Nu moet een infogram door zijn beeldtaal de boodschap duidelijk maken, maar ik vind het toch leuk om te vertellen waar wolthera.info en ik aan hebben gedacht:
De gewichtheffer maakt duidelijk wat de sterke kanten zijn, waarbij de bouwsculptuur staat voor het onroerende erfgoed en de kop voor de roerende kunstvoorwerpen. Het gaat daarbij niet alleen om cultuurhistorische waarde of betekenis voor de wetenschap, maar ook om schoonheid: de drie hoofdcriteria uit de monumentenwet en vrijwel iedere erfgoedverordening. Gelukkig durft een handjevol deskundigen daar tegenwoordig weer – geobjectiveerde – uitspraken over te doen.
Heel anders is het met de zwakke plekken, die het thema hebben van onbekend maakt onbekend. Omdat niemand de stijl – noch de kwaliteiten – van dit gebouw kan plaatsen is er botweg een GSM-mast opgezet. Wat niet weet, wat wél deert! Omstanders weten niet wat ze hierin moeten zien, hetgeen betekent dat er weinig draagvlak is. Een mooie uitdaging voor de cultuurhistoricus om daar verandering in aan te brengen.
Het thema van de kansen betreft de potenties van leegstaande gebouwen om herbestemd te worden. Dan moet je wel door het verval en de spinnenwebben heen kunnen kijken en als in een droombeeld de nieuwe situatie kunnen visualiseren. Dat werkt overigens het beste door te spiegelen met een architect of een andere creatieve specialist. Out of the box-denken is daarbij onmisbaar!
Tenslotte staat het lekkende bad voor de bedreigingen. Hoe belangrijk water ook is, vocht is een van de grootste problemen bij oude gebouwen en je kunt dat in symbolische zin doortrekken. Alleen al de ‘schimmel’, veroorzaakt door hardnekkige vooroordelen of verbouwingen een aanbouwen van ondermaats niveau kan desastreus werken.
Graag vertel ik je binnenkort meer over dit instrument in relatie tot de Paterskerk te Eindhoven die deel uitmaakt van het augustijner klooster Mariënhage. Er wordt gewerkt aan een haalbaarheidsonderzoek voor gedeeltelijke herbestemming van het complex. Dit vindt plaats op basis van de marktconsultatie die de augustijnen en de gemeente in 2013 hebben georganiseerd. Als gevolg hiervan zijn coöperatie DELA uit Eindhoven en Kapellerput Conferentiehotel te Heeze uitgenodigd om de mogelijkheden verder te verkennen. Meer informatie is te vinden bij de Kennis- en projectbank Herbestemming van de RCE en de site van de gemeente Eindhoven.
Een effectief en overzichtelijk beheersysteem voor erfgoed, of het nu om een object gaat of een ruimtelijk ensemble. Dit laatste is onder meer gedaan voor enkele bestemmingsplannen in Maastricht, Eindhoven en Bunschoten.
De positionering van erfgoed binnen het ontwikkelingsproces van het restauratie- en/of herbestemmingsplan. De meest recente voorbeelden hiervan zijn de nieuwe Bavo (alhoewel daar het accent op de waardenstelling lag) en de Paterskerk te Eindhoven.
Het besluitvormingsproces van initiatiefnemer en overheid (zie de twee voorgaande punten).
Vue op transept en schip vanuit de koepel van de nieuwe Bavo te Haarlem (bvhh.nu 2 juli 2013).
Momenteel ben ik intens bezig met de lezing voor 3 maart over het hemels Jeruzalem. Het vreemde is dat ik zelf nooit van tevoren weet hoe het precies gaat worden. Ik drijf wat dat betreft op mijn intuïtie. Alsof je in een verhaal zit dat je weliswaar zelf schrijft, maar tegelijkertijd haast buiten jou om een afloop krijgt. Iedere keer weer verbaast me dat. Hersenonderzoekers beweren dat dat met de epische opzet van onze hersens te maken heeft. We zijn dol op verhalen, wat zeg ik: we zijn zelf één groot verhaal.;-) B.
Postscriptum —Wil je weten hoe het afliep met de lezing? Surf dan naar dit bericht.
Een nieuwsbrief? Is dat niet een gedateerd medium? Dat zou je denken, maar dat schijnt niet het geval te zijn. Een tijdje terug viel me nota bene op Twitter een berichtje op met de prikkelende stelling dat de ouderwetse nieuwsbrief alle stormen van de sociale media gaat overleven. Er worden namelijk zoveel berichten via deze media verspreid dat jouw – in dit geval mijn – specifieke verhaal in de veelheid verloren gaat. Daar komt bij dat je alleen met een nieuwsbrief je eigen achterban bereikt. De veel gehoorde stelling als zou je via Twitter en Facebook effectief met je doelgroep in contact komen, klopt dan ook niet of niet helemaal. Natuurlijk krijg je er volgers bij, maar ook hun postbus stroomt over van informatie, hetgeen betekent dat je nogal wat competitie hebt te verduren. Maar dan de nieuwsbrief! Daarmee heb je exclusief het oor, of liever het oog, van de mensen die je wil bereiken, zonder dat een ander zich daar tussen dringt.
De sociale media blijken niet op te wegen tegen het beproefde medium van de nieuwsbrief. Niettemin heb ik graag meegedaan aan de actie van Artsen zonder Grenzen met dit item uit De genade van de steiger (foto: RCE-Pixelpolder).
