit prachtige portret dat Huib Luns van de architect maakte, met op de achtergrond zijn meesterwerk, de nieuwe Bavokathedraal te Haarlem (klik op het plaatje voor een vergroting). Screenshot bvhh.nu 2018.
De collectie bestanden over de kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem (ook wel de nieuwe Bavo genoemd) kan zonder kosten geraadpleegd en gedownload worden. Surf daarvoor naar http://bit.ly/Bavo2all. Als er gebruik van wordt gemaakt, wel graag verwijzen naar de bron.
In de map Bavo2all zitten verschillende stukken, waaronder het sleutelartikel van Joseph Cuypers in Van Onzen Tijd van 1906-1907*, waarnaar in de blogs en webartikelen over de nieuwe Bavo te Haarlem verwezen wordt. Voor deze laatste collectie surf je naar ‘De nieuwe Bavo in verhalen‘. Ik noem er een paar:
Over de architect van de nieuwe Bavo, Joseph Cuypers, valt ook het nodige te vinden in Cuypers4all.
;-) B.
Verwijzingen
Kalf, Jan, ‘De bouwmeester Joseph Cuypers’, in: Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift 18 (1908), pp. 360-375.
Cuypers, Joseph, ‘Van hedendaagsche bouwkunst in ‘t algemeen en de kathedraal van Sint Bavo in ‘t bijzonder.’, in: Van Onzen Tijd 7 (1906-1907), pp. 1-16; 100-116
Op het gebruik van Bibliodoc zijn de disclaimers van de betreffende pagina en van deze site van toepassing. De verkorte link van dit item is: http://bit.ly/Bavo4all (nogmaals, niet verwarren met de verkorte link van de map on line: http://bit.ly/Bavo2all).
Wat een dagje toeren rond Haarlem niet al brengt als je bezig bent met de architectenfamilie Cuypers. Stephan van Rijt, koster van de nieuwe Bavo, nam me op sleeptouw om het werk te bekijken van vader Joseph en zoon Pierre Cuypers junior in Heemstede, Aerdenhout en Zandvoort. Zo kwamen we ook uit bij deze bijzondere kerk van de jongste Cuypers, waar de monumentale kunstenaar Lambert Lourijsen een belangrijk deel van de inrichting verzorgde. Wat betreft de betegelde kruiswegstaties (1949) gaat het zelfs om zijn laatste opdracht. Joseph en Pierre junior Cuypers werkten overigens graag met hem, zoals blijkt uit de inrichting van hun kerk in Beverwijk, ook gewijd aan Agatha.
… De Agathakerk te Beverwijk van Joseph Cuypers en Pierre J.J.M. Cuypers junior, heeft behalve mozaïeken ook een hoofdaltaar van Lambert Lourijsen, met tabernakel, kruis en reliëf (1925). Herkomst: Wikimedia Commons-RCE | nr 20291240.
Lourijsen was een toonaangevende kunstenaar, zoals blijkt uit het volgende fragment uit een artikel over mozaïek:
‘De mozaïkkunst is een dier kunsten, welke door de massa ’t minst worden gekend, terwijl zij zich toch voor haar scheppingen steeds zoo gevoelig toont. Het mozaïkwerk in kerken faalt nooit, niemand kan aan haar stemmingsuggestie en kleurbekoring ontkomen. Men moet vooral niet denken dat de wondermozaiken alleen maar in de oudheid werden gemaakt in Griekenland en Italië, zelfs in dezen tijd leeft gelukkig de mozaikkunst weer op, ook in ons land. In tal van nieuwe katholieke kerkgebouwen wordt zij weer op ruime schaal toegepast en wij tellen een weliswaar klein getal kunstenaars van wie wij Lambert Lourijsen als een der grootsten noemen, die in dit werk een aanzienlijke hoogte hebben bereikt en meesterlijk de zeer groote bezwaren hebben overwonnen, welke aan die techniek dezer kunst vastzitten’.*
Het meesterschap van Lourijsen kan ook bewonderd worden in de Sacramentskapel van de nieuwe Bavo/KoepelKathedraal Haarlem die in combinatie met het kathedraal museum een groot deel van de week te bezoeken is.
Over de kerk van Pierre J.J.M. Cuypers junior is een folder beschikbaar met interessante informatie: Rondleiding in de St. Agathakerk te Zandvoort.
B.
Verwijzingen
Anoniem, ‘Een en ander over wandmozaïken. Een kunst die uit het Oosten komt’, in: De Hollandsche revue jaargang 35 (1930), pp. 520-522.
