Toegang | Een van de meest praktische sneltoetsen ooit is de zoektoets Ctrl-F op het toetsenbord van Windows, of Cmd-F op die van de Mac. Graphics: wolthera.info
Het machtigste hulpmiddel om iets te vinden is nog altijd de zoektoets Ctrl-F/Cmd-F. Ook op deze site zul je daar veel plezier van hebben! Probeer het maar eens! Dan krijg je snel toegang tot wat je wil weten!
B. (&M.)
Sociale media en erfgoed
VanHellenbergHubar.Org zet sociale media in zowel om nieuws over kunst, cultuur & erfgoed te delen als om vragen te stellen en zo kennis te vergaren. Essentieel hierin is onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB
Ga eens kijken en ‘like’ onze pagina, zodat de berichten over erfgoed en de gedichten over erfgoed een nog grotere actieradius bereiken!
Je kunt ons en andere onderzoekers ook helpen door deze pagina te delen via de knop delen onderaan de pagina (graag de hashtags #VanHH, #ontsluiting, #toegangen, #zoekenvind gebruiken).
In de toegang tot de congregatiekapel van Joseph Cuypers in Veghel combineert de architect neogotische met arabische vormen. De laatste zijn herkenbaar in het getrapte, mozaïekachtige muurveld rond de spitsboog. Deze entree heeft de brand in de nieuwjaarsnacht van 2023 gelukkig overleefd. Foto bvhh.nu 4/8/2023.
Deze pagina is bijgewerkt op 5 augustus 2023.
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1QPbZgr ofVanHH.org/?p=1933
Het mooie van deze ontdekking is dat ze opnieuw bevestigt hoe belangrijk glans in het concept van Joseph Cuypers voor de kathedraal was. De architect paste voor dit gebouw een type polychromie toe dat sterk bepaald werd door de lichtinval. Het gaat om de ‘atmosfeer’ die ontstaat als het licht in wisselende intensiteit binnenvalt en zich verspreid dankzij de reflectie op de glanzende terracotta’s, de geboende banken en andere ‘glansbronnen’, zoals deze kronen. In het kielzog van het licht volgen de kleuren die door de weerkaatsing op allerlei plaatsen geprojecteerd worden.
Joseph Cuypers werkte op deze manier een aantal observaties uit van E.E. Viollet-le-Duc: deze Franse oudheidkundige en architect was niet alleen voor de generatie van Cuypers senior, maar ook voor die van Joseph een vraagbaak van belang. Ondertussen speelde ook de Farbenlehre van Goethe bij het scheppen van ‘atmosfeer’ een spannende rol.
Deze atmosferische polychromie heeft een heel bijzonder karakter in het schip, waar aardse tinten overheersen. Dat past ook bij deze plek die symbool staat voor de wereld. Als je met dit verhaal in je achterhoofd door de kerk loopt, zul je merken dat de nieuwe Bavo zich op een heel andere manier laat zien.
Licht en glans en kleur in de nieuwe Bavo worden ingezet om tweemaal de volmaakt ronding van de hemelse stad te accentueren: in de kroonluchter van Jan Brom en in de koepel van Joseph Cuypers. Formeel was de kroonluchter gewijd aan het licht van het Oude Testament, te weten de tien geboden.* In die zin functioneert ze als voorafbeelding ten opzichte van de koepel, die als metafoor van het hemels Jeruzalem het koninkrijk Gods verbeeldt, waar God in zijn macht en heerlijkheid zetelt.
B.
Bronnen en verdere informatie
Nota bene — Deze blog schreef ik in 2014, toen ik net was gestart met het vervolg van mijn schrijfopdracht van de waardestelling, namelijk de kopij voor de monografie over de nieuwe Bavo. Over dit boek dat op 9 september 2016 verscheen, vind je meer op de bestelpagina.
Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar bronnen die hierna vermeld worden. De volledige beschrijving van de verkorte titels is te vinden in de bibliografie van deze site.
De visie op licht, kleur en glans heb ik geanalyseerd in:
Hubar, Auro intextum, paragraaf 3.1, 3.5.1, 4.1 en 4.2.1.
Het kleurhistorisch onderzoek van Judith Bohan Interieur Restauratie te Haarlem (meerdere rapporten en presentaties 2011-2014).