Vandaar deze nieuwsbrief, waarmee ik jullie op de hoogte wil stellen van het reilen en zeilen van Vanhellenberghubar.org. Waar zullen we eens mee beginnen? Met de nieuwe Bavo in Haarlem natuurlijk. Lezing 3 maart a.s. in de nieuwe Bavo —Maandag 3 maart a.s. in de kathedraal houd ik een verhaal over het hemelse Jeruzalem dat opgeluisterd wordt door de Kathedrale Bavo Cantorij. In overleg met de organisator, de Vriendenkring van de Bavo, is het thema bepaald. Dat geeft de gelegenheid voor een wandeling door de tijd die vanzelfsprekend eindigt bij de nieuwe Bavo. Bij wijze van amuse heb ik er alvast een stukje over geschreven dat je hier kunt vinden. Voor de lezing wordt een bijdrage van 10 euro gevraagd die ten goede komt aan het nieuwe glas-in-lood van Marc Mulders voor de Doopkapel van de kathedraal. Belangstellenden worden verzocht zich aan te melden bij de vrienden@rkbavo.nl.
Waardenstelling Bavo — Net op de valreep van het jaar heb ik de waardenstelling Auro textum (met goud doorstikt) opgeleverd. Deze waardenstelling is zowel bedoeld om inhoudelijke informatie te leveren voor de besluitvorming als om het fundament te leggen voor een wetenschappelijke monografie. Het resultaat heeft er toe geleid dat de stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed verder met me willen voor een publicatie over – de restauratie van – de nieuwe Bavo. Over deze kathedraal heb ik het afgelopen half jaar verschillende korte verhalen geschreven die je kunt volgen via deze link. De genade van de steiger —Zoals de meeste van jullie weten, is afgelopen november het resultaat van bijna drie jaar werk in boekvorm verschenen: De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum, dat naar een idee en onder leiding van Gerard van Wezel van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) werd uitgevoerd en door de Walburg Pers is uitgegeven. Angelique Friedrichs van de SRAL schreef het materiaaltechnische hoofdstuk. Het boek is inmiddels in vakkringen positief ontvangen en heeft een verrassende respons opgeleverd van kinderen en kleinkinderen van de behandelde kunstenaars. Wat dit gebracht heeft wil ik in de vorm van addenda hier op mijn website verwerken, zodat anderen kunnen profiteren van het aanvullende materiaal. Een overzicht van recensies en signalementen, waaronder die van Henk van Os, vind je onder deze link.
In ‘De genade van de steiger’ wordt onder meer stilgestaan bij een van de iconen van de kerkelijke schilderkunst, de kruisweg van Jan Toorop in Oosterbeek (1916-1919). Door de slechte klimatologische omstandigheden waarin het werk hangt gaat de conditie helaas met het jaar verder achteruit.
Interbellumdatabase — In de loop van 2014 zal de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een database van monumentale kunstenaars technisch ontwikkelen en on line zetten. Uitgangspunt was het materiaal van het onderzoek dat ten grondslag heeft gelegen aan de monografie De genade van de steiger. Onlangs is dit in de vorm van een spreadsheet opgeleverd. In de komende jaren staan verschillende van dit soort on line raadpleegbare gegevensbanken bij de RCE op het programma. Lees dit stukje voor meer informatie.
Wikken & wegen —Op Driekoningen 2014 is de bundel beeldgedichten over rechtspraak in Roermond gepresenteerd, met aquarellen van Annelei Engelberts en gedichten (met een toelichting) van mij. De president van de rechtbank Limburg, mr Peter Pulles, schreef het voorwoord. De bundel is mooi uitgegeven, maar jammer genoeg niet in de handel. Als project van de Kunstcommissie in Roermond was ze bestemd voor het personeel en voor representatie. Algemeen zijn de reacties positief, vooral omdat men verrast is dat rechtspraak zich – zo goed – leent voor een poëtisch beeldende benadering.
Een van de beeldgedichten uit Wikken & wegen met aquarellen van Annelei Engelberts en tekst van Bernadette van Hellenberg Hubar
Dit is slechts een kleine greep uit het nieuws van Vanhellenberghubar.org. Ik had graag nog wat meer verteld, bijvoorbeeld over de opdracht voor de Paterskerk in Eindhoven en de Clemenskerk in Merkelbeek. Maar dat komt de volgende keer. Ondertussen ben je van harte welkom om verder te surfen op mijn website voor andere nieuwtjes. Uiteraard hoop ik ik velen van jullie te zien in de nieuwe Bavo op 3 maart a.s., ijs, weder en grote afstanden dienende. Met vriendelijke groet, Bernadette
Omslag van ‘De genade van de steiger‘. De foto’s op de omslag en in het boek kunnen gedownload worden via de beeldbank van de RCE en zijn merendeels gemaakt door Pixelpolder.
Signalement van De genade van de steiger
Het onderzoek dat de Rijksdienst Cultureel Erfgoed in 2011 initieerde naar monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum resulteerde in de eerste studie over dit onderwerp: De genade van de steiger. De titel reflecteert de worsteling van de kunstenaar die in allerlei houdingen hoog op de steiger zijn werk uitvoert en in zijn hoofd een berekening moet maken van hoe dit er vanaf de grond uit komt te zien. Een beetje genade was daarbij onmisbaar.
De publicatie schetst hoe de academisch geschoolde kunstenaar aan het einde van de negentiende eeuw zijn entree maakte op de steiger. Dit leidde in het interbellum tot een relatief kortstondige vlucht aan kerkelijke opdrachten voor specialistisch geschoolde muurschilders. Niet alleen de actoren en hun opleiding, maar ook de toegepaste technieken en de kunstkritiek passeren de revue. Pièce de résistance vormt de canon die ingedeeld is in drie hoofdstromingen met karakteristieken en jargon, kopstukken en representanten, einzelgänger en wisselspelers.
