Eerste nieuwsbrief 2018 | Evaluatie

Eerste nieuwsbrief 2018 — Ook al wordt de stelling ‘meten is weten’ niet altijd even genuanceerd gebruikt, het kan geen kwaad om te onderzoeken of alle inspanningen om een aansprekende nieuwsbrief te maken effect hebben gesorteerd.

Eerste nieuwsbrief 2018 | Woordwolk met de volledige tekst van de voorjaarsbrief door bvhh.nu 2018.

Afgelopen week stuurde ik mijn nieuwsbrief via een introductiemail op La Posta naar circa 990 relaties, inclusief die op LinkedIn.*

Ik heb er weer veel van geleerd. Om de cijfers in perspectief te plaatsen is het wel nodig om te weten dat een klein deel van de adressen uit familie en vrienden bestaat, een substantieel deel uit relaties die de afgelopen decennia tot mijn netwerk zijn toegetreden en ruim de helft uit mijn contacten op LinkedIn. Dit was het resultaat:

  • Wat betreft de primaire bezorging zijn er nauwelijks berichten ‘gebounced’. Dat wil zeggen dat ruim 97% van de mailadressen actueel is.
  • De openingsscore lag aan het einde van de eerste dag op nagenoeg 55%, waarvan leesgehalte vervolgens ruim 91% was. Dat is heel mooi. Op den duur steeg dit naar bijna 59% en 92%.
  • Wat ik echter vooral wilde was dat de introductiemail (zie hieronder) mijn contacten naar de feitelijke nieuwsbrief op de website zou brengen. Dat was matig, want de klikratio (zoals dat in vaktermen heet) bedroeg niet meer dan 10,8%. Dit zou kunnen betekenen dat het toch beter is om de nieuwsbrief in zijn geheel in de format van La Posta te sturen. Als ik het vergelijk met een oudere nieuwsbrief, dan lijkt te bevestigd te worden.
  • En dan de uitschrijvingen. Het zijn er niet veel, maar gek genoeg vrij veel van LinkedIn. Een mooie reden om daar eens flink in te schoffelen.

Werken met La Posta is heel plezierig. Je moet één keer flink wat energie stoppen in het opstellen van één groot bestand, maar dan heb je ook wat. Binnen zo’n bestand kun je segmenten opstellen, bijvoorbeeld voor een mailing over een specifiek project. Maar het mooiste is, dat het programma van La Posta onthoudt wie zich afgemeld heeft. Dus als ik de volgende keer weer een spreadsheet met al mijn contacten op LinkedIn toevoeg, dan krijgen de mensen die zich hebben uitgeschreven geen mail meer. En zo wordt de grootste drempel voor het maken van nieuwsbrieven weggenomen.

Laatst vroeg iemand zich af, of het nog zin heeft om dat te doen. Dat kan ik volmondig met ja beantwoorden. Ik weet het, het is een van mijn stokpaardjes, maar het digibetisme onder senioren wordt steeds groter. Er is een grote groep die zich wel vertrouwd heeft weten te maken met de mail en met internet; maar de drempel tot de sociale media blijkt voor velen van hen te hoog. Zelf ervaar ik dat aan den lijve, niet alleen met mijn oudere generatiegenoten, maar ook ‘broekies’ zoals veertigers en vijftigers. Zolang dat het geval is, is de nieuwsbrief zeker geen overbodige luxe.

Als iemand hierop wil reageren, heel graag!

;-) Bernadette

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Introductie nieuwsbrief voorjaar 2018

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/2HXvDo8-VanHH2Org

Nieuwsbrief voorjaar 2018

Nieuwsbrief voorjaar 2018 — Op weg naar de zomertijd is het terugblikken op de oogst van de winter en al het andere wat het afgelopen jaar heeft gebracht. Wil je direct naar een bepaald onderwerp, volg dan de inhoudsopgave!


Jojanneke Post ontmoet Kees Dunselman in de schilderingen in de kathedraal van Rotterdam. Collage bvhh.nu 2018.

Gratis E-boek schilderingen kathedraal Rotterdam

Tussen Gabriel en Michael heb ik geschreven in het kader van het onderzoek naar de verdwenen schilderingen van – naar achteraf bleek – niet Jan, maar Kees Dunselman in de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam. Dit project ging van start dankzij het gulle gebaar van een mecenas die zich ontfermde over de kalot van de apsis in de kathedraal. De voorstelling op dit gewelf was in 1964 verwijderd onder invloed van de vernieuwingen die tijdens het tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) Nederland bereikten. Na raadpleging van de parochie bleek de voorkeur uit te gaan naar een ontwerp dat herinnerde aan het verdwenen werk van Kees Dunselman. Die opdracht ging naar Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerken, met wie ik tijdens mijn onderzoek nauw heb samengewerkt. Vooral de sessies op de steiger, lopende het project, waren heel inspirerend. Als je als kunsthistoricus zo nauw mag samenwerken met een kunstenaar en de chemie bruist, dan brengt dat heel veel.

Dat de E-publicatie gratis gedownload kan worden, hebben we te danken aan de kathedraal en het bisdom. Men wil graag dat zoveel mogelijk mensen kennis nemen van dit nieuwe kunstwerk en de achterliggende verhalen. Die zijn er te over! Wat te denken van de mensen die de kerk – want de Elisabethkerk is pas sinds 1968 kathedraal – en haar inrichting tot stand hebben gebracht. Of de symbolische code die in de voorstellingen verborgen zit. Dat bleek een hersenkraker waar Dan Brown eer aan had kunnen behalen. Het was verder een heel avontuur om het geheim te achterhalen van de bijzondere schilderstechnieken van Kees Dunselman, waar Jojanneke Post een eigen variant voor heeft bedacht. En dan het verhaal van de liturgie, waar de bisschop zelf een bijzondere inbreng in heeft gehad.* Bij ieder project leg je weer nieuwe accenten. Ditmaal heb ik liturgie en iconografie dichter bij elkaar gebracht door het virtuele duet tussen de voorgestelde mensen op de muren en de kerkgangers in het gebouw in beeld te brengen. Alles bij elkaar vormt het nieuwe kunstwerk een bijzondere toevoeging aan het gesamtkunstwerk dat de kathedraal vormt: een toevoeging die van deze tijd is, geënt op wat er vroeger speelde.