Erftemeijer, Looyenga en Van Roon, Getooid als een bruid, p. 167 (afb. 212): de luchter van Brom.
Metaalrestauratie Atelier Vera Bakker is gevestigd te Schoonhoven.
Het aspect van licht en glans in de nieuwe Bavo heb ik ook aan de orde gesteld in mijn bijdrage aan de tophit ‘Kerkinterieurs in Nederland‘ van het Catharijneconvent en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (2016).
Verkorte snelkoppeling van dit item: http://wp.me/p4eh3s-sd | http://bit.ly/1klL3Gm
Interieur van de Agathakerk uit Zandvoort van Pierre J.J.M. Cuypers junior (1891-1982) uit 1928. Je zou het niet zeggen, maar er zijn verschillende overeenkomsten tussen dit gebouw en de nieuwe Bavo, waaraan hij in de laatste fase (1929-1930) heeft meegewerkt. Dat geldt met name voor het decoratieprogramma, dat in een ander item aan de orde zal komen. Bijzonder is de met glad geschaafd hout afgeschoten kap op geknikte schoren. Hoewel de dragende onderdelen aan het oog onttrokken zijn, volgt de bekleding de structuur, waardoor deze herkenbaar is gebleven. Hoewel het jammer is dat de oorspronkelijke banken verdwenen zijn, wordt de nieuwe opstelling met lichte, houten stoelen als meer uitnodigend ervaren. Met het oog op de toename van het medegebruik van kerken is dit zeker niet overbodig.
B.
____________________
Gerelateerde onderwerpen:
De Agathakerk in Zandvoort als ontdekking tijdens de Cuypersexcursie in Heemstede en omgeving (mei 2014).
Benieuwd hoe de nieuwe Bavo het in de sociale media deed tijdens de jaren dat ik aan het boek werkte? Neem dan een kijkje bij de selectie hieronder.
You tube
Met deze opname van een drone – gemaakt door Teun Kelting – krijg je een prachtig beeld van de nieuwe Bavokathedraal. Kijk eens hoe mooi de polychromie aan de buitenkant is geworden. Wat een kleuren! Voor zover het de oostkant betreft, heb ik daar een bijdrage aan kunnen leveren met mijn onderzoek.* Daarbij heb ik ruimschoots kunnen profiteren van het kleurhistorische en -technische onderzoek van restorator Judith Bohan. De feitelijke uitvoering kwam voor rekening van Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerk. Gezamenlijk vormen we een goed team dat met veel plezier samenwerkt.
En nu we toch bezig zijn, wat dacht je van deze beauty? Meesterschilder Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerk geeft hier een impressie van het herstel van de polychromie gedurende de eerste fase van de restauratiecampagne van de nieuwe Bavo. Ook hiervoor verrichte restorator Judith Bohan kleurhistorisch en – technisch onderzoek.
Opdracht boek en samenwerking — Het boek over de nieuwe Bavo/KoepelKathedraal Heerlem is anno 2019 nog maar op één plek te verkrijgen. Verder is het uitverkocht! We (Bernadette van Hellenberg Hubar & Marij Coenen) geschreven en geredigeerd in opdracht van de stichting kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem (in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort). Bijzondere medewerking is verleend door Stephan van Rijt, koster van de nieuwe Bavo, Van Hoogevest Architecten te Amersfoort, Judith Bohan (Interieur Restauratie) te Haarlem en Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerk te Moordrecht.
Opdracht waardenstelling en samenwerking — De waardenstelling werd in 2013 uitgevoerd in opdracht van de stichting kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem, in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, de gemeente Haarlem, Van Hoogevest Architecten te Amersfoort, Judith Bohan Interieur Restauratie te Haarlem en Davique Sierschilderwerk te Moordrecht.
Nota bene — De foto bij de tweet van 9 oktober 2013 is van de hand van Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerk, de overige zijn van de auteur.
Werk in uitvoering geeft een overzicht van waarmee ons bureau zich bezighoudt en -hield.