De publicatie wordt afgesloten met een thesaurus van waarde stellende termen en begrippen. Hiermee wordt een kader geboden om in de toekomst de waarden van dit type werk te kunnen positioneren. Vanuit een wetenschappelijke benadering beoogt dit boek enerzijds een handwerk te zijn voor liefhebbers en anderzijds voor professionals die zich voor het beheer en behoud van monumenten en hun interieurs sterk maken.
Om een idee te krijgen van de inhoud van De genade van de steiger zijn op deze site enkele fragmenten geplaatst. De keuze daarvan is vooral bepaald door de actualiteit, variërend van lopende exposities, tot acute bedreiging en restauratie.
B.
Verwijzingen
Het boek is uitverkocht bij de Walburg Pers, maar mogelijk elders nog wel voorradig. Het is in ieder geval verkrijgbaar via de Openbare Bibliotheek.
Voor de start va de Coronacrisis was de RCE bezig met een verkenning van de mogelijkheden om De genade van de steiger on line te zetten. Wordt vervolgd?
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/GevdS
Links de schilderingen van Joan Collette in samenwerking met Cuypers & Co in de Laurentiuskerk van Joseph Cuypers te Dongen. Rechts: historische foto van het werk in wording (1923). Deze laatste, zeldzame afbeelding is te danken aan oudefotosvandongen.nl. Het boek was te bestellen bij de Walburg Pers, maar is inmiddels uitverkocht.
Sinds 2019 bestaat VanHH.org uit twee vennoten, het schrijverscollectief Marij Coenen en Bernadette van Hellenberg Hubar. Sinds de laatste in 1996 als schrijver en zelfstandig adviseur is gestart, heeft ze heel wat projecten gedraaid. Voor een deel gebeurde dat als Res nova, onder welke bedrijfsnaam ze hoofdzakelijk tot begin 2013 opereerde. Wat heeft ze zoal gedaan en waarmee hield ze zich bezig. Een korte toer in vogelvlucht, die we eindigen met sociale media, zal verduidelijken:
De publicatie van een boek over glazenier Annemiek Punt met co-auteur Wessel Stoker onder redactie van Joost de Wal.
#KunstinBreda, waardenstellingen voor de bescherming van religieuze kunst in de publieke en semipublieke ruimte in opdracht van de gemeente Breda — 2016-2017.
Het onderzoek en het schrijven van de monografie over de nieuwe Bavo te Haarlem, een van de zeer weinige boeken in Nederland die lopende de restauratie – zowat vanaf de steiger – geschreven zijn.
De procedure rond de gemeentelijke bescherming van de watertoren van de Nyma te Nijmegen: zoals ik in 2013 op LinkedIn al aangaf, realiseert bijna niemand zich hoe slordig monumenten in Nederland over het algemeen worden aangewezen. Of je nu als erfgoedprofessional aan de kant pro of contra bescherming staat, vaak is de motivering van de overheid beneden peil. Waardenstellingen zijn meestal zo summier dat ze het aanwijzingsbesluit niet kunnen dragen, of ontbreken zelf in hun geheel. Zo kalft het draagvlak voor erfgoed juist af bij de groep die zich daar nu net warm voor zou moeten maken: de eigenaren. De afloop bij de gemeente laat zich raden. Men heeft zich ingegraven en een repliek ingediend, waarbij schots en scheef tegen de argumenten te hoop is gelopen zonder deze substantieel te weerleggen. De zaak ligt nu bij de rechtbank die graag van de eigenaar wilt weten wat hij hierop te zeggen heeft. Met dat antwoord ben ik aan de slag gegaan, maar hoewel alles is weerlegd, heeft de rechtbank toch geoordeeld dat het aan de gemeente is om te bepalen hoe je met de criteria omgaat! Ach ja, de weg van de minste weerstand …
Onderzoek en publicatie over de geschilderde uitmonstering van de Clemenskerk te Merkelbeek: Verhalen aan de muurwaseen verrassende opdracht over een benedictijner programma, waarbij heel wat iconografische bijzonderheden tevoorschijn zijn gekomen.
Waardestellend onderzoek kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem als basis voor het boek over de Haarlemse kathedraal — 2013.
Cultuurhistorische analyse met waardenstelling (CHAW) Hamstraat 22b te Roermond — 2013.
Saint-Louis te Oudenbosch, Paramenten en overige liturgische kunstvoorwerpen, onderzoeksvoorstel in het kader van de herbestemming — 2013.
Aanwijzingsprocedure watertoren Nymacomplex te Nijmegen — 2013.
De watertoren van de Nyma te Nijmegen. Juist de gemeente Nijmegen heeft een verordening die bescherming van de toren mogelijk maakt zonder er een gemeentelijk monument van te maken. Spijtig genoeg wordt daar geen gebruik van gemaakt. Foto: Revival (23 oktober 2013) via zoom.nl.
Ruïne Hoogcruts te Margraten, Bouwhistorische verkenning ten behoeve van de tijdelijke Restauratieregeling monumenten 2010 en 2011 (in samenwerking met Stadsherstel Limburg te Beek) — 2010.
Watertuinen te Maasdijk. Cultuurplanologische analyse met effecttoets en behoefteonderzoek. Familie Bekenkamp-Persoon te Maasdijk — 2010.