Een korte blik op de inhoudsopgave van het E-boek maakt duidelijk, dat ik dit nooit had kunnen schrijven zonder de twee grote monografieën van de afgelopen jaren: De nieuwe Bavo te Haarlem (2016) en De genade van de steiger (2013).

De documentaire over glazenier Annemiek Punt

In de sociale media, de pers en op de vaksites is veel aandacht besteed aan het boek over glazenier Annemiek Punt van producent Joost de Wal (juli 2017), waaraan ik heb meegewerkt. Een bijzonder project, waarbij ik voor het eerst een waardestelling heb geschreven over het oeuvre van een levende kunstenaar. Maar dat was niet het enige. Naar aanleiding van mijn analyse is me gevraagd om ook een bijdrage te leveren aan de documentaire van Fokke Baarssen over haar werk. In de trailer hieronder heb ik heel kort iets verteld over de beelddenker die Annemiek Punt is:


Jaar van het verzet en het boek over oom Theo van Joep Vogels

2018 is door het Platform Herinnering Tweede Wereldoorlog (Platform WO2) uitgeroepen tot themajaar ‘Jaar van Verzet’.* Dat biedt een uitgelezen kans om het boek over mijn oom Theo van mijn neef Joep Vogels voor het voetlicht te plaatsen. Joep schreef dat naar aanleiding van het initiatief van de universiteit Tilburg om een digitaal monument voor de vrijheid op te richten. De universiteit vertelt daarover:

  • Op onze universiteit lopen meer dan 12.000 studenten rond, hun levensgeschiedenissen zijn even talrijk. Studenten zijn mensen, geen nummers. Daarom willen wij de 22 studenten die zijn omgekomen op dit digitaal monument uit de anonimiteit halen, een naam en een gezicht geven.*

Een van die studenten was mijn oom Theo, die in het gezin direct na mijn moeder kwam. Omdat de twee broers daarboven, uit een eerder huwelijk van mijn oma, veel ouder waren, lag het voor de hand dat de twee daaropvolgende kinderen min of meer op elkaar aangewezen waren. Mijn lievelingsbroer zei mijn moeder altijd, als ze na tafel verhalen over vroeger vertelde. Er kwamen daarna nog drie broers – Pieter, Harrie en Ton – en als laatste een zusje, Marie-Therese of Muis, zoals iedereen haar noemde. Mijn tante Muis vertelde me ooit dat ze als puber best wel jaloers was op mijn moeder, omdat oom Theo haar meenam naar zijn studentenfeestjes. Een vrolijke jongeman die net als veel anderen aan de – toen nog – hogeschool het voorbeeld volgde van zijn rector magnificus Martinus Cobbenhagen door de loyaliteitsverklaring aan de bezetter niet te ondertekenen. De universiteit heeft de betekenis van dit verzet geactualiseerd door huidige studenten een brief te laten schrijven aan de 22 gevallenen. Onder deze link vind je die voor Theo.


De foto van Theo Vogels op de omslag van het boek is vermoedelijk genomen bij aankomst in de Kriegswehrmachtsgefängnis in Antwerpen (1943). Herkomst: familie Vogels.
De foto van Theo Vogels op de omslag van het boek is vermoedelijk genomen bij aankomst in de Kriegswehrmachtsgefängnis in Antwerpen (1943). Herkomst: familie Vogels.

Alle bewondering voor mijn neef Joep die op een volhardende manier alle informatie over oom Theo bij elkaar wist te krijgen en zo een beeld heeft kunnen reconstrueren over de jeugd en het verzet van deze student die, 25 jaar oud, net na de bevrijding overleed in Siegburg. Om Joep aan het woord te laten:

  • Hij was gewoon een jonge student, die de loyaliteitsverklaring weigerde te tekenen en min of meer toevallig in het verzet verzeilde. Maar zoals veel studenten, nam hij uit naam van geloof en vaderland de handschoen op en verleende hand- en spandiensten aan een verzetsgroep die een van de pilotenlijnen over de Belgische grens organiseerde. Eind 1943 werd een groot deel van die verzetsgroep opgepakt en een aantal leden ter dood veroordeeld, waaronder Theo Vogels. Uiteindelijk zijn 16 van hen overleden in de gevangenis of gefusilleerd, waaronder een 6-tal studenten. In mijn boek beschrijf ik Theo’s levensverhaal vanaf zijn prille jeugd in Tilburg, het Odulphus lyceum, de tijd op kasteel Groenendael in Hilvarenbeek, zijn studententijd met Olof, het verzet, de rechtszaak, de Nacht und Nebel periode daarna tot zijn dood in mei 1945.

Ik ben blij voor mijn oom en trots op mijn neef. Voor mij en mijn tweelingbroer is hij een baken als we aan de slag gaan met het boek over mijn vader.

Volledige titel: Joep Vogels, Student in verzet. Gedreven door geloof, Tilburg 2017, ISBN/EAN 978-90-9030354-3.