De Urbanus van Nes aan de Amstel (1889-1891) geldt als het eerste kerkgebouw dat Joseph Cuypers zelfstandig als architect heeft ontworpen. Foto auteur 2014
Al eens de Urbanuskerk in Nes aan de Amstel bezocht? Dat zou ik zeker een keer doen, want het is echt een juweeltje. Ze oogt wat somber van de buitenkant, maar dat heeft vooral met vervuiling te maken. Aan de binnenkant is het één feest van kleur, licht en glans, ook al lijden verschillende muren aan vochtproblemen en zoutuitbloei. Alles bij elkaar een verbazingwekkende primeur van Joseph Cuypers, die zoals zijn tijdgenoten zeiden, niet alleen een droit de naissance kende, maar ook een droit de conquête (oftewel, je hebt weliswaar een streep voor als zoon van een beroemde architect, maar o, wat is het zwaar om tegen zo’n grootheid op te moeten boksen).
Wat die wisselwerking bij de Urbanuskerk heeft gebracht, kun je vinden onder deze knop.
Joseph Cuypers Urbanuskerk Nes aan de Amstel — Dit jeugdwerk van Joseph Cuypers is een echte aanrader om te bezoeken! Dat kan in ieder geval tijdens de jaarlijkse Open Monumentendagen. Dankzij de actieve Vrienden van de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel die je op Facebook kunt volgen, is het gelukt om het glas in lood van de apsis te restaureren. De vrienden zijn goed bezig, maar er moet nog heel wat gedaan worden om dit gebouw in staat van onderhoud te brengen. Dus als je de Urbanuskerk bezoekt, doe dan ook gelijk een donatie, want alle bijdragen helpen.1
Een groot deel van de foto’s in deze diaserie is gemaakt in het kader van de productie van mijn boek over de nieuwe Bavo/Koepelkathedraal Haarlem door Sjaan van der Jagt in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), in 2015. Spijtig genoeg zijn deze foto’s nog steeds niet opgenomen op de beeldbank van de RCE. De volledige set kan bekeken worden via deze link. Je kunt de diashow overigens op pauze zetten en eventueel sprekersnotities openen et cetera door de drie verticale puntjes aan te klikken naast de dianummering.
Op naar Nes aan de Amstel
In 2014, toen me de opdracht was gegund voor het schrijven van een boek over de nieuwe Bavo/Koepelkathedraal Haarlem, bracht ik een werkbezoek aan de Urbanuskerk in Nes aan de Amstel.2 Waarom dat nodig was? Heel simpel, omdat het hier allemaal begonnen is. We hebben het over het eerste werk van de architecten Cuypers, waar alleen de handtekening van Joseph onder staat. Hij werkte hieraan zonder de slagschaduw van zijn vader die bij andere – ook latere – projecten zwaar leunde op de arm van zijn zoon.
Maar wat zeker zo belangrijk was, is dat Joseph Cuypers hier bij de kerkwijding vicaris-generaal A.J. Callier ontmoette – de rechterhand van bisschop Bottemanne – die de opdracht zou regelen voor de nieuwe Bavo. Op de thuisreis hadden ze, naar Joseph later vertelde, ‘een langdurig en diepgaand gesprek over kerkbouw en symboliek’.3 De overlevering wil dat dit gesprek plaatsvond op een trekschuit; een draadje op Twitter leidde tot de ontdekking dat het een stoomboot geweest moet zijn van maatschappij De Volharding die Nes aandeed op weg van Amsterdam naar Gouda en vice versa (zie bovenstaande diashow).4
Bij de Urbanuskerk werkte de architect samen met bouwpastoor M.A. van Zanten, net als Callier oud-docent van het kleinseminarie Hageveld. Later, vanaf 1898, zou hij als pastoor van de ‘kathedraal’ van Amsterdam, de Willibrordus buiten de Veste, opnieuw met Joseph Cuypers aan de slag gaan. Pas toen kreeg dit Amsterdamse bouwwerk, waarvan de bouw 24 jaar had stilgelegen, eindelijk het aanzien van een echte kerk: Joseph Cuypers voegde schip, zijbeuken, viering en transept toe; alles bij elkaar een volume dat vele malen groter was, dan de oostpartij die in 1873 onder zijn vader tot stand kwam.5
In Nes hebben Van Zanten en Joseph Cuypers samen een vernieuwend stukje kerkelijke architectuur gerealiseerd dat onder de volgende pastoors, M.P.R. Droog (tot 1908) en J. Opmeer (tot 1928) verder ingericht zou worden. Dit gebeurde waarschijnlijk voor een deel nog volgens een programma dat door de bouwpastoor en zijn architect was samengesteld. Het ademt de sfeer van de ‘modernistische’ katholieke kunstkring De Violier, waarvan Van Zanten en Joseph Cuypers beiden actief lid waren.6
Joseph bleef tot circa 1910 als ontwerper en producent van onderdelen van de uitmonstering bij de Urbanuskerk betrokken.7 Hoe vernieuwend ook die laatste was, blijkt alleen al uit de iconografie van de schipvloer en de doopkapel (1899), in welke laatste ruimte het geijkte element van het water op een aparte manier is gecombineerd met andere thema’s. Daarnaast is ook aan andere standaardonderdelen veel aandacht besteed, zoals de volledig betegelde kruisweg laat zien met haar lambrisering van gestileerde passiebloemen, rozen en lelies.