Rhederhof bestemmingsplanprocedure. In het kader van de zienswijzen zijn verschillende rapporten geproduceerd en is de regie gevoerd voor de productie van de andere onderleggers, in samenwerking me Friso Woudstra Architecten BV te Vorden. Rhederhof BV te Laren | Dinxperlo — 2010.
Saxa loquuntur (de stenen spreken), Monografie over de restauratiepraktijk van Friso Woudstra Architecten BV — 2008-2009.
1001, Monografie over de nieuwbouwprojecten van Friso Woudstra Architecten BV — 2009.
Duurzaam & monumentaal, DuMo-onderzoek naar het complex van het stedelijk museum ‘Huis van Cuypers‘ te Roermond — 2009.
Rationeel en schilderachtig. Cultuur- en bouwhistorische analyse naar het seminariecomplex De Bovendonk (bisdom Breda) van Pierre en Joseph Cuypers — 2008.
Rien de pareil. Cultuur- en bouwhistorische analyse & conditierapport met behandelingsvoorstellen voor het stedelijk museum ‘Het huis van Cuypers‘ te Roermond — 2006-2007.
De muziek van het licht. Cultuurhistorische analyse van Cuypers’ polychromie. Stedelijk museum ‘Het huis van Cuypers‘ te Roermond — 2007.
De kop van de Sphinx, waardestellend onderzoek naar industrieel erfgoed. Gemeente Maastricht — 2005/2006.
De Maastrichtse modus (I), Casusanalyse Trichterhoeve Gemeente Maastricht — 2004.
De leesbaarheid van het verleden, Casusanalyse Eckartdal te Eindhoven, Provincie Noord Brabant — 2004.
Behoud door ontwikkeling, De toekomst van landgoed Bleijenbeek te Afferden. Kadernota voor de herbestemming van het landgoed. Palterre Nederland/Theo Terlingen — 2003.
VanHellenbergHubar.Org zet sociale media in zowel om nieuws over kunst, cultuur & erfgoed te delen als om vragen te stellen en zo kennis te vergaren. Centraal hierin staat onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB
Ga eens kijken en ‘like’ onze pagina, zodat de berichten over erfgoed en de gedichten over erfgoed een nog grotere actieradius bereiken!
Bij het verspreiden van nieuws spelen collages als blikvangers een belangrijke rol. Je kunt een overzicht daarvan vinden op deze pagina: http://bit.ly/VanHH2Org21
Hieronder hebben een galerij met een serie collages uit 2018-2019 opgenomen:
…
Voor een volledige overzicht van de diaserie surf je naar deze pagina.
De voorgevel van het Rijksmuseum te Amsterdam met de beelden van Arbeid & Bezieling in de topgevel. Aan het programma van deze façade is mijn proefschrift gewijd. Foto bvhh.nu 2013.
Het Rijksmuseum down memorylane —Op weg naar 3 maart* maak ik een trip down memory lane waar ik op verschillende plaatsen herinneringen heb aan het hemelse Jeruzalem. Een van de meest prominente locaties tijdens deze tour is toch wel het Rijksmuseum te Amsterdam van de oude heer Cuypers. Et voilà … hier staat mijn proefschrift op een paar stevige pijlers: de voorgevel met het beeldprogramma waarachter de esthetica van Pierre J.H. Cuypers, J.A. Alberdingk Thijm en Victor E.L. de Stuers schuilgaat. De voorbereiding van 3 maart was een perfecte aanleiding om de Engelse samenvatting van Arbeid & Bezieling eindelijk eens on line te zetten. Na ruim 20 jaar mocht dat ook wel eens. Kortom, wat het Rijksmuseum te maken heeft met de Caelestis urbs, vind je hier: bit.ly/VHH2AnB.
Wist je trouwens dat de componist Alphons Diepenbrock zijn compositie op de oeroude tekst van de kerkwijdingshymne Caelestis urbs Jeruzalem speciaal voor Cuypers’ zeventigste verjaardag schreef. De première vond plaats in het Rijksmuseum en als je denkt in termen van het gesamtkunstwerk van Richard Wagner zou je kunnen stellen dat het gebouw op het moment van die eerste uitvoering definitie voltooid werd.
En om de trip down memory lane te vervolmaken, het was toch een hele belevenis dat deze hymne werd uitgevoerd bij mijn promotiefeest in Kasteel de Haar in 1995. Eerder gebeurde dat al bij het jubileum van het Cuypersgenootschap (1994), waar ik toen secretaris van was. Ook dat was heel bijzonder, omdat we door een misverstand met de organisatie van de Dom van Keulen toen met koor en al de kathedraal uit zijn gezet.
Programmablad bij het aanbieden van een oorkonde voor de 70ste verjaardag van Pierre Cuypers, met onder meer de hymne Caelestis urbs Jeruzalem van Alpons Diepenbrock (1897). Herkomst Cuypershuis Roermond (adlib 0483a).
Als je de hymne van Diepenbrock life wil horen, moet je al helemaal niet vergeten om je aan te melden voor de lezing van 3 maart*, want die wordt dan uitgevoerd door de Kathedrale Bavo Cantorij: bit.ly/BvHH2Bavo1
Wordt vervolgd!