Rijp & groen …

Een nieuwsbrief moet je kort houden en dat is niet eenvoudig, want ik heb nog zoveel te vertellen! Daarom een rijtje van enkele dingen waar ik de volgende keer aandacht voor wil vragen:

  • De schijnwerper op … Op het gebied van erfgoed worden heel wat blogs geschreven, dus het ligt voor de hand dat je er na verloop van tijd een paar favorieten op na houdt. Een paar van die bloggers wil ik de komende tijd in het licht zetten.
  • Tussen organisch en synthetisch: de brochure over het gebruik van materialen en technieken in de monumentale schilderkunst van de twintigste eeuw voor de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) ligt bij de redactie.* Ik heb dit overzicht geschreven in goed overleg met en dankzij de geweldige input van Bernice Crijns en Rutger Morelissen van de RCE. De laatste heeft de kopij voor zijn nieuwe E-boek ter beschikking gesteld, dat in detail laat zien hoe verrassend groot de variatie aan middelen en methodes was na de oorlog. Ondertussen is ook dankbaar gebruik gemaakt van het hoofdstuk van Angelique Friedrichs over materialen en technieken in het interbellum, uit De genade van de steiger. Tegelijkertijd met deze brochure verschijnt die over stromingen in de monumentale schilderkunst tussen 1890-1980: Op de steiger.
  • Samen met Menno Heling van het platform voor cultuur, erfgoed en toerisme if then is now, ben ik bezig met de opdracht van het Cuypersgenootschap om een transitie voor te bereiden van een vereniging oude stijl naar een organisatie anno nu. Virtueel floreert het Cuypersgenootschap als je afgaat op de ruim 1100 volgers op Twitter bij @Cuypersgenoten. Kijken we naar de prozaïsche praktijk dan gaat het er net zo aan toe als bij veel andere erfgoed organisaties: men kampt met een slinkend ledental en een forse vergrijzing. Wat kunnen we daaraan doen?
  • #Gom staat voor gedicht op maandag! Grappig, als het woord gedicht valt, hoor je de mensen al kreunen. Maar bij mij hoef je niet te schrikken, want het zijn gewoon kleine verhaaltjes bij een plaatje en dat plaatje gaat meestal over erfgoed. Dat kan van alles zijn en dat maakt het zo gevarieerd. Ongeveer eens in de veertien dagen graai ik in mijn collectie en zet een exemplaar online. Ze doen het heel aardig op Twitter.

Wordt vervolgd!

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Even verder surfen op mijn site? Klik dan op het plaatje en neem een kijkje bij:

De diashow van de kalotschildering van Jojanneke Post, geïnspireerd door het ontwerp van Kees Dunselman in de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam. Foto bvhh.nu 2018.   Een prachtig project was #KunstinBreda dat ik met Marjanne Statema heb uitgevoerd. Foto bvhh.nu 2016.   Een van mijn mooiste projecten: 'De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten', Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, WBOOKS 2016.

Verkorte link van dit item: bit.ly/2DHF7BJ-VanHH2org

Vriendenbrief aan de vooravond van Kerstmis

Een vriendenbrief, wat is dat nu weer? En waarom heet dat geen nieuwsbrief? Omdat ik me hiermee niet richt tot mijn netwerk van zoveel honderd adressen, maar tot de mensen die me na staan, die me door het jaar heen volgen en steunen, en met wie ik graag het jaar doorloop. Oude vrienden en nieuwe vrienden, fysieke contacten en virtuele relaties. Een bont gezelschap dat over het merendeel mijn liefde voor kunst, cultuur en erfgoed deelt. Wat wil ik op mijn beurt graag met jullie delen?

Het boek over de nieuwe Bavo is goed ontvangen

De Mariakapel van de nieuwe Bavo (1951) met het altaar van Joseph Cuypers en Johannes Maas (1898).

De blikvanger van de aankondiging van de vriendenbrief toont – geheel in de sfeer van de kerstdagen – de Mariakapel van de nieuwe Bavo. Een van de mooiste opdrachten ooit leidde tot een prachtig vormgegeven boek over de kathedraal van Haarlem. Veel heb ik er op deze site al over geschreven en zoals vroeger plakboeken met krantenknipsels werden gemaakt, vergaar ik nu opmerkingen en kritieken digitaal.

De grappigste kwam van het Reformatorisch Dagblad dat ik zekerheidshalve op Evernote heb opgeslagen. De journalist signaleert op basis van recent onderzoek interessante verbanden tussen de oude en de nieuwe Bavo. Dat doet hij aan de hand van mijn boek en dat van Thomas von der Dunk. Ik zal niet zeggen Bien étonnés de se trouver ensemble, want Thomas en ik delen een verleden als actieve leden van het Cuypersgenootschap. Maar het was toch wel frappant.

‘Laat je dat nu makkelijk los, zo’n groot project?’, wordt me wel eens gevraagd. Nee, helemaal niet, maar als zelfstandig onderzoeker heb je geen keus. Je moet weer verder met het volgende project, waar ik tot mijn vreugde Joseph Cuypers (en Jan Stuyt) weer tegenkwam. Dat was bij de Annakerk en vooral de Laurentiuskerk in ‘t Ginneken in Breda. Ik schreef er een artikel over voor ifthenisnow.eu.

Ondertussen heb ik over Joseph Cuypers zelf ook een artikel geschreven in verband met het project van de inventarisatie van het archief dat Pierre M. Cuypers begin dit jaar in bruikleen gaf aan het gemeentearchief van Roermond. Je kunt het via deze link inzien. Deze drukproef is exclusief de laatste verbeteringen, dus wil je het ‘schoon’ en in drukvorm zien, surf dan naar De Spiegel van Roermond en bestel dit jaarboek van 2017.

Wie weet zien we elkaar nog in Roermond of Haarlem. Want beide plaatsen zal ik komend jaar zeker nog een aantal keren aandoen.

Een nieuw boek over Annemiek Punt

'Thomas Moore' van Annemiek Punt in de kathedraal van Roermond. Foto bvhh.nu 2016.