Juist die rijke keramiek vormt een van de meest opvallende aspecten van de kerk. Bij de doopkapel staat op één van de tegels aangegeven dat ze geproduceerd zijn door de bekende plateelbakkerij Rozenburg in Den Haag (ontwerp Joseph Cuypers, 1899). De betegelde kruisweg is eveneens van de hand van Joseph Cuypers en gemaakt door de firma Brantjes te Purmerend (1904). De hoogst zeldzame uitvoering van het Benedicite in de tegelvloer, naar ontwerp van Theo Molkenboer (eveneens actief in De Violier), blijkt gemaakt te zijn in een Engelse fabriek (1904).8 De Urbanuskerk zou eigenlijk een keer opnieuw tegen het licht gehouden moeten worden van de opvattingen over kunst van De Violier. In mijn boek over de nieuwe Bavo/Koepelkathedraal wordt uitgelegd dat het raam in de kerk onder Paus Leo XIII even openstond, waardoor innovaties mogelijk waren. De Haarlemse kathedraal vormt daar het ongeslagen hoogtepunt van, maar ook de Urbanuskerk maakt deel uit van deze zeldzame groep werken, waaraan een thomistisch symbolisme ten grondslag ligt.9
Kruisweg
Over de kruisweg moet ik ook nog iets kwijt. Dankzij het onderzoek dat ik deed voor De genade van de steiger (2013) is meer bekend geworden over de receptie van de artistieke idealen van de Beuroner school die haar uitvalsbasis had in de benedictijner abdij van Beuron in de deelstaat Baden-Württemberg van Duitsland. Onder leiding van pater Desiderius Lenz ontstond een type kunst dat heel Europa van conservatief tot progressief – om deze versleten termen maar te gebruiken – in zijn greep nam. In Nederland gebeurde dat na de publicatie van drie opstellen van Lenz in 1899. Joseph Cuypers memoreerde later dat zijn familiebedrijf met haar werk al veel eerder een weg had ingeslagen in die richting, want:
‘Parallel aan dat werk zien wij het type der Beuronner school zich ontwikkelen en reeds vroeger in Engeland de Praerafaelisten.’10
Joseph Cuypers geeft hier eigenlijk aan dat de kunstzinnige productie van zijn familiebedrijf zich kan meten met deze majeure stromingen. Hoewel dit zeker het geval is, bleef enige wisselwerking niet uit, want we zien al vrij vroeg Beuroner tendensen in de uitmonsteringen van de firma Cuypers, onder meer in de Dominicuskerk te Amsterdam die in 1883-1893 werd gebouwd. Maar dat geldt niet minder voor de kruisweg van de Urbanuskerk in Nes: héél karakteristiek zijn de egale, blauwe achtergronden, waarin vrijwel alleen de stad Jeruzalem in de verte als coulisse toe wordt gelaten. Daarnaast is ook de natuurlijke, weinig gecompliceerde plooival van de gewaden – iets waar Lenz zich zeer druk om maakte – , het zachte kleurenpalet en de ingehouden dramatiek van de haast klassieke poses en gebaren van de figuren zeer Beuronesk. Een belangrijke inspiratiebron hiervoor waren de wandschilderingen met de kruisweg in de Mariakerk van Stuttgart van Desiderius Lenz uit 1884. In de Nederlandse vaktijdschriften van die tijd werd daar vanaf 1893 aandacht aan besteed. Noch Joseph Cuypers, noch fervente kruiswegschilders als de met hem bevriende Jan en Kees Dunselman hebben de vormgeving van het voorbeeld in Stuttgart letterlijk overgenomen. Je zou haast kunnen stellen dat ze plus Beuron que Beuron werkten door de taferelen verder te stileren en te sublimeren.11
Met de betegelde kruisweg van de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel laat de firma Cuypers & Co zien hoe ze de Beuroner invloeden heeft verwerkt. Foto bvhh.nu 2014.