Postscriptum
Deze lezing hield ik op 3 maart en 31 augustus 2014 in de nieuwe Bavo te Haarlem, waar ik op dat moment bezig was met het onderzoek voor mijn boek over de kathedraal. Mijn verslag er over heb ik opgenomen in de rubriek ‘De nieuwe Bavo in verhalen‘ onder de titel ‘Caelestis urbs Jeruzalem’. Ik kreeg er lovende reacties op, waaronder deze van Annelei Engelberts*:
Gisteravond bedacht ik in de trein waarom je lezing zo goed was: het wás geen lezing, het was een vertelling. Tijdens het deel na de pauze dacht ik: nou ze overschrijdt de beschikbare tijd. Dat kon mij niets schelen, maar ik had het idee dat je al uren bezig was terwijl je helemaal binnen het schema bleek te zijn. Een lezing gaat altijd een beetje over aangeleerde materie maar dit was helemaal van jouzelf. Met aanstekelijk enthousiasme. En allemaal uit het hoofd.
Bernadette van Hellenberg Hubar geeft uitleg bij een monument in Frankrijk (foto: Poul de Haan 2010).
Bernadette van Hellenberg Hubar (1956) studeerde kunstgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit te Utrecht en promoveerde aan de Katholieke Universiteit te Nijmegen op het proefschrift Arbeid & Bezieling, De esthetica van P.J.H. Cuypers, J.A. Alberdingk Thijm en V.E.L. de Stuers, en de voorgevel van het Rijksmuseum in 1995. De handelseditie van 1997 werd bekroond met de Karel van Manderprijs van de Nederlandse vereniging van kunsthistorici. November 2013 verscheen van haar hand De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum, dat naar een idee en onder leiding van Gerard van Wezel van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) werd uitgevoerd en door de Walburg Pers is uitgegeven. Dit boek, waarover hierna meer, is inmiddels uitverkocht!
Het volgende project, waaraan ze van 2013 tot 2016 heeft gewerkt, was de monografie over de nieuwe Bavo te Haarlem. Dit boek over het kerkelijke meesterwerk van Joseph Th.J. Cuypers, zoon van Pierre J.H. Cuypers is geschreven in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo – op initiatief van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) – en uitgegeven door WBOOKS te Zwolle. Het boek is sinds 2019 nog maar beperkt verkrijgbaar. Hieronder volgt meer informatie.
… Een van de vondsten bij het onderzoek naar de nieuwe Bavo die (ook) in de pers aansloeg is die van de Unvollendete. Download hier de PDF-versie van deze recensie. Het boek is te bestellen via deze link.
Erfgoedspel — In het kader van de verdere ontwikkeling van de portfolio in de erfgoedsector heeft Bernadette van Hellenberg Hubar samen met Lost again in 2008 deel 2 van de Cuyperscode voltooid, een erfgoedspel dat vanaf de lancering in oktober 2007 ruim 80.000 bezoeken heeft getrokken. Bernadette tekende voor het script en schreef hiervoor enkele gedichten en fanfictions (historische korte verhalen), Lost again bouwde de engine. De Cuyperscode is op verschillende middelbare scholen gespeeld.
Gedichten — Als homo ludens kreeg Bernadette van Hellenberg Hubar in 2008 de gelegenheid om een nieuwe weg in te slaan met cultuurhistorie. Tijdens verschillende excursies, georganiseerd door Kunst der Vormen en haar reis naar China, kwam ze op het idee om gedichten op locatie te schrijven. Heel apart was de opdracht van de Rechtbank Roermond voor een bundel over rechtspraak in Roermond, die werd uitgevoerd in samenwerking met kunstenares Annelei Engelberts (2013-2014). Meer informatie daarover is te vinden onder deze link.
Interbellumboek — Eind 2013 is het boekDe genade van de steiger, Monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum, verschenen, dat geschreven is in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: Ter introductie schreef Bernadette van Hellenberg Hubar hierover:
‘Zo’n verzameling schilders kan je aardig bezig houden. Tijdens het onderzoek regende het vondsten. Iedere keer weer kwamen er verrassende zaken tevoorschijn. Omdat ook de aanloop naar het interbellum in kaart is gebracht, hebben we nu een goed beeld gekregen van de invloed van de Beuroner school op de monumentale schilderkunst. Die was niet alleen veel groter dan algemeen wordt gedacht, maar vooral héél anders. Dat valt op als je het werk van Anton Derkinderen plaatst naast dat van Jan en Kees Dunselman, of F.H. Bach vergelijkt met Joan Collette en Piet Gerrits. Zowel de verschillen als de overeenkomsten maken het heel spannend. Onder meer hierdoor kunnen we nu voor de eerste keer de vinger leggen op de betekenis van het katholieke werk van Jan Toorop. Naast de kunstenaars die tot zijn richting horen – met grote namen als Anton Molkenboer en Chris Lebeau – heb je de kunstenaars van de expressionistische stam met figuren als Joep Nicolas, Henri Jonas, Matthieu Wiegman, Otto van Rees, Charles Eyck, Jaap Mes et cetera. Via de kunstkritiek is het gelukt meer greep op dit gezelschap te krijgen, waarbij vooral de rol van de Franse filosoof Jacques Maritain tevoorschijn komt. Daarnaast heeft ook de liturgische stijlstrijd grote gevolgen gehad. De veelheid van invloeden en factoren heeft in het interbellum tot een indrukwekkende variëteit aan artistieke producten geleid, waaronder veel monumentaal werk met een grote K’.
Een beknopt overzicht van de inhoud van het boek is te vinden in de samenvatting op deze site. Daar wordt ook duidelijk gemaakt wat de kunstenaars Joan Collette en Anton Molkenboer nu precies bedoelden met ‘de genade van de steiger’.
Overigens is ook dit boek uitverkocht.