Een leuke opdracht die via collega Evelyne Verheggen mijn kant op kwam, was het artikel over glazenier Annemiek Punt. Ik dacht dat het om een artikel zou gaan, maar het blijkt een boek te zijn, waarvan de andere bijdrage wordt geleverd door esthetisch filosoof Wessel Stoker die onder meer naam maakte met de publicatie: Kunst van hemel en aarde. Het spirituele bij Kandinsky, Rothko, Warhol en Kiefer (2011). Ik heb zijn verhaal nog niet gezien, maar ik ben er heel benieuwd naar. Het gaat vast een bijzonder boek worden. Je leest er meer over onder deze link.

Powervrouwen voor Free a girl

Ik weet dat we aan het einde van het jaar doodgegooid worden met goede doelen, maar ik ben zo vrij om er eentje in het bijzonder aan te bevelen. Dat is het initiatief van monumentenfotograaf Léontine van Geffen-Lamers: ‘Powervrouwen voor Free a girl’. Meer informatie vind je onder de link op deze site of op ifthenisnow.eu. Direct doneren? Ga dan naar http://bit.ly/Powervrouwen-FreeAGirl.

Opiniestuk van Léontine van Geffen-Lamers: 'Powervrouwen voor Free a girl' 2016.

#KunstinBreda

Het schrijven van waardestellingen over de niet beschermde religieuze kunst in Breda – aan en in de gebouwen of solitair in de publieke ruimte – was ‘n groot feest. Marjanne Statema en ik zijn van de ene verbazing in de andere gevallen. Mooi om dan van de mannen van de gemeente te horen dat ze geen idee hadden dat er zoveel bijzonders tussen zat. Wel eens gehoord van pyrofotografie? Of van een expressionistisch wegkruis? Of van … ach wat, ga eens kijken onder deze link.

Leen Douwes, Wegkruis te Breda (1930). Foto Marjanne Statema 2014.

#Kerkverhalen

Met Menno Heling van if then is now heb ik afgelopen jaar het project #kerkverhalen opgezet. Het idee is om de rijkdom aan verborgen schatten in de kerken in het licht te zetten door middel van verhalen. Als platform voor verhalen over toerisme, kunst en erfgoed past dit bij uitstek in de doelstellingen van if then is now. Veel kerken zullen de komende jaren gesloten en herbestemd of – als het aan de Nederlandse kerk ligt – gesloopt worden. Door te helpen om een museale omslag te maken kunnen de kerken die voor de eredienst open blijven op meer fronten een publieksfunctie vervullen. Want medegebruik zal nodig blijven om inkomsten voor het beheer van deze gebouwen te genereren, of dat nu op het gebied van de kunsten is of andersoortige manifestaties.

Het leverde een leuk interview op van Rob den Boer in Christelijk weekblad.

Interview over #kerkverhalen in Christelijk Weekblad (2016).

Meer over #kerkverhalen kun je vinden op deze site en bij ifthenisnow.eu door #kerkverhalen in te voeren in het zoekscherm. Binnenkort worden de verhalen gebundeld op een aparte website.

De glasnegatieven van Cuypers

Ga maar direct kijken naar de diashow over de glasnegatieven in het Cuypershuis die dringend gerestaureerd moeten worden. Dan weet je waarom crowdfunding nodig is. Dit soort acties laat je beseffen hoe veel er nog is waarvan we nauwelijks iets weten. Inderdaad, Cuypers maakte al heel vroeg gebruik van de publicitaire mogelijkheden van de fotografie. Meer bijzonder is de exercitie die hij in 1860 in Breda uitvoert, waarbij foto’s gebruikt worden in het restauratieproces. Mijn collega-Cuyperianen Wies van Leeuwen en Lidwien Schiphorst betitelen deze werkwijze als heel vroeg en dat lijkt me terecht. Maar wat hebben we nu aan vergelijkingsmateriaal? Hoe ging het er elders aan toe?

Zo zie je maar weer dat iedere vondst niet alleen antwoorden brengt, maar vaak nog meer vragen oproept. Dat is natuurlijk ook het mooie aan dit vak.

Tentoonstelling en crowdfunding glasnegatieven Cuypershuis (2016).

De foto toont een van de glasnegatieven die Pierre M. Cuypers uit Bemmel bij gelegenheid van de opening van de tentoonstelling aan de verzameling toevoegde. Je ziet zijn vader Charles op de schoot van zijn overgrootvader Pierre, zijn grootvader Joseph links en zijn ooms, Pierre junior en Michael, staand. De foto is genomen op een van de mooiste plaatsen in het museum, de Cuyperszaal die Joseph in 1907-1908 in het complex integreerde.

Dit goede doel kan gesteund worden tot medio maart. Surf daarvoor naar http://bit.ly/Cuypersglasnegatieven.

Bach’s Weihnachtsoratorium

Rest mij ieder van jullie een zalig Kerstmis, ontspannen feestdagen en een voorspoedig 2017 toe te wensen. Zelf kwam ik in de stemming door naar het Weihnachtsoratorium van Bach te luisteren. Ik vond een prachtige, historische uitvoering van Nikolaus Harnoncourt (1929-2016) op Youtube, die ik jullie van harte kan aanbevelen: klik hier voor de cantates 1-3 en hier voor de cantates 4-6. In een tijd waarin we tastend voorwaarts schuifelen – want dat we in zwaar weer verkeren en de wind voorlopig niet af zal nemen is wel duidelijk – brengt Bach je met zijn muziek terug naar het wonder van het Kerstfeest.

Dat gevoel van peis en vree is een schaars goed, dus laten we dat met elkaar delen.

;-) Bernadette

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH-Vriendenbrief

Het penningske van de weduwe

Mijn eerste nieuwsbrief van 2016 – Het penningske van de weduwe -, verstuurd via Laposta, kun je inkijken via de webversie via deze link.
Dat is in ieder geval een aanrader voor smartphones, tablets en iPads.

Maar het is ook mogelijk om het document te lezen via het scherm hieronder.