Om de vernieuwende inbreng van Joseph te illustreren kan de kruisweg van Nes het beste vergeleken worden met een ander betegeld exemplaar van de firma Cuypers & Co, te weten de kruisweg uit De Liefde (helaas gesloopt in 1990) die duidelijk de hand van Cuypers senior verraadt. Dankzij het Nederlands tegelmuseum in Otterloo, waar alle staties zijn opgeslagen, kunnen we ons hier een beeld van vormen. Volgens de site van het museum zou de kruisweg vrij snel na de voltooiing van deze Amsterdamse kerk in 1885 tot stand gekomen zijn:
‘Nederland kende al vele eeuwen een rijke traditie van tegelfabrieken, maar halverwege de negentiende eeuw verdwenen deze de een na de ander, omdat ze de concurrentie met industriële buitenlandse fabrieken niet aankonden. Cuypers koos er echter nadrukkelijk voor om zijn tegels bij een oud, traditioneel bedrijf te laten maken, hoewel zijn neogotische ontwerpen in stijl en kleurgebruik sterk afweken van de oud-Hollandse tegels. Hij kwam uit bij de tegelfabriek van Jan van Hulst in Harlingen, waar zijn tegels geschilderd werden door de eerste schilder Joseph Witte (1843-1909). Het gaat hier om één van de grote tegelopdrachten die aan het eind van de negentiende eeuw de herleving van de Nederlandse tegelindustrie inluidden’.12
Beide kruiswegen werden in een gestileerde architectuuromlijsting gevat. Maar die van De Liefde is veel gedetailleerder en vertoont een veel sterker neogotisch idioom dan de inkadering van het exemplaar in Nes die haast tot het hoognodige gereduceerd is. De blauwe fonds hebben de beide werken gemeen, maar als je kijkt naar de figuren valt in het Amsterdamse exemplaar de uitbundige middeleeuwse plooival van de gewaden op, met bijna gebeeldhouwde geknikte driepunten. Een ander verschil is de klassiek aandoende anatomie van de personages in het exemplaar in Nes tegenover de wat schrale en tanige actoren in dat van De Liefde. Opvallend is ook het gebruik van de gotische minuskel in de al even gotische banderollen tegenover de veel neutralere tekstband in de Urbanuskerk. Daar is ten slotte de bloemenrand eveneens minder gedetailleerd en qua opzet kloeker dan die in De Liefde.
De kruisweg uit De Liefde van Pierre J.H. Cuypers (na 1885) ligt opgeslagen in het Nederlands tegelmuseum. Vergeleken met die van de Urbanuskerk in Nes, ontworpen door Joseph Cuypers, valt op hoeveel neogotischer van signatuur die van zijn vader is. Herkomst: Nederlands Tegelmuseum 2008. In de zomer van 2018 is de kruisweg tentoongesteld in het Heiligenbeeldenmuseum in de oudste nog bestaande Cuyperskerk te Kranenburg bij Vorden.13
Al vanaf 1979 ben ik met Cuypers bezig, en hoewel we met een groot aantal kunst- en architectuurhistorici – onder meer binnen het Cuypersgenootschap – veel onderzoek hebben gedaan en gepubliceerd, valt telkens weer op hoe weinig we van bepaalde zaken weten. Met het inventariseren en ontsluiten van de Joseph Cuypers Collectie op het gemeentearchief van Roermond, vinden we heel wat antwoorden, maar doemen als vanzelf weer nieuwe vragen op. Dat maakt ons vak ook zo spannend en boeiend.
Wordt vervolgd!
;-) B (&M)
Ook dit jaar doet de Urbanuskerk weer mee aan de Open Monumentendag in het tweede (volledige) weekend van september september. Volg de mededelingen op Facebook.
Bronnen en andere verwijzingen
Voor de bezoektijden, raadpleeg verder de site, mail een van de bestuursleden (te vinden onder het tabblad Organisatie) of bel met de pastorie: 0297-582 232. Jammer genoeg is het informatieve boekje van de kerk uitverkocht: Mascini, Rob, Urbanuskerk Nes aan de Amstel, Nes aan de Amstel, z.j. Het komt misschien online op de site van de vrienden.
Dit webartikel is in augustus 2021 vrijwel geheel herschreven. Sedert ons schrijverscollectief – Marij Coenen en ik – bezig zijn met de Joseph Cuypers Collectie in Roermond hebben zich nieuwe inzichten voorgedaan. Die zijn grotendeels verwerkt, wat ook geldt voor de gegevens uit de publicatie van Timmermans, Huub, Margaret Timmermans, en Elly van Rooden. “125 jaar Sint Urbanuskerk – Nes aan de Amstel 1891 – 2016 – jubileumkrant”. UrbanusparochieNes.nl, 2016. http://bit.ly/2ukgf1l. De volledige URL is https://www.urbanusparochienes.nl/pdf/Urb.jub.krant-125jr.-final.pdf.
Het citaat over de ontmoeting met Callier komt van Looyenga, in: Erftemeijer, Getooid als een bruid, p. 40 (zie bibliografie).
Perkamentus. ‘Met een stoomboot van de “Volharding”, die ook in De Nes aanlegde. ’. Tweet. @Perkamentusblog (blog), 30 juni 2021.https://twitter.com/Perkamentusblog/status/1410244341201833991. Geschiedenisvanzuidholland.nl. ‘Aanlegplaats Stoomboot De Volharding’. Geraadpleegd 30 juni 2021. https://geschiedenisvanzuidholland.nl/collecties/aanlegplaats-stoomboot-de-volharding. Helaas werkt deze link niet meer door een ingrijpende transformatie van deze website. Een deel valt te achterhalen via de WayBackMachine van Archive.org.
Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem (zie bibliografie). Meer informatie over het boek is te vinden onder deze link. Wat betreft de Urbanuskerk volg in het register online van de monografie de zoektermen Urbanuskerk, Nes of Nes aan de Amstel.