De steigers in de apsis van de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam met het Laatste Avondmaal van Jan Dunselman (1863-1931). Hoe vreemd het ook klinkt, met name boven deze schilderingen bevindt zich het gewelf waarop zich een van onze verhalen afspeelt. Wat was dat een spannend project, samen met Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerken! Foto bvhh.nu 2017.
In de pijplijn | Potentiële artikelen en toekomstig ‘werk in uitvoering’
Potentiële artikelen
Bij het opstellen van de tijdlijn op basis van het archiefonderzoek naar de Catharinakerk in Eindhoven, kwam een ongedateerde en ongesigneerde notitie tevoorschijn over de uitwerking van het programma van Frits van der Meer voor de beglazing van 1957. Door vergelijking van handschriften bleek dit de notitie van glazenier Hugo Brouwer te zijn die uitlegt hoe hij de voorzetten van van der Meer heeft uitgewerkt. Prachtig materiaal voor een artikel.
Idem wat betreft de twee preken van pastoor-deken Heezemans over de glazen in Catharinakerk in Eindhoven, die hij inzet als ‘een groote catechismus in steen’ (vergelijkbaar met bisschop Callier bij de nieuwe Bavo/KoepKathedraal te Haarlem).
Toekomstig ‘werk in uitvoering’
Schrijfopdracht kruisweg in de basiliek van Laren van P.C. de Moor.
Biografie van Joseph Cuypers
In de herdenkingsjaren 80 jaar Vrijheid (Tweede Wereldoorlog) wordt Bernadette opnieuw herinnerd aan haar voornemen een boek over het verzetsverleden van haar vader, Wolter van Hellenberg Hubar te schrijven, mede in relatie tot zijn zus, Johanna van Mansvelt-van Hellenberg Hubar.
Schrijf- en inventarisatie opdracht met betrekking tot de Joseph Cuypers Collectie (JCC) die in 2016 door de familie in bruikleen is gegeven aan het gemeentearchief van Roermond. Het E-boek hierover verscheen in 2025. De inventaris zal in de loop van 2026 on line komen te staan, mogelijk tegelijkertijd met de gedigitaliseerde JCC.
In 2024 kwam er helaas een einde aan de reguliere bijdragen aan Vitruvius, onafhankelijk vakblad voor erfgoedprofessionals (vanaf 2016). Het blad heeft opgehouden te bestaan. Het heeft ons en ons lezerspubliek veel gebracht! Voer Vitruvius in in het zoekscherm en laat je verbazen door de resultaten!
Het opstellen van twee brochures op basis van De genade van de steiger in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De eerste staat on line op de site van de RCE en je kunt die via deze pagina op onze site downloaden!
In opdracht van de gemeente Eindhoven: Tijdlijn archiefonderzoek Catharinakerk Eindhoven (1858-1963). Materialen | Bouwen, verbouwen, herstellen, restaureren, inrichten & (2021).
Cultuur- en bouwhistorisch onderzoek Catharinakerk van Pierre J.H. Cuypers in Eindhoven (2020), in opdracht van de gemeente Eindhoven. Het concept wacht nog altijd op feedback voor afronding.
Ambassadeur crowdfundingsactie voor het terugbrengen van het Cuypersplafond in het Cuypershuis (2019).
Bijdrage aan de tentoonstelling en de publicatie Clemens Merkelbach van Enkhuizen Verstilling en verandering — 3 augustus 2019 t/m 23 februari 2020. Aanleiding was de schenking van het Bredase oeuvre aan Stedelijk Museum Breda door de ruim 80 jaar oude kunstenaar. Het was een hele plezierige samenwerking met collega kunsthistorica Linda Eversteijn van Dichtbijkunst. Het stuk dat we voor de catalogus schreven is ook nog eens apart gepubliceerd in Vitruvius.
Hubar, Bernadette van Hellenberg, en Marij Coenen. Cuypers met 80 kilometer per uur. De uitmonstering van de N280 te Roermond. Maastricht/Ohé en Laak: Provincie Limburg/VanHH.Org, 2019. Een heel apart onderzoek, waarvan we binnenkort hopen de link on line te plaatsen.
Hubar, Bernadette van Hellenberg, en Marij Coenen. Tussen functies & verhalen De Martinuskerk te Beek in Zuid-Limburg. Onderzoek verhaallijnen in het kader van de rijkssubsidie voor de herbestemming van het westelijk deel van de kerk. In samenwerking met De Steunbeer en Davique Sierschilderwerken. Ohé en Laak: VanHH.org, 2018.