Het-penningske-van-de-weduwe-en-andere-verhalen

Het belangrijkste item van deze nieuwsbrief? Dat is zeker het bericht over de nieuwe Bavo, dat ik graag onder je aandacht wil brengen!

;-) Bernadette

Vleermuis op de nieuwe Bavo, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door de firma Cuypers & Co (1898) (foto BvHH 2013)

Verkorte link: http://bit.ly/2vPjPRR (voorheen: http://bit.ly/1nJ4paE)

Webbrieven


Brief Thijm aan van Vree 'Geen bouwkunst zonder orientatie' (1859)
Brief van J.A. Alberdingk Thijm aan de bisschop van Haarlem, F.J. van Vree (1859).

Schrijft een mens nog brieven? Niet veel, zul je denken, maar wat dacht je van het genre nieuwsbrief.

Passé? Dat staat te bezien!

Ik kom er op terug!

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Nieuwsbrief

September 2014: http://wp.me/p4eh3s-17c

In de nieuwsbrief van september 2014 zijn een paar items uitgelicht om onder de aandacht te brengen: de glazen van Dibbets in de nieuwe Bavo te Haarlem, de tentoonstellingen rond Joep Nicolas in Roermond en de schilderingen in de Clemenskerk van Merkelbeek.

Maar waar ik vooral belangstelling voor wilde vragen is de sponsorloop van een vriend van mij die ik aan het slot van de nieuwsbrief vermeld.

Onder deze link lees je meer.

Februari 2014: http://wp.me/p4eh3s-ht

In mijn eerste nieuwsbrief vroeg ik speciaal aandacht voor de lezing die ik 3 maart 2014 gaf in de nieuwe Bavo te Haarlem. We gingen met de muziek mee, zoals je hier kunt lezen.

Maar ook andere dingen kwamen aan de orde, zoals de waardenstelling over de nieuwe Bavo, het boek De genade van de steiger, dat november 2013 verscheen, de interbellumdatabase en de bundel Wikken & wegen.

;-) B.

Henri Jonas in de Koepelkerk tijdens de restauratie 2015. Foto Marij Coenen 2015.

Wie weet gaan we op dit bijzonder werk in in de volgende nieuwsbrief: de restauratie van Henri Jonas’ enige muurschildering, in de Koepelkerk te Maastricht (Foto: Marij Coenen, 2015).

Een voorproefje? Surf dan naar deze link.

Bibliografie

Welkom bij de algemene bibliografie van deze site.

Je bent hier waarschijnlijk terecht gekomen vanwege de verkorte titels die in de noten van verschillende verhalen worden gebruikt. Hierna is in het overzicht zowel de volledige titel opgenomen als een paragraaf met verkorte titels. Verder is de bibliografie gesplitst in:

  • het algemene segment.
  • de publicaties van mijn hand, al dan niet samen met anderen.
  • een selectie items van deze site: hierbij is – vooralsnog – een andere methodiek aangehouden, maar is wel een voorbeeldbeschrijving voorhanden.

Om wat je zoekt snel te vinden, kun je het beste de zoektoets Ctrl-F (Cmd-F) gebruiken!

De titels waar een of een URL bij staat, kun je direct downloaden. De titels waar een * achter staat, zijn te vinden op internet. Daarnaast verdient het vermelding dat de titels vanaf 2017 opgemaakt zijn met het bibliografisch programma Zotero dat bijzonder handig werkt.