Voor M.A. van Zanten volg het register online van Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem (zie bibliografie). Idem voor de betekenis van De Violier voor de kerkelijke kunst van die tijd. Voor het thomistisch symbolisme zie dit item op onze site. Voor de ambtsperiode van de hier genoemde pastoors zie de volgende bronnen:
M.A. van Zanten (1866-1898): Timmermans, Timmermans en Van Rooden, 125 jaar Sint Urbanuskerk, p. 13. Pius-almanak …; jaarboek van katholiek Nederland, jrg 24, 1898, 1898. Geraadpleegd op Delpher op 05-08-2021, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKDC04:000791001:00009
J. Opmeer (1908-1928): Zie de almanak hiervoor en Pius-almanak …; jaarboek van katholiek Nederland, jrg 34, 1908, 1908. Geraadpleegd op Delpher op 05-08-2021, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKDC04:000795001:00009 en Timmermans, Timmermans en Van Rooden, 125 jaar Sint Urbanuskerk, p. 21.
NHI Rotterdam, CUBA.110380522 Bouw en decoratie van de rooms-katholieke St. Urbanuskerk en pastorie in de Nes- en Zwaluwenbuurt (Nes aan de Amstel), door J.Th.J. Cuypers. 1888-1903. NHI Rotterdam, CUCO.110384089 Decoratie van de rooms-katholieke St. Urbanuskerk in de Nes- en Zwaluwenbuurt (Nes aan de Amstel). 1891, z.j. NHI staat voor Nederlands Architectuurinstituut, waar zich zowel het archief van de architecten Cuypers bevindt, als dat van hun atelier voor kerkelijke kunst: Cuypers & Stoltzenberg, vanaf 1892 Cuypers & Co (Van Leeuwen, Pierre Cuypers, architect, pp. 35-36 (zie bibliografie).
Timmermans, Timmermans en Van Rooden, 125 jaar Sint Urbanuskerk, pp. 4, 15. Zie het lemma op Wikipedia: http://nl.wikipedia.org/wiki/Plateelbakkerij_Rozenburg. Heel informatief is ook de brochure van de RACM, thans de RCE: Nijenhuis, Henk, Tegels in de twintigste eeuw, brochure cultuurhistorie 13, RACM Amersfoort 2008.
Zie noot 6 voor De Violier, Leo XIII en het thomistisch symbolisme. Naar deze groep kerken, waar in ieder geval de vroege kerken van de vennootschap Joseph Cuypers en Jan Stuyt (vanaf 1900) toe behoren, is tot op heden nauwelijks onderzoek gedaan.
Hubar, De genade van de steiger, p. 227 (zie bibliografie).
Hubar, De genade van de steiger, pp. 468-469: over de Beuroner school en haar invloed; pp. 227-238: over de Beuroner school en Joseph Cuypers; pp. 190-191, 222, 263, 339, 469: de kruisweg van Desiderius Lenz in de Mariakerk van Stuttgart uit 1884. Op één voorstelling na is deze tijdens de Tweede Wereldoorlog geheel vernietigd (zie bibliografie).
Spijtig genoeg is deze informatieve pagina over de Amsterdamse Cuyperskerk De Liefde van de site van het tegelmuseum verwijderd.
“Thematentoonstelling | Heiligenbeeldenmuseum Kranenburg”, Heiligenbeeldenmuseum, 2018. Deze informatie is eveneens vervangen en door het ontbreken van een zoektoets op de site ook verder onvindbaar!
Dit item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg. ‘Joseph Cuypers Urbanuskerk Nes aan de Amstel’. Onder redactie van Marij Coenen. VanHellenbergHubar.org, 2014-2024. VanHH.org/?p=728.
Het project komt verder met grote regelmaat aan de orde op onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB
Ga eens kijken en ‘like’ de pagina, zodat de berichten over Joseph Cuypers en zijn werk een nog grotere actieradius bereiken!
Wil je de Urbanuskerk bezoeken, controleer dan van te voren de openingstijden op de site of op de Facebookpagina van de vrienden!
Het kan in ieder geval op de Open Monumentendag op het tweede (volledige) weekend van september .
Verkorte links van dit item: https://bit.ly/1Ot6l2T-JCC of VanHH.org/?p=728
Toegang | Een van de meest praktische sneltoetsen ooit is de zoektoets Ctrl-F op het toetsenbord van Windows, of Cmd-F op die van de Mac. Graphics: wolthera.info
Het machtigste hulpmiddel om iets te vinden is nog altijd de zoektoets Ctrl-F/Cmd-F. Ook op deze site zul je daar veel plezier van hebben! Probeer het maar eens! Dan krijg je snel toegang tot wat je wil weten!
B. (&M.)
Sociale media en erfgoed
VanHellenbergHubar.Org zet sociale media in zowel om nieuws over kunst, cultuur & erfgoed te delen als om vragen te stellen en zo kennis te vergaren. Essentieel hierin is onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB
Ga eens kijken en ‘like’ onze pagina, zodat de berichten over erfgoed en de gedichten over erfgoed een nog grotere actieradius bereiken!