Collegiale toets van de cultuur- en bouwhistorisch analyse van de Steentjeskerk te Eindhoven, uitgevoerd door Don Rackham van Res nova monumenten. Een fantastisch onderzoek dat opnieuw laat zien hoe innovatief het eclecticisme in het interbellum was, zowel architectonisch als iconografisch. De Liturgische beweging in katholiek Nederland heeft heel wat gebracht!
Voorbereiding fondsenwerving voor het Cuypersgenootschap in het kader van de transitie naar een 2.0. platform en het bereiken van de doelgroep, in samenwerking met Menno Heling van If then is now. Hoewel onze voorstellen al goedgekeurd waren door het bestuur en de ALV, durft men de transitie niet aan uit gebrek aan vertrouwen in de uitkomst. Dit ondanks het feit dat er twee perspectiefvolle rapporten liggen. Het project is in 2018 voortijdig gestaakt.
Het onderzoek in het kader van de herbestemmingssubsidie voor de Martinuskerk van Beek, ontworpen door de Rijnlandse architect Lambert van Fisenne en na zijn dood uitgebreid door … jawel, Joseph Cuypers en Jan Stuyt.
Het E-boek over de schilderingen van Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerken naar Kees Dunselman – die hij weer deels naar het ontwerp van zijn broer Jan uitvoerde – in de koortravee en apsis van de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam.
Het schrijven van waardestellingen in het kader van #KunstinBreda, waarover je onder deze link meer vindt: http://bit.ly/KunstinBreda-VHHorg, inclusief de updates op Twitter via de hashtag #KunstinBreda.
Het boek over glazenier Annemiek Punt, onder leiding van Joost van de Wal en Dritte im Bunde Wessel Stoker.
Monografie over – de restauratie van – de kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem. Onder deze knop kun je zien wat dit bijzondere bouwwerk van Joseph Cuypers heeft gebracht:
Opzet van een platform @kerkverhalen naar aanleiding van de bijeenkomst in Alkmaar, 12 mei 2016, georganiseerd met if then is now: De kerk in het midden. Hoe je met verhalen kerkelijk erfgoed helpt: http://bit.ly/ITIN-kerkverhalen | http://bit.ly/KihM-alg. Lees hier het interview met het Christelijk Weekblad over dit project: http://bit.ly/2972MzH
In opdracht van Fatima Huis BV de belangenscan Fatima Huis Weert | Casus Esdoorn, in samenwerking met ir Karl Pesch-Konopka van Stadsherstel Limburg.
Item over de nieuwe Bavo voor de monografie Kerkinterieurs in Nederland van het Catharijneconvent en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, uitgegeven door WBooks te Zwolle.
Waardestellend onderzoek in het kader van de herbestemming van de Paterskerk te Eindhoven. Wat staat er zoal op de site?
Tijd en slijt gaat over de deels uitgevaagde lettertekens op het houtwerk van de Medersa Ben Youssef | Ben Joesoefmadrassa te Marrakesh. Foto bvhh.nu 2014.
Een stenen kleed weefsels van lettertekens en siermotieven onvoltooid of weggesleten stokt het verhaal waar letters hun zeggingskracht
in vegen en krassen door de tijd verliezen projecteren schaduwlijnen hun zinnen er dwars tegenin Zo verschijnen en verdwijnen de verhalen als een temporeel proces in dit boek van steen lang van stof voegen de seizoenen
aan al die regels steeds meer toe
aan tijd en slijt
Het weefsel van het stenen kleed is met letters en arabesken bezaaid bij de Medersa Ben Youssef | Ben Joesoefmadrassa te Marrakesh. Foto bvhh.nu 2014.