Algemene bibliografie

  • a.o. ((a.o.=auteur onvermeld)), ‘Apostoliesch schrijven van zijne Heiligheid Paus Pius IX, aangaande de uitspraak van het leerstuk der Onbevlekte Ontvangenis van de H. Maagd en Moeder Gods, in: De Katholiek 27 (1855), pp. 69-106. *
  • a.o., ‘Kruiswegstatie ‘De Liefde’. Geloven in Gelderland’, op: Nederlandstegelmuseum.nl, http://bit.ly/1m6f2eI (2008).
    • Deze link werkte niet meer, doordat deze pagina door het Tegelmuseum verwijderd is.
  • a.o., Rondleiding in de St. Agathakerk te Zandvoort, z.pl. z.j (na 2007, voor 2014).
  • Akker s.j, Dries van den, en Albert Gerritsen, Heiligen, op: www.heiligen.net (vanaf 2007).
  • Beijk, Joh. W.B., De nieuwe Sint Bavo te Haarlem, 1948.
  • Bekkers, Th. M.PO., en C.N.J. Meijzing, De Kathedraal van Haarlem, 1923.
  • Benedictus, Regel voor monniken, zesde eeuw, http://bit.ly/Benedictus-regel.
  • Benedictus, Regula Benedicti, zesde eeuw, http://bit.ly/Benedictus-Regula.
  • Berens, Hetty, Jan Bank, Wilfrid van Leeuwen e.a., P.J.H. Cuypers (1827-1921): het complete werk. Rotterdam: NAi Publishers, 2007. 
  • Bock, M., ‘Cuypers Berlage De Stijl, twee ruimteconcepties’, in: Forum 30 (1986), pp. 98-109.
  • Bohan, Judith i.s.m. Irene Dekker, Kleuronderzoek exterieur Sint Bavo, Powerpointpresentatie 6 juni 2013 (met literatuuroverzicht).
  • Bohan, Judith, Archiefonderzoek kleurgebruik exterieur Sint Bavo kathedraal Leidsevaart 146 te Haarlem, deel 2, 3 en 4, Haarlem 2011.
  • Bohan, Judith, Kleurenpalet nieuwe Sint Bavo kathedraal, Powerpointpresentatie 8 juli 2013.
  • Bohan, Judith, Kleuronderzoek blauwe afwerking voegwerk interieur nieuwe Sint Bavo kathedraal Leidsevaart 146 te Haarlem, deel 2, 3 en 4, Haarlem 2012.
  • Bohan, Judith, Rapportage kleuronderzoek exterieur nieuwe Sint Bavo kathedraal Haarlem, Haarlem 2013.
  • Boom, A. van der, ‘Een mozaïek van Jan Loots in de R. K. St. Bavo-Kerk te Haarlem’, in: Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift 35 (deel 70), 1925 juli-december, pp. 293-295, plaat LVII.
  • Bosman, Frank G., en Harm Goris, ‘Christelijke heiligen’, op: Lucepedia.nl, http://bit.ly/Heiligen-Lucepedia (2011-2014).
  • Bouvy, D.P.R.A., ‘De kunstwerken in de K.R.O. studio te Hilversum’, in: Gildeboek 21 (1938), pp. 181-185.
  • Bouwstra, Cor, Jacqueline Heijenbrok, Ben Olde Meierink en Katrien Timmers (red.), Wat een weelde, Tien eeuwen kasteel de Haar, Zwolle 2013.
  • Brom, G., ‘Thijm en Broere’, in: De Beiaard 5 (1920), deel 2, pp. 141‑185 (Thijm-nummer).
  • Brom, G., Cornelis Broere en de katholieke emancipatie, Utrecht/Antwerpen 1955.
  • Brom, G., Herleving van de kerkelike kunst in katholiek Nederland, Leiden 1933.
  • Brom, G., J.A. Alberdingk Thijm, Utrecht/Antwerpen 1961.
  • Brom, G., Romantiek en Katholicisme in Nederland, 2 delen. Groningen/Den Haag 1926.*
  • Brouwers, J.W., Neerlands keizerlijk kapittel, Neerlands eerste christenkerk, Neerlands oudste kathedraal met hare XIXe eeuwsche muurschilde­ringen, een woord gesproken in regt voor allen te Amsterdam, Amsterdam 1864. | http://bit.ly/Brouwers-dbnl
  • Catholic Encyclopedia, New York, 1913. | http://www.newadvent.org/cathen
  • Concilie van Trente, ‘25e Zitting – Decreet over de verering van relikwieën van heiligen en over de afbeeldingen van heiligen’, op: rkdocumenten.nl, http://bit.ly/Trente-1 (3 december 1563).
  • Cuypers, Joseph, ‘Van hedendaagsche bouwkunst in ’t algemeen en de kathedraal van Sint Bavo in ’t bijzonder.’, in: Van Onzen Tijd 7 (1906-1907), pp. 1-16; 100-116.
  • Cuypers, P.J.H., De oude gilden en de tegenwoor­dige ambachtsstand; voordracht gehouden voor de afdeeling Amsterdam van den Nederlandschen Rooms Katholieken Volksbond, Amsterdam, z.j. (1892).
  • Eeckhoudt, Luc van, ‘Onze Lieve Vrouwe van Vrede te Affligem, Geschiedenis, verering en iconografie’, in: Ockeley, Jaak, Affligem, Capita selecta uit 950 jaar geschiedenis van de abdij Affligem, Affligem, 2012, pp. 69-90.
  • Erftemeijer, Antoon, Arjen Looyenga en Marieke van Roon, Getooid als een bruid, De nieuwe Sint-Bavokathedraal te Haarlem, Haarlem 1997.
  • Erftemeijer, ‘Toelichting Jan Dibbets op zijn ontwerpen’, in: W.M.N. Eggenkamp, Van Hoogevest Architecten en Antoon Erftemeijer, Kathedrale Basiliek Sint Bavo Haarlem Projectplan glas-in-loodramen schip, Haarlem-Amersfoort 2013, p. 9.
  • Erftemeijer, Antoon, LICHTBEELDEN. Glas in lood van Jan Dibbets in de Nieuwe Bavo te Haarlem, Haarlem 2016.
  • Gage, J., Colour and culture, Practice and meaning from antiquity to abstraction, Londen 1993.
  • Garde, Gerard van de, ‘Roermond vanuit de lucht. Gedrukte vogelvluchtkaarten uit de 16e en 17e eeuw’, op Historieroermond.nl (2006).
  • Giessen, J.P. van der, ‘Welk beroep had Jezus’, op: http://bit.ly/1ihkyyl
  • Goethe, J.W. von, ‘Von deutscher Baukunst (1772)’, in: Berliner Ausgabe. Kunsttheoretische Schriften und Übersetzungen, deel 19, Berlin 1960 ff | http://bit.ly/1qwR8Ry | http://www.zeno.org/nid/20004855698
  • Groenewald, S.G. “De positie van de beeldende kunsten”. Wayback Machine Archive.org, Digischool, 2010. http://bit.ly/2jL32sj | http://bit.ly/2KOysdy-Evernote.
  • Grootveld, Johan, ‘Volgooien maar, tanken vroeger en nu’, op: grootveld.net (2008).
  • Kalf, Jan, ‘De bouwmeester Joseph Cuypers’, in: Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift 18 (1908), pp. 360-375. *
  • King, T.H. (bewerker), Les vrais principes de l’architecture ogivale ou chrétienne, avec des remarques sur leur renaissance au temps actuel. Remanié et développé d’après le texte anglais de A.W. Pugin et traduit en français par P. Lebroc­quij, Brugge 1850.
  • Kingma, Eloe, De mooiste onder de vrouwen. een onderzoek naar religieuze idealen in twaalfde-eeuwse commentaren op het Hooglied, Hilversum, Verloren, 1993. | http://bit.ly/Kingma-Hooglied
  • Koldeweij, A.M., ‘Het Bergportaal en de Bergpoort van de Sint-Servaaskerk te Maastricht’, in: Bulletin KNOB 83 (1984) pp. 144-158. | http://bit.ly/Themanummer-Servaaskerk-KNOB84
  • Kramer, Bernadette J., Een lekenboek in woord en beeld: de Spiegel der minschliken zaligheid, Groningen 2012. | http://bit.ly/Gregorius-beelden-boeken-der-leken
  • Krautheimer, Richard, ‘Introduction to an “Iconography of Mediaeval Architecture”‘, Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 5 (1942), pp. 1-33. | http://www.jstor.org/stable/750446 | http://bit.ly/2jTLJVR-Evernote
  • Krautheimer, Richard, ‘Succes and failure in late antique church planning’, in: Kurt Weizman, ed. Age of spirituality, A symposium, New York 1908, pp. 121-139. | http://bit.ly/1FI4X1u
  • Kreuser, Joseph, Bildnerbuch als Leitfaden für Kunstschulen, Künstler, geistliche und weltliche Kunstfreunde zur Wiederauffrischung altchristlicher Legende, Paderborn 1863. *
  • Leeuwen, A.J.C. van, ed., A.H.E.M. Jansen, G.P.P. Vrins, Arbeyd sere voert tot eere. Hendrik van der Geld, de neogotiek en de Brabantse beeldhouwkunst, Tilburg 1989.