Je kunt ons en andere onderzoekers ook helpen door deze pagina te delen via de knop delen onderaan de pagina (graag de hashtags #VanHH, #ontsluiting, #toegangen, #zoekenvind gebruiken).
In de toegang tot de congregatiekapel van Joseph Cuypers in Veghel combineert de architect neogotische met arabische vormen. De laatste zijn herkenbaar in het getrapte, mozaïekachtige muurveld rond de spitsboog. Deze entree heeft de brand in de nieuwjaarsnacht van 2023 gelukkig overleefd. Foto bvhh.nu 4/8/2023.
Deze pagina is bijgewerkt op 5 augustus 2023.
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1QPbZgr ofVanHH.org/?p=1933
Het mooie van deze ontdekking is dat ze opnieuw bevestigt hoe belangrijk glans in het concept van Joseph Cuypers voor de kathedraal was. De architect paste voor dit gebouw een type polychromie toe dat sterk bepaald werd door de lichtinval. Het gaat om de ‘atmosfeer’ die ontstaat als het licht in wisselende intensiteit binnenvalt en zich verspreid dankzij de reflectie op de glanzende terracotta’s, de geboende banken en andere ‘glansbronnen’, zoals deze kronen. In het kielzog van het licht volgen de kleuren die door de weerkaatsing op allerlei plaatsen geprojecteerd worden.
Joseph Cuypers werkte op deze manier een aantal observaties uit van E.E. Viollet-le-Duc: deze Franse oudheidkundige en architect was niet alleen voor de generatie van Cuypers senior, maar ook voor die van Joseph een vraagbaak van belang. Ondertussen speelde ook de Farbenlehre van Goethe bij het scheppen van ‘atmosfeer’ een spannende rol.
Deze atmosferische polychromie heeft een heel bijzonder karakter in het schip, waar aardse tinten overheersen. Dat past ook bij deze plek die symbool staat voor de wereld. Als je met dit verhaal in je achterhoofd door de kerk loopt, zul je merken dat de nieuwe Bavo zich op een heel andere manier laat zien.
Licht en glans en kleur in de nieuwe Bavo worden ingezet om tweemaal de volmaakt ronding van de hemelse stad te accentueren: in de kroonluchter van Jan Brom en in de koepel van Joseph Cuypers. Formeel was de kroonluchter gewijd aan het licht van het Oude Testament, te weten de tien geboden.* In die zin functioneert ze als voorafbeelding ten opzichte van de koepel, die als metafoor van het hemels Jeruzalem het koninkrijk Gods verbeeldt, waar God in zijn macht en heerlijkheid zetelt.
B.
Bronnen en verdere informatie
Nota bene — Deze blog schreef ik in 2014, toen ik net was gestart met het vervolg van mijn schrijfopdracht van de waardestelling, namelijk de kopij voor de monografie over de nieuwe Bavo. Over dit boek dat op 9 september 2016 verscheen, vind je meer op de bestelpagina.
Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar bronnen die hierna vermeld worden. De volledige beschrijving van de verkorte titels is te vinden in de bibliografie van deze site.
De visie op licht, kleur en glans heb ik geanalyseerd in:
Hubar, Auro intextum, paragraaf 3.1, 3.5.1, 4.1 en 4.2.1.
Het kleurhistorisch onderzoek van Judith Bohan Interieur Restauratie te Haarlem (meerdere rapporten en presentaties 2011-2014).
Erftemeijer, Looyenga en Van Roon, Getooid als een bruid, p. 167 (afb. 212): de luchter van Brom.
Metaalrestauratie Atelier Vera Bakker is gevestigd te Schoonhoven.
Het aspect van licht en glans in de nieuwe Bavo heb ik ook aan de orde gesteld in mijn bijdrage aan de tophit ‘Kerkinterieurs in Nederland‘ van het Catharijneconvent en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (2016).
Verkorte snelkoppeling van dit item: http://wp.me/p4eh3s-sd | http://bit.ly/1klL3Gm
Interieur van de Agathakerk uit Zandvoort van Pierre J.J.M. Cuypers junior (1891-1982) uit 1928. Je zou het niet zeggen, maar er zijn verschillende overeenkomsten tussen dit gebouw en de nieuwe Bavo, waaraan hij in de laatste fase (1929-1930) heeft meegewerkt. Dat geldt met name voor het decoratieprogramma, dat in een ander item aan de orde zal komen. Bijzonder is de met glad geschaafd hout afgeschoten kap op geknikte schoren. Hoewel de dragende onderdelen aan het oog onttrokken zijn, volgt de bekleding de structuur, waardoor deze herkenbaar is gebleven. Hoewel het jammer is dat de oorspronkelijke banken verdwenen zijn, wordt de nieuwe opstelling met lichte, houten stoelen als meer uitnodigend ervaren. Met het oog op de toename van het medegebruik van kerken is dit zeker niet overbodig.
B.
____________________
Gerelateerde onderwerpen:
De Agathakerk in Zandvoort als ontdekking tijdens de Cuypersexcursie in Heemstede en omgeving (mei 2014).