________________________
Post scriptum
Er is zoveel wat onze culturen bindt! Ook motieven als het gebouw als boek en muren als weefsels kennen we in onze architectuurtraditie. Dit laatste thema valt te herleiden tot de oudtestamentische tent boven de Ark des Verbonds die ook in de koran wordt genoemd: het constructieve raamwerk van het gebouw vormt de tentstokken, de niet dragende muren staan voor het doek. In 1858 zou J.A. Alberdingk Thijm deze architectonische metafoor bevestigen in zijn naslagwerk over de kerkbouwsymboliek, De Heilige Linie. Hierin komen we ook een aantal keren de vergelijking tegen van het kerkgebouw als boek der leken die door Gregorius de Grote is bedacht.*
Op dit punt scheiden zich de wegen, want in het christelijke kamp werden daarmee de afbeeldingen bedoeld die in de islam verboden waren. In beide culturen werd de metafoor van het gebouw als een educatief boek vooral uitgedrukt door de muren, bogen en stijlen letterlijk met leestekens te overdekken, zoals in de medersa. Het betreft hier namen, begrippen, spreuken en heilwensen, zoals Allah (vaak als palindroom), vrede, ‘Eer aan God’, ‘Het koningschap behoort aan God’. Maar ook de stichters en het bouwjaar – 972 in de islamitische jaartelling, dus 1564-65 na Christus – staan bij de inscripties tussen de arabesken vermeldt. Verder zijn in de gebedsruimte bij de mihrab verzen uit de koran weergegeven. Heel poëtisch is de inscriptie bij de voorhal: ‘Ik (de architectuur) heb door de schoonheid die geschapen werd voor mijn verfraaiing het aanzien van een sieraad gekregen en mijn halssnoer volstond om me te tooien en te bedekken’.*
Nolens volens herinnert dit aan de vrouwelijke metaforiek van de architectuur die door het christendom van het Oude Testament is overgenomen en vooral tot uitdrukking komt in de vele titels van Maria. Een bijzonder voorbeeld is de nieuwe Bavo van Joseph Cuypers (1895-1930), die als enige (kathedrale) kerk in Nederland het motto draagt: ‘Getooid als een bruid’ (ontleend aan de Apocalyps en het Hooglied).* Alleen al op het punt van de architectuursymboliek valt er nog heel wat te onderzoeken over de relatie tussen de twee culturen.
In Tijd en slijt staat de taligheid van het gebouw centraal, de metafoor van het gebouw als een boek bij de Medersa Ben Youssef | Ben Joesoefmadrassa te Marrakesh. Een symboliek die oost en west delen! Hier zie je de kalligrafie van gewijde en andere teksten gebeiteld en gebakken in steen. Foto bvhh.nu 2014.
Wie o wie gaat hier een diepgaande studie van maken? Met zoveel Marokkaanse medelanders zou zoiets toch tot de mogelijkheden moeten behoren? Opnieuw zal dan blijken dat cultuur een geweldige bruggenbouwer is.
B.
Bronnen en verdere informatie
De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende bronnen (volledige titels zijn te vinden in de bibliografie):
Zie ook de gedichten Leegte, Atomen en Op het oosten in deze cyclus. Voor informatie over de Ben Joesoefmadrassa (1570), een van de belangrijkste Koranscholen in de islamitische wereld destijds, zie het lemma op Wikipedia en het hieronder geciteerde boek uit 1999.
Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem (2016). Wil je weten op welke pagina’s de betreffende begrippen in het boek zijn behandeld, bezoek dan het register op deze site.
Voor De Heilige Linie van Thijm, zie mijn blog onder deze link (daar kun je het boek ook downloaden).
Triki, Hamid en Alain Dovifat, Medersa de Marrakech, met bijdragen van Yves Pochy en Jacques Vignaud, Rigueur et modernité, en Jean-Paul Saint-Aubin, L’image et la realité de l’architecture, Parijs 1999.
Hoe kwam ik er ook alweer bij om gedichten te schrijven?
Ben je in Marrakesh, dan moet je zeker een kijkje gaan nemen bij de Medersa Ben Youssef:
Dit item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Tijd en slijt”. VanHellenbergHubar.org (blog), 2014. http://bit.ly/1Ot7KGN-GOM.
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1Ot7KGN-GOM
Als door een titelblad wordt de heilige gebedsnis, de mihrab, aangekondigd, pal in het oosten van de Ben Joesoef Madrassa | Medersa Ben Youssef te Marrakesh (gebouwd circa 1570, gerestaureerd in 1950).