De beelden rond de apsis van de nieuwe Bavo te Haarlem tijdens de restauratie. Foto bvhh.nu 2013.
Nieuwe Bavo —Was De genade van de steiger al zo’n bijzonder project, het onderzoek naar de nieuwe Bavo weet dat te evenaren, zo niet te overtreffen. Zelden is over het programma van een kerk zo diepgaand nagedacht, in dit geval met name door Joseph Cuypers en de bouwheer, de latere bisschop A.J. Callier. Hoewel er vrijwel voortdurend geldgebrek was, slaagden zij er toch in hun kathedraal te realiseren zonder al te veel concessies aan de kwaliteit. Die wordt niet alleen door het artistieke niveau bepaald, maar ook door de hoge mate van ambachtelijkheid, waarmee het gebouw en zijn inrichting zijn uitgevoerd. De ideeën die vóór 1900 ontwikkeld werden over de boodschap die de nieuwe Bavo in architectuur en uitmonstering moest uitdragen zijn tot na de jaren 1950 actueel gebleven. Ook de nieuwe tijdslagen die in het kader van de huidige restauratie aan de kathedraal worden toegevoegd zijn daar voor een belangrijk deel op geënt. Zo vormt de nieuwe Bavo het podium van ruim een eeuw artistieke uitdrukkingsvormen, waarin beeld, uitvoering en inhoud elkaar completeren. Het boek kan via deze link besteld worden.
Overige publicaties —Behalve deze twee grote werken heeft Bernadette van Hellenberg Hubar de afgelopen jaren verschillende andere sleutelpublicaties afgerond:
de waardestelling van het oeuvre van Annemiek Punt in de monografie van Joost de Wal over de glazenier.
het E-boek over de schilderingen van Jojanneke Post naar het werk van Kees Dunselman in de kathedraal van Rotterdam.
Hoewel geen publicatie in de formele zin van het woord, mag hier ook het project #KunstinBreda genoemd worden met waardestellingen van het onroerende kerkelijke erfgoed in de gemeente Breda.
Deze publicaties waren geen van alle tot stand gekomen zonder de inbreng van vennoot Marij Coenen die met straffe hand de redactie voert.
Recent — Een overzicht van de activiteiten waar Bernadette van Hellenberg Hubar & Marij Coenen verder mee bezig zijn, is te vinden op LinkedIn* en op deze site onder het tabblad Projecten.
Een van de meest bijzondere kunstenaars van het interbellumonderzoek is Joep Nicolas. Op deze site is een fragment uit ‘De genade van de steiger’ geplaatst, waarin ook bovenstaand werk ter sprake komt; het Hubertusraam (1928) in de de pastorie van de Obrechtkerk te Amsterdam. De twee linker (noordelijke) ramen zijn aan Maria gewijd: linksboven zien we de Kroning van Maria, Koningin van de Rozenkrans. Linksonder staat een rozenstruik met rozenkrans, verwijzend naar de naam van de kerk: de vijf witte rozen staan voor de blijde geheimen van de rozenkrans, de vijf rode rozen voor de droevige geheimen en de vijf gouden rozen voor de glorievolle geheimen. Centraal is de parabel van goede herder weergegeven die verwijst naar pastoor Hoosemans als herder van de parochie. De ramen rechts (zuidelijk), waar je Jozef zou verwachten, zijn hier gewijd aan de patroon van de pastoor, Hubertus: rechtsboven zien we de bekering van Hubert met het hert dat in zijn gewei een kruis draagt; rechtsonder figureert de heilige als bisschop van Luik (Voor de datering en de iconografie zie de site obrechtkerk.nl.). Foto: RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder.
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/Biografie-VHH-org
Labyrint A-Maze-Spin —Gaat het hier om zomaar een doolhof? Nee, het betreft een heel bijzonder exemplaar, zoals je kunt zien onder deze link.
Labyrint A-Maze-Spin | Labyrint, Cuyperscode, Thomas Wrobel (1983-2017) in 2008.
Het klinkt wat cryptisch, maar als je het je voor probeert te stellen, zal het je nauwelijks lukken: toch convergeren de lijnen van dit labyrint met de route naar de hemelse stad. Vreemd, want in het ene geval word je naar het middelpunt getrokken en het andere geval lijkt het wel of middelpuntvliedende krachten ons zo ongeveer direct in de kosmos slingeren. Toch spiegelen de uitkomsten elkaar. Zullen we het op één trefwoord houden?
Ach, wat een hermetisch taalgebruik! Maar wanhoop niet en verdiep je in het verhaal, waar je rustig voor moet gaan zitten, liefst met een glaasje wijn. Het heeft onder meer te maken met de lezing die ik 3 maart 2014 in de nieuwe Bavo heb gehouden.
Overigens kun je A-Maze-Spin hopelijk binnenkort weer écht spelen.
Op weg naar 3 maart ben ik me aan het oriënteren. Daarbij kwam ik zomaar deze afbeelding tegen. Oude tijden herleven, niet alleen wat betreft de inhoud, maar ook de context, want dit kleine gedicht maakte ik als aanwijzing in het kader van het erfgoedspel De Cuyperscode. Welke weg zou hier beschreven staan? Misschien kom ik daar wel op terug bij de lezing van 3 maart 2014 in de nieuwe Bavo te Haarlem.
Post scriptum 2017
Het is jammer dat het niet meer kan, want ik vond het een geweldige optie: vanuit Flickr een foto met een stukje tekst bloggen. In bovenstaand geval nam ik een voorschot op een lezing over het hemels Jeruzalem in de kathedraal van Haarlem die zelf een van de mooiste incarnaties vormt van dit thema.