  • Leeuwen, A.J.C. (Wies) van, De maakbaarheid van het verleden: P.J.H. Cuypers als restauratiearchitect. Cultuurhistorische studies. Zwolle : Zeist: Waanders ; Rijksdienst voor de Monumentenzorg, 1995.
  • Leeuwen, A.J.C.(Wies) van, P.J.H. Cuypers architect 1827-1921, Zwolle 2007.
  • Leeuwen, W. van, ‘“Overschoone Tempel Gods”, de Eindhovense H. Hartkerk’, in: Spoorenberg, J. en H.A.M. de Wit, Eindhoven door de eeuwen, Eindhoven 1982, pp. 205-224.
  • Leeuwen, Wies (A.J.C.) van, ‘Het interieur van de Maastrichtse St.-Servaas; een restauratieprobleem’, Bulletin KNOB 80 (1981), pp. 73-88. *
  • Leeuwen, Wies (A.J.C.) van, Alberdingk Thijm, bouwkunst en symboliek, Ohé en Laak 1989. | http://bit.ly/2retpLg-VanLeeuwen
  • Leeuwen, Wies (A.J.C.) van, en Bernadette van Hellenberg Hubar, ‘De beginselloosheid tot adagium verheven’, De polemische restauratie van de Sint-Servaas te Maastricht, De Sluitsteen 6 (1990-1991), pp. 75-97. | http://bit.ly/Evaluatie-1991-Servaaskerk
  • Leeuwen, Wies van, conceptbijdrage publicatie Jan Stuyt in samenwerking met F. van Gaal en T. van Oeffelt, te verschijnen in 2014.
  • Leeuwen, Wies van, red., ‘Van de redactie’ [themanummer restauratie Servaaskerk Maastricht], Bulletin KNOB 83 (1984), pp. 103-104: http://bit.ly/Themanummer-Servaaskerk-KNOB84
  • Lenders, Hanneke , StCCh4: een devotioneel juweel. Een Vlaams gebedenboek (1498) voor Utrechtse opdrachtgevers?, masterscriptie RU Utrecht 2010. | http://bit.ly/Lenders-bone-Jesu
  • Mascini, Rob, Urbanuskerk Nes aan de Amstel, Nes aan de Amstel, z.j.
  • Meer, F. van der, en G. Bartelinkg (inleiding en vertaling) en A. Zegveld (nawoord) Gregorius de Grote, Het leven van Benedictus, Nijmegen z.j. (1980).
  • Mieras, Mark, Ben ik dat? Wat hersenonderzoek vertelt over onszelf, Amsterdam 2010.
  • Muthesius, S, The High Victorian Movement in Architecture, 1850-1870, Londen/Boston 1972.
  • Nieuwbarn, M.C., Desiderius Lenz o. s. b. schoonheidsleer der Beuroner kunstschool, Overzetting, aanteekeningen en illustratie uit de Beuroner kunst, Bussum 1912.
  • Nieuwbarn, M.C., Het Roomsche kerkgebouw, leer der algemeene symboliek en ikonografie onzer Katholieke kerken, Nijmegen 1908. | http://bit.ly/Nieuwbarn-bouwsymboliek
  • Nijenhuis, Henk, Tegels in de twintigste eeuw, brochure cultuurhistorie 13, RCE Amersfoort 2008. | http://bit.ly/Nijenhuis-tegels-RCE
  • Nissen, Peter, ‘Kerk’ in: Bert Dicou, (redactie), Goddeeltjes: Mens, Geest, Jezus, God, Kerk en Toekomst, Zoetermeer 2014.
  • Ogtrop, J.H. van, Dieu parmi nous … Het Oude Verbond verbeeld, Haarlem 2000.
  • Opus santorum angelorum, ‘De H. Engelen bij de profeten in het Oude Testament’, op: rk-engelenwerk.nl, http://bit.ly/Engelen-profeten (z.j.).
  • Os, Henk van, ‘Kerkelijk kunst’, in: Kunstschrift februari 2014, pp.52-53: https://vanhellenberghubar.box.com/VanOs-GvdS
  • Pizzardo G., (kardinaal), ‘De arte sacra, richtlijnen aan de plaatselijke ordinarii in verband met de gewijde kunst’, in: Katholiek Archief 7 (1952), pp. 701-704 | http://bit.ly/Arte-sacra-1952
  • Plas, Michel van der, Vader Thijm, biografie van een koopman-schrijver, Baarn 1995.
  • Prömpeler, Michael, Couvenmuseum, locatie op de Route Charlemagne, Aken 2010.
  • Ranson, Susan (translation), Ben Hutchinson (introduction and notes), Rainer Maria Rilke’s The Book of Hours, A New Translation with Commentary, New York 2008.
  • Renes, Jan, Geschiedenis van het Zuid-Limburgs cultuurlandschap, Assen/Maastricht, 1988.
  • Rijnders, Mieke, ‘Roomse schilderkunst’, in: Museumtijdschrift, mei 2014, p. 77.
  • Ruyven-Zeman, Zsuzsanna van, Van heiligen tot amoeben, Honderdvijftig jaar monumentale glasschilderkunst in Nederland, Amersfoort 2014.
  • Ruyven-Zeeman, Z. van, De glazen van de Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem 1897-1959, Rapport over de kunsthistorische waarde van de beglazing in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, Maastricht/Haarlem 2009.
  • Salemink, Theo, ‘Liberale waan’, in: Trouw d.d. 16 maart 2002.
  • Santen, Jacqueline von, ‘Het fundament onder het monument. Rijksdienst herformuleert uitgangspunten’, in: Tijdschrift van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 5 (2013), pp. 20-21.
  • Schepers, Kees, Bedudinghe op Cantica Canticorum : vertaling en bewerking van ‘Glossa Tripartita super Cantica’ : teksthistorische studies en kritische editie, 2 delen, Leuven 2006.
  • Snel, Jan Dirk, ‘Het idool is mens geworden’, in: Filosofie Magazine (nummer 3, jaargang 2004).
  • Stenvert, Roland, ‘Goed voorbeeld doet goed volgen: Ordeboeken en poortjes’, in: Jaarboek Monumentenzorg, Zwolle-Zeist, 1992, pp. 97-115.
  • Stoks, M., ‘Dr. P.J.H. Cuypers, kunstenaar Gods’, in: Cuypers gedenkboek 1827‑1927, Maastricht 1927, pp. 19-25.
  • Thijm, J.A. Alberdingk, ‘De Heilige Linie, proeve over de oostwaardsche richting van kerk en autaer als hoofdbeginsel der kerkelijke bouwkunst’, in: Sterck, J.F.M., red., J.A. Alberdingk Thijm, werken IV, kunst en oudheidkunde I, Amsterdam/Den Haag 1909 (1e dr. 1858). | http://bit.ly/Thijm-Heilige-Linie
  • Thijm, J.A. Alberdingk. ‘De schilderkunst in het westersch Europa der middeleeuwen met name in Frankrijk’, in: Dietsche Warande 9 (1871), pp. 319-335; (vervolg): Dietsche Warande 10 (1874), pp. 232-272. | http://bit.ly/Thijm1Viollet-le-Duc1Peinture
  • Thijm, J.A. Alberdingk. “De harmonieën van het Oude en het Nieuwe Testament in de beeldende kunst, Biblia Pauperum”. Dietsche Warande, DBNL.org, 7 (1866-1868): 431–45. | bit.ly/2BQSALI-Thijm
  • Thompson, M.A., De nieuwe kathedrale kerk ‘St. Bavo’ te Haarlem. Bouwgeschiedenis, constructie en symboliek, Haarlem 1898.
  • Timmers, J.J.M., Christelijke symboliek en iconografie, Bussum 1974.
  • Timmers, J.J.M., Symboliek en iconographie der Christelijke kunst, Roermond-Maaseik 1947.
  • Verleyen o.s.b., Wilfried (m.m.v. Lambertus Moonen o.s.b.), ‘De stichting van de abdij Sint-Clemens te Merkelbeek in 1893’, in: Ons Heem 57 (2004), pp. 49-78.
  • Verleyen o.s.b., Wilfried, Benedictijnenabdij Affligem, Regensburg 2002.
  • Viollet-le-Duc, E.E. Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle, 10 delen. Parijs 1854 1868 (I-1854, II-1854, III-1858, IV-1859, V-1861, VI-1863, VII-1864, VIII-1866, IX-1868, X-1869), in het bijzonder deel VIII, lemma Peinture. | http://bit.ly/Viollet-le-Duc-Dictionnaire
  • Wollf o.s.b., Odilo, Beuron. Bilder und Erinnerungen aus dem Mönchsleben der Jetztzeit, Stuttgart 1903 (1ste dr. 1892). | http://bit.ly/Wolff-Beuron
  • Wursten, Dick, ‘Historisch Christendom (volgens Anton van Hooff)’, op: dick.wursten.be, http://www.dick.wursten.be/vanhooff.htm (2003; 2014).
  • Wursten, Dick, ‘Luther als kampioen van de goede werken’, op: dick.wursten.be, http://www.dick.wursten.be/aflaten.htm (1998).
  • Zimmermann o.s.b., Alphons M., Kalendarium benedictinum, die Heiligen uns Seligen des Benediktinerordens und seiner Zweige, Metten 1933.