…
Heilige leegte op het oosten in een frontispies gevat waar de magische driekwartcirkel door panelen ingekaderd de westzon zijn finale gunt De holte in acht maal acht maal acht vertelt van eeuwige voleinding die staakt op de jongste dag en onder een jubelend welvenspel koralen zingt die niemand hoort waar toon na toon zich verheft totdat het stijgen dalen wordt en het kantelpunt bereikt In het web van de hemisfeer staan de snaren gespannen …
In acht maal acht maal acht maal acht maal enzovoorts … Het gewelf over de lege gebedsnis, de mihrab, van de Ben Joesoef Madrassa | Medersa Ben Youssef te Marrakesh (gebouwd circa 1570, gerestaureerd in 1950). bvhh.nu 2014.
Post scriptum —Alberdingk Thijm was hier, dacht ik toen ik de plattegrond zag van de medersa. Want dit is immers de kernboodschap van zijn beroemde boek over de kerkbouwsymboliek, De heilige Linie (1858): dat alle gelovige volkeren hun gewijde gebouwen hebben georiënteerd, hetzij letterlijk op het oosten, hetzij op een van de andere ‘hoeken van de aarde’, afhankelijk van het geloof dat ze belijden.*
In De Heilige Linie wordt dan ook gerefereerd aan de voorbeeldfunctie van de Indische en de Perzische bouwkunst. Thijm legt daarbij vooral de nadruk op wat de verschillende culturen met elkaar verbindt in plaats van wat hen scheidt. Ruimt hij daarin loyaal plaats in voor het Boeddhisme, verwijzingen naar de Islamitische cultuur vermijdt hij. Dat was in 1858 kennelijk nog een brug te ver. Thijm kennende zou hij zich zeker hebben laten winnen voor de herwaardering van de Arabische cultuur eind negentiende eeuw, die in katholieke kring nauw verbonden was met de christelijke herkolonisatie van het land van de Verlosser. Zijn petekind, Joseph Cuypers, zou daar met de nieuwe Bavo in ieder geval volop op inspelen: zo vertelt hij vol trots dat in zijn werk ‘Spaansch-Arabische motieven’ herkend kunnen worden.* En laten dat nu net de motieven zijn die ook in Marokko voorkomen.
B.
Bronnen en verdere informatie
Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar bronnen die hierna vermeld worden (volledige titels zijn te vinden in de bibliografie):
Zie ook de gedichten Leegte, Atomen en Tijd en slijt in deze cyclus. Voor informatie over de Ben Joesoefmadrassa (1570), een van de belangrijkste Koranscholen in de islamitische wereld destijds, zie het lemma op Wikipedia en het hieronder geciteerde boek uit 1999.
Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem (2016). Wil je weten op welke pagina’s de betreffende begrippen in het boek zijn behandeld, bezoek dan het register op deze site.
Thijm, De Heilige Linie (1909; 1e dr. 1858).
Triki, Hamid en Alain Dovifat, Medersa de Marrakech, met bijdragen van Yves Pochy en Jacques Vignaud, Rigueur et modernité, en Jean-Paul Saint-Aubin, L’image et la realité de l’architecture, Parijs 1999.
Hoe kwam ik er ook alweer bij om gedichten te schrijven?
Wil je de medersa bezoeken? Kijk dan even aan het einde van dit webartikel.
De heilige gebedsnis, de mihrab, is vergelijkbaar met de apsis van een kerkgebouw georiënteerd: Ben Joesoef Madrassa | Medersa Ben Youssef te Marrakesh (gebouwd circa 1570, gerestaureerd in 1950). bvhh.nu 2014.
Plattegrond van de medersa en stadsplattegrond van Marrakesh
Plattegrond van de Ben Joesoef Madrassa | Medersa Ben Youssef te Marrakesh (gebouwd circa 1570, gerestaureerd in 1950). Foto bvhh.nu 2014.
Ben je in Marrakesh, dan moet je zeker een kijkje gaan nemen bij de Medersa Ben Youssef:
Dit item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Op het oosten | Medersa Ben Youssef in Marrakesh”. VanHellenbergHubar.org (blog), 2014. bit.ly/2SZloWl-Gom.