Toen ik enige tijd geleden de serie ‘Gedicht op maandag | #Gom’ startte – er lag inmiddels zoveel fraais onder het stof – vond ik dat ook Ubi sunt daarin een plaats verdiende. Misschien wel omdat het een van de exemplaren was die me er in 2008 toe inspireerde eindelijk de stap te zetten naar een bundel. Dat werd Assez de place pour être heureux. Die titel heeft zich onbedoeld tot een metafoor ontpopt, want het is beslist een van de dingen die me erg gelukkig maakt: gedichten schrijven.
Hoe de hemelse stad tot tweemaal toe even opnieuw nederdaalde …
Het was genieten op 31 augustus in de bisschoppelijke sacristie en op 3 maart in de KoepelKathedraal zelf. Om het bij die laatste bijeenkomst te houden, samen met organist Ton van Eck, drie jeugdsolisten van de kathedrale koorschool en de Kathedrale Bavo Cantorij, mocht ik de avond verzorgen die gewijd was aan het hemels Jeruzalem. Alleen al qua muziek is er heel wat langs gekomen, variërend van Bach en Händel tot de Caelestis urbs Jeruzalem van Jean Titelouze (1562 – 1633) en Flor Peeters (1903 – 1986). Pièce de resistance was uiteraard de gelijknamige hymne van Alphons Diepenbrock (1862-1921). Wat de inhoud van de lezing betreft, kun je in de aankondiging hieronder een samenvatting aantreffen.*
De lezing zelf is met enthousiasme ontvangen, zoals je onder meer kunt lezen op de site van Van Hoogevest Architecten, het bureau dat verantwoordelijk was voor de restauratie van de nieuwe Bavo. Verschillende aanwezigen hebben me gevraagd of ze de lezing als PDF mochten hebben. Omdat alleen zo’n bestand niets van de voice over (mijn inbreng dus) of de sfeer van de locatie kan overbrengen, vond een tweede uitvoering plaats op 31 augustus dat jaar.
Kijk trouwens hieronder vooral even naar de laatste dia van mijn presentatie, waar ik de mensen bedank die me hebben geholpen, want dit soort activiteiten doe je niet in je eentje. Stephan van Rijt, koster van de nieuwe Bavo en penningmeester van de Vrienden van de Bavo staat voorop, want zonder zijn inspirerende inzet had ik deze onderneming nooit tot een goed einde kunnen brengen.
Jan Brom liet zich in 1906-1907 bij het ontwerp van de monstrans voor de nieuwe Bavo inspireren door Johannes’ beschrijving van het hemels Jeruzalem. Herkomst: restauratie.rkbavo.nl.
Caelestis urbs Jeruzalem
… onder de koepel van de nieuwe Bavo
Wat bindt de componist Alphons Diepenbrock met Joseph Cuypers als architect van de nieuwe Bavo? Wat zijn de schakels tussen de Apocalyps van Johannes en De Heilige Linie van Cuypers’ peetoom J.A. Alberdingk Thijm? Welke gemene deler is er tussen de Sainte Chapelle van Parijs, het Amsterdamse Rijksmuseum en de nieuwe Bavo in Haarlem? En wat is dan weer de overeenkomst met de monstrans van Jan Brom in het Kathedraal Museum van de nieuwe Bavo? Er is maar één antwoord en dat is: het hemels Jeruzalem.
Inspiratie — Een van de meest inspirerende thema’s in de kerkelijke kunst is dat van de hemelse stad die door Johannes in zijn Apocalyps op onnavolgbare wijze wordt beschreven. Het rijk Gods dat niet van deze wereld is, werd niettemin vanouds opgevat als een aardse stadstaat, omsloten door muren als een veilige burcht. Zo schilderde Jan Oosterman haar in de Catharinakerk in Den Bosch van Jan Stuyt, de co-architect van de nieuwe Bavo. Oosterman, die ook in de nieuwe Bavo gewerkt heeft (de verering van het Lam Gods en de Drie-eenheid boven de noordelijke entree naar de kooromgang is van zijn hand), schilderde dit visioen in Den Bosch in de centrale koepel: het deel van de kerk dat bij uitstek door haar ronde vorm de eeuwigheid verbeeldt. Ook bij de majestueuze koepel van Haarlem is dat het geval. Zo ontvouwt zich een patroon dat verloopt van staat naar stad naar gebouw, of liever gezegd kerkgebouw. De hymne In festo dedicationis ecclesiae, bij het kerkwijdingsfeest, opent dan ook met de woorden Caelestis urbs Jeruzalem, want ieder kerkgebouw is een aardse voorafbeelding van de hemelse stad.
Jan Oosterman, Het hemels Jeruzalem met de acht zaligsprekingen (1918-1919) in de Catharinakerk van Jan Stuyt te Den Bosch (1917-1918). Herkomst: Beeldbank RCE – Sjaan van der Jagt/Pixelpolder
Nieuwe Bavo — Toch zijn er kerken bij wie dit thema nadrukkelijker speelt dan bij andere, en op dit punt springt de nieuwe Bavo er uit. Ze is namelijk de enige die een motto draagt dat direct te herleiden is tot de Apocalyptische stad. Johannes vertelt dat deze stad geheel uit goud is gemaakt en versierd is met edelstenen. Hij vergelijkt haar met een bruid die zich mooi maakt voor haar man: een beeld dat hij ontleende aan het Hooglied, dat andere bijbelse gezang dat maar niet ophield, noch houdt, te inspireren. Zo kwam de KoepelKathedraal als enige kerk in Nederland aan haar devies: sicut sponsa ornata, getooid als een bruid.