Lambrisering van reliëf tegels in de Jacobskerk in Den Bosch van de architecten Joseph Cuypers en Jan Stuyt (1905). Foto: bvhh.nu 2014.
Wat heeft een betegelde lambrisering te maken met haptisch erfgoed? Of liever gezegd, bestaat er wel zo iets als haptisch erfgoed? Dat gevoel had ik wel toen ik weer eens een bezoekje bracht aan de Jacobskerk in Den Bosch, van de architecten Joseph Cuypers en Jan Stuyt (1905). Daar bevindt zich in de zijbeuken een prachtige lambrisering van reliëftegels, sowieso al een bijzonder fenomeen. Als je er met je vingers overheen strijkt kun je de lijnen – wat zeg ik, de bladnerven – volgen. Een mooie haptische ervaring die het kijkgenot vergroot.
Er is nog maar weinig onderzoek gedaan naar de ‘vormelijke’ beïnvloeding van de art nouveau op de religieuze kunst en vice versa. Ondanks de weerzin van Cuypers senior tegen de ‘vermicellistijl’, valt op dat in de decoraties van de firma Cuypers & Co rond 1900 vloeiende lijnen doordringen. Het gaat dan vaak om monogrammen en symbolische figuren. In de Jacobskerk herken je ze in de lijnen van de de langstelige bloem, waaraan zowel leliën als rozen ontspruiten. Gaande naar beneden ontvouwt zich een spitse piramide van een in elkaar geslingerd motief met sterk gestileerde bladeren en wortels volgens een module van driehoeken. Daartussen bevinden zich passiebloemen die in een bolvormige structuur zijn gevat. En dit alles gebeurt dan ook nog in tamelijk ongewone kleuren die haast in elkaar overvloeien: tertiaire tinten groen, blauw, geel, bruin en weinig rood, waarbij op de bladeren vlammende toetsen zijn aangebracht. In een woord, bijzonder. Maar het blijft toch dat haptische gevoel van de sterke lijnen onder je vingers dat dit kijkspel afmaakt.
Betegelde lambrisering onder de kruisweg in de Urbanuskerk van Joseph Cuypers in Nes aan de Amstel (1889-1891). Foto: auteur (2014).
Hoe de ideeën van met name Joseph Cuypers qua stijl en haptiek gewijzigd zijn, valt op als je de lambrisering uit de Jacobskerk vergelijkt met die van zijn Urbanuskerk in Nes aan de Amstel: ook hier de afwisseling van lelies en passiebloemen, volgens hetzelfde ritme als in de Jacobskerk, maar daar houdt de gelijkenis toch wel mee op. De kleuren zijn helder gedefinieerd ten opzichte van elkaar, met diep donkergroen, warm rood en okergeel, terwijl de zacht getinte kruiswegscenes tegen een diepblauw fond zijn geplaatst. Opvallend is de rol van het wit in de kleding van Christus en in de bloemkronen. Cuypers en Stuyt hebben in Den Bosch weliswaar dezelfde module gebruikt, maar het ontwerp in veel vloeiender lijnen en in een afwijkend palet uitgevoerd. Dat wil niet zeggen dat in Nes iedere golvende lijn ontbreekt, helemaal niet. Juist in de doopkapel, waar vanouds het element water centraal staat, zien we onder de als ornamenten gecomponeerde golven Jugendstillijnen verschijnen in de sierlijk wuivende leliën.* Er valt kortom nog heel wat te ontdekken als het gaat om de toegepaste kunst van de firma Cuypers & Co.
Meer zien? Ga dan eens kijken bij het Nederlands tegelmuseum, waar de kruisweg van de firma Cuypers & Co, afkomstig uit de gesloopte Amsterdamse kerk De Liefde, wordt bewaard. Op dit moment (mei 2018) is deze te zien in de oudste nog bestaande Cuyperskerk, in Kranenburg bij Vorden.*
Wordt vervolgd!
B.
Verwijzingen
Zie het item over Joseph Cuypers en de Urbanuskerk.
Dit item kan geciteerd worden als Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Haptisch erfgoed”. VanHellenbergHubar.org (blog), 23 mei 2014. http://bit.ly/1Ot6tzB.
De verkorte link is http://wp.me/p4eh3s-qq | http://bit.ly/1Ot6tzB
Gestapelde leegte in de ajoure decoratie van de lichtkoepel van de Medersa. Foto bvhh.nu 2014.
… Wie oft bin ich zurückgekehrt in de medersa van Marrakesh zoekend naar dat deel van mezelf dat achterbleef bij de laatste tocht verloren in een spel van vormen eindeloos gefragmenteerd en zo vaak weer opgesplitst dat atomen zich hier tonen met leegtes van subtiel formaat
ingekaderd in een raster als een kosmos in het klein
de finesse onbenoembaar vingertoppen filigrein.
…
Steeds verder worden de ornamenten verfijnd en gedifferentieerd in de Ben Joesoef Madrassa | Medersa Ben Youssef te Marrakesh (gebouwd circa 1570, gerestaureerd in 1950). Foto bvhh.nu 2014.