Gestapelde leegte in de ajoure decoratie van de lichtkoepel van de Medersa. Foto bvhh.nu 2014.
… Wie oft bin ich zurückgekehrt in de medersa van Marrakesh zoekend naar dat deel van mezelf dat achterbleef bij de laatste tocht verloren in een spel van vormen eindeloos gefragmenteerd en zo vaak weer opgesplitst dat atomen zich hier tonen met leegtes van subtiel formaat
ingekaderd in een raster als een kosmos in het klein
de finesse onbenoembaar vingertoppen filigrein.
…
Steeds verder worden de ornamenten verfijnd en gedifferentieerd in de Ben Joesoef Madrassa | Medersa Ben Youssef te Marrakesh (gebouwd circa 1570, gerestaureerd in 1950). Foto bvhh.nu 2014.
______________________
Post scriptum — En ik moest terug naar de Ben Joesoefmadrassa, want ik was iets van mezelf verloren. Ik voelde me als Goethe die maar niet los kwam van de kathedraal van Straatsburg, waar hij de gotiek ontdekte, zoals ik hier de Arabische bouwkunst ontdekte: ‘wie oft bin ich zurückgekehrt, diese himmlisch-irdische Freude zu genießen’.*
Maar hij was niet de enige die langskwam. In gesprek over de Unvollendete van Joseph Cuypers bij de nieuwe Bavo attendeerde de plebaan van de nieuwe Bavo, Hein Jan van Ogtrop, me op deze strofe uit een gedicht van Rainer Maria Rilke:
Wir bauen an dir mit zitternden Händen und wir türmen Atom auf Atom. Aber wer kann dich vollenden, du Dom.*
Daar wordt een mens toch stil van!
B.
Bronnen en verdere informatie
De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende bronnen:
Zie ook de gedichten Leegte, Atomen en Op het oosten in deze cyclus. Voor informatie over de Ben Joesoefmadrassa (1570), een van de belangrijkste Koranscholen in de islamitische wereld destijds, zie het lemma op Wikipedia en het hieronder geciteerde boek uit 1999.
Triki, Hamid en Alain Dovifat, Medersa de Marrakech, met bijdragen van Yves Pochy en Jacques Vignaud, Rigueur et modernité, en Jean-Paul Saint-Aubin, L’image et la realité de l’architecture, Parijs 1999.
Hoe kwam ik er ook alweer bij om gedichten te schrijven?
Ben je in Marrakesh, dan moet je zeker een kijkje gaan nemen bij de Medersa Ben Youssef:
Dit item kan geciteerd worden als Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Atomen | Medersa Ben Youssef”. VanHellenbergHubar.org (blog), 2014. http://bit.ly/1Ot8yLZ-VanHH2Org.
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1Ot8yLZ-VanHH2Org
… ’t Hele universum in de wand Een duizelingwekkende stapeling van vormen in verticaal geordende cassettes waar een statige cadans van hoekige pijlers ritmiek aan verleent Gaan lijnen van robuust naar uiterst teer Het filigrein van de ornamenten herhaalt de thema’s keer op keer in de minutieus gedetailleerde velden waar stijlen en bogen variëren en ieder vak weer deelbaar blijkt totdat alleen nog leegte rest tussen de geslonken vormen waarvan de contour de ruimte ontvouwt als holtes begrensd door hout, pleister en steen
…
__________________
Postscriptum —Leegte, heilige leegte. Ook zo’n thema dat oost en west verbindt. Je komt het al tegen in het vorige gedicht over de Medersa Ben Youssef (de Ben Joesoefmadrassa): ‘Atomen’.* Eén van de eerste keren dat ik me van de rol van leegte opvallend bewust werd, was in de moskee van Tbilisi.* Ook toen ging het om iets ouds, iets wat in mijn geheugen was blijven zweven sinds mijn studietijd. Als ik in gedachten terug ga, kom ik uit bij mijn afstudeerscriptie over de Servaaskerk in Maastricht, waar de – symbolische – troon van de keizer leeg was.* Op die leegte ben ik nader ingegaan in mijn boek over de nieuwe Bavo, waar de kennismaking met de islamitische architectuur in Marrakesh een niet weg te denken bijdrage aan geleverd heeft.