Leidmotief — Al vanaf mijn studie kunstgeschiedenis, die ik afrondde met een scriptie over de romaanse Servaaskerk in Maastricht, heeft het visioen van Johannes me geïntrigeerd. Het thema van de hemelse stad kwam terug, toen ik bezig was met mijn proefschrift over het Rijksmuseum en kan dan ook als een van de leidmotieven in het oeuvre van Cuypers senior worden beschouwd. Dat is ook de reden dat Alphons Diepenbrock zijn hymne In festo dedicationis ecclesiae speciaal voor de architect componeerde en wel voor zijn zeventigste verjaardag. Dat dit motief ook in de nieuwe Bavo een prominente positie inneemt, mag eigenlijk niet verbazen. In de lezing heb ik mijn toehoorders meegenomen naar hemelse steden in aardse vormen.
Lezing — Tijdens de lezing op 3 maart werd de hymne In festo dedicationis ecclesiae van Alphons Diepenbrock uitgevoerd door de Kathedrale Bavo Cantorij.
De lezing was georganiseerd door de Vriendenkring van de nieuwe Bavo. Voor de entree werd een bijdrage van 10 euro gevraagd (vrienden vrij) die ten goede kwam aan het nieuwe glas-in-lood van Marc Mulders voor de Doopkapel van de kathedraal.
Jan Oosterman, De verering van het Lam Gods en de Drie-eenheid (1908) boven de noordelijke entree naar de kooromgang van de nieuwe Bavo/KoepelKathedraal Haarlem (voor de restauratie). Oosterman vertelde later in een interview dat Jan Stuyt, in die tijd vennoot van Joseph Cuypers, hem bij de nieuwe Bavo betrok. De schildering is gemaakt op doek en vervolgens op deze plaats aangebracht. Het idee was om dit werk op termijn te vervangen door mozaïek. Tijdens de huidige restauratie is de schildering gereinigd en geconserveerd, want was ernstig vervuild en beschadigd door de inwerking van roet en stof. Foto bvhh.nu 2014.
Naschrift van Pierre M. Cuypers
Pierre M. Cuypers vertelde naar aanleiding van het bovenstaand stukje dat er ook een familiale relatie bestaat tussen Alphons (Fons) Diepenbrock en Joseph Cuypers:
De moeder van Fons was een Kuytenbrouwer. Zijn overgrootvader, Joannes Henricus Kuytenbrouwer was getrouwd met een Alberdingk Thijm (Geertruide Maria) en zij was een zus van Joannes A.Th. en dus een tante van Nenny (de moeder van Joseph Cuypers). Kortom, Alphons was een zoon van de achternicht van Joseph Cuypers (die dus zijn achteroudoom was). Niettemin was het destijds gevoelsmatig zeer wel familie.
Alleen al de netwerken van deze families zijn razend interessant, zoals opnieuw blijkt uit het project waar ik vanaf 2018 met tussenpozen aan werk: de Joseph Cuypers Collectie op het gemeentearchief van Roermond.
;-) B
Bronnen en verdere informatie
Wat al bekend was over het thema van de Caelestis urbs Jeruzalem, oftewel het hemelse Jeruzalem heb ik aan de hand van verschillende vondsten, onder meer over de polychromie, kunnen aanvullen en verdiepen in mijn boek over de nieuwe Bavo uit 2016, dat al enige tijd is uitverkocht. Ook de figuur van Diepenbrock komt hierin voor, onder meer met betrekking tot het gezelschap de Vioolstruik, waarin de families van Joseph Cuypers en Alphons Diepenbrock met elkaar toneelstukken lazen. De contacten tussen de architecten Cuypers en de componist zijn ook terug te vinden in de Joseph Cuypers collectie (#JCC).
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/BvHH2Bavo1
Erftemeijer, Antoon, Arjen Looyenga en Marieke van Roon, Getooid als een bruid, De nieuwe Sint-Bavokathedraal te Haarlem, Haarlem 1997.
Hubar, Bernadette van Hellenberg, Angelique Friedrichs en Gerard van Wezel, De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum, Amersfoort-Zutphen 2013.
Hubar, Bernadette van Hellenberg, Arbeid en Bezieling; de esthetica van P.J.H. Cuypers, J.A. Alberdingk Thijm en V.E.L. de Stuers, en de voorgevel van het Rijksmuseum, Nijmegen 1997 (voor een samenvatting volg deze link).
Hubar, Bernadette van Hellenberg, Auro intextum (met goud doorstikt), Kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem, waardenstelling in modules, Ohé en Laak 2013.
Voor de verwijzingen naar Diepenbrock en de Vioolstruik zie het register van Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem, op deze site.
Voor Diepenbrock en zijn dochters in de #JCC zie GAR JCC v.n. 73, 142, 153, 173.
Dit item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg. ‘Caelestis urbs Jeruzalem in de nieuwe Bavo/KoepelKathedraal Haarlem’. Onder redactie van Marij Coenen. VanHellenbergHubar.Org, Kunst, cultuur & erfgoed, 2014-2020. http://bit.ly/BvHH2Bavo1
Onze website gebruikt cookies voor een optimale ervaring. VanHellenbergHubar.Org vraagt de gebruiker om hiermee akkoord te gaan door op 'Accept' te klikken.AcceptRead More
Privacy en cookies ingevolge de AVG
Privacy Overview
This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may affect your browsing experience.
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