______________________
Post scriptum — En ik moest terug naar de Ben Joesoefmadrassa, want ik was iets van mezelf verloren. Ik voelde me als Goethe die maar niet los kwam van de kathedraal van Straatsburg, waar hij de gotiek ontdekte, zoals ik hier de Arabische bouwkunst ontdekte: ‘wie oft bin ich zurückgekehrt, diese himmlisch-irdische Freude zu genießen’.*
Maar hij was niet de enige die langskwam. In gesprek over de Unvollendete van Joseph Cuypers bij de nieuwe Bavo attendeerde de plebaan van de nieuwe Bavo, Hein Jan van Ogtrop, me op deze strofe uit een gedicht van Rainer Maria Rilke:
Wir bauen an dir mit zitternden Händen und wir türmen Atom auf Atom. Aber wer kann dich vollenden, du Dom.*
Daar wordt een mens toch stil van!
B.
Bronnen en verdere informatie
De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende bronnen:
Zie ook de gedichten Leegte, Atomen en Op het oosten in deze cyclus. Voor informatie over de Ben Joesoefmadrassa (1570), een van de belangrijkste Koranscholen in de islamitische wereld destijds, zie het lemma op Wikipedia en het hieronder geciteerde boek uit 1999.
Triki, Hamid en Alain Dovifat, Medersa de Marrakech, met bijdragen van Yves Pochy en Jacques Vignaud, Rigueur et modernité, en Jean-Paul Saint-Aubin, L’image et la realité de l’architecture, Parijs 1999.
Hoe kwam ik er ook alweer bij om gedichten te schrijven?
Ben je in Marrakesh, dan moet je zeker een kijkje gaan nemen bij de Medersa Ben Youssef:
Dit item kan geciteerd worden als Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Atomen | Medersa Ben Youssef”. VanHellenbergHubar.org (blog), 2014. http://bit.ly/1Ot8yLZ-VanHH2Org.
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1Ot8yLZ-VanHH2Org
Via bovenstaande titels kom je terecht bij de gedichten die ik tijdens mijn verblijf in Marrakesh in maart 2014 heb gemaakt. Het was mijn eerste bezoek aan Marokko, wat zonder meer voor herhaling vatbaar is. Aan de Medersa Ben Youssef van Marrakesh heb ik soort minicyclus gewijd (het derde tot en met zesde gedicht), geïnspireerd door de vele verbanden tussen de historische, sacrale architectuur daar en die in onze contreien. Hoewel dit thema me sowieso aan het hart gaat, had en heeft mijn belangstelling hiervoor primair te maken met het onderzoek naar de nieuwe Bavo van Joseph Cuypers in Haarlem (1895-1930). In dit gebouw werden voor het eerst – en dat nog wel in een kathedraal – Arabische motieven verwerkt, iets waar de architect eer mee inlegde. Gemene deler blijkt de Moorse architectuur in Spanje te zijn. Je leest er meer over in het naschrift bij de gedichten.
Voor wie een keer op een hele plezierige manier in Marrakesh wil verblijven, kunnen wij Les trois Pilliers van harte aanraden.* Het is een gastenverblijf in een ‘compound’, of – zoals men daar zegt – in een jardin. Het leuke ervan is dat je midden tussen de plaatselijke bevolking zit en niet in een Westeuropese kolonie die overal elders in een warm land had kunnen liggen.
Voor wie van architectuur houdt is het een feest: bij de woonwijk is namelijk qua vormgeving ingespeeld op de genius loci, waardoor je geen anonieme blokken hebt, maar straten met speelse inkijkjes onder een reeks van bogen die – zo lijkt het – in versneld perspectief naar het eindpunt voeren.
Een van de straatjes van de ‘jardin’ in Marrakesh, waar zich Les trois pilliers bevindt (2014).
Kortom, een prima uitvalsbasis om de medina van Marrakesh te bezoeken.
Een beeld van de sfeer in de soeks van de medina van Marrakesh (2014).
Wordt vervolgd!
Bernadette van Hellenberg Hubar
Verwijzingen
Voor meer informatie over en contactgegevens van Heimerick Tromp, zie LinkedIn.*
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH2Marrakesh
Onze website gebruikt cookies voor een optimale ervaring. VanHellenbergHubar.Org vraagt de gebruiker om hiermee akkoord te gaan door op 'Accept' te klikken.AcceptRead More
Privacy en cookies ingevolge de AVG
Privacy Overview
This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may affect your browsing experience.
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
_MET_TABERNAKEL%2C_KRUIS_EN_reli%C3%ABf_(1925)_-_Beverwijk_-_20291240_-_RCE.jpg "Agathakerk Beverwijk van Joseph Cuypers en Pierre J.J.M. Cuypers junior, hoofdaltaar, marmer en koper (Lambert Lourijsen) met tabernakel, kruis en reliëf (1925) – RCE |20291240")