Is dat dezelfde leegte die ik hier beschrijf?
;-) B.
Bronnen en verdere informatie
De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende bronnen (volledige titels zijn te vinden in de bibliografie):
Zie ook de gedichten Atomen, Tijd en slijt en Op het oosten in deze cyclus. Voor informatie over de Ben Joesoefmadrassa (1570), een van de belangrijkste Koranscholen in de islamitische wereld destijds, zie het lemma op Wikipedia en het hieronder geciteerde boek uit 1999.
Ik zie ons als studenten in 1978 nog staan bij de zetel onder de halfkoepel in de westbouw, waarboven zich de met zo lege, overkoepelde keizerzaal bevindt. We kregen uitleg van Aart Mekking, specialist architectuur iconologie en later hoogleraar in Leiden (nu allang weer met emeritaat), die een vergelijking trok met de de doorgaans lege troon van de keizer in de Paltskapel van Aken.
Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem (2016). Wil je weten op welke pagina’s de betreffende begrippen in het boek zijn behandeld, bezoek dan het register op deze site.
Triki, Hamid en Alain Dovifat, Medersa de Marrakech, met bijdragen van Yves Pochy en Jacques Vignaud, Rigueur et modernité, en Jean-Paul Saint-Aubin, L’image et la realité de l’architecture, Parijs 1999.
Hoe kwam ik er ook alweer bij om gedichten te schrijven?
Ben je in Marrakesh, dan moet je zeker een kijkje gaan nemen bij de Medersa Ben Youssef:
Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Leegte | Medersa Ben Youssef in Marrakesh”. VanHellenbergHubar.org (blog), 2014. bit.ly/2zfKoAN-Gom.
Via bovenstaande titels kom je terecht bij de gedichten die ik tijdens mijn verblijf in Marrakesh in maart 2014 heb gemaakt. Het was mijn eerste bezoek aan Marokko, wat zonder meer voor herhaling vatbaar is. Aan de Medersa Ben Youssef van Marrakesh heb ik soort minicyclus gewijd (het derde tot en met zesde gedicht), geïnspireerd door de vele verbanden tussen de historische, sacrale architectuur daar en die in onze contreien. Hoewel dit thema me sowieso aan het hart gaat, had en heeft mijn belangstelling hiervoor primair te maken met het onderzoek naar de nieuwe Bavo van Joseph Cuypers in Haarlem (1895-1930). In dit gebouw werden voor het eerst – en dat nog wel in een kathedraal – Arabische motieven verwerkt, iets waar de architect eer mee inlegde. Gemene deler blijkt de Moorse architectuur in Spanje te zijn. Je leest er meer over in het naschrift bij de gedichten.
Voor wie een keer op een hele plezierige manier in Marrakesh wil verblijven, kunnen wij Les trois Pilliers van harte aanraden.* Het is een gastenverblijf in een ‘compound’, of – zoals men daar zegt – in een jardin. Het leuke ervan is dat je midden tussen de plaatselijke bevolking zit en niet in een Westeuropese kolonie die overal elders in een warm land had kunnen liggen.
Voor wie van architectuur houdt is het een feest: bij de woonwijk is namelijk qua vormgeving ingespeeld op de genius loci, waardoor je geen anonieme blokken hebt, maar straten met speelse inkijkjes onder een reeks van bogen die – zo lijkt het – in versneld perspectief naar het eindpunt voeren.
Een van de straatjes van de ‘jardin’ in Marrakesh, waar zich Les trois pilliers bevindt (2014).
Kortom, een prima uitvalsbasis om de medina van Marrakesh te bezoeken.
Een beeld van de sfeer in de soeks van de medina van Marrakesh (2014).
Wordt vervolgd!
Bernadette van Hellenberg Hubar
Verwijzingen
Voor meer informatie over en contactgegevens van Heimerick Tromp, zie LinkedIn.*
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH2Marrakesh
Onze website gebruikt cookies voor een optimale ervaring. VanHellenbergHubar.Org vraagt de gebruiker om hiermee akkoord te gaan door op 'Accept' te klikken.AcceptRead More
Privacy en cookies ingevolge de AVG
Privacy Overview
This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may affect your browsing experience.
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