Bernadette’s publicaties

Voor een selectie van de belangrijkste items die gepubliceerd zijn op deze site, zie de volgende paragraaf.

  • Hubar, Bernadette van Hellenberg en Marij Coenen. “Jan en Kees Dunselman. Kerkschilders van niveau (deel 1)”. Vitruvius, onafhankelijk vakblad voor erfgoedprofessionals 14 (2020): 18-25.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Het geboorteraam van Joep Nicolas”. VanHellenbergHubar.org (blog), december 2018. http://bit.ly/2VmiRr4-VanHH2Org. 
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg. “De architecten Cuypers en het Vitruvianisme”. Vitruvius, onafhankelijk vakblad voor erfgoedprofessionals 12 (2018): 18–27. http://bit.ly/2zqa7qm-VanHH2Org 
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, met medewerking van Jojanneke Post (Davique Sierschilderwerken) en Marij Coenen. Tussen Gabriel en Michael. De schilderingen naar Kees Dunselman in de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam. Rotterdam: HH. Laurentius & Elisabethparochie, 2018. http://bit.ly/VanHH-LauElKat-download 
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, De nieuwe Bavo te Haarlem,Ad orientem | Gericht op het oosten, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016. Voor een samenvatting surf naar: http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘“Dispereert niet…”, de Beurs van Berlage als project in het no‑nonsense beleid’, in: Bulletin KNOB 87 (1988), nr 2, pp. 35-43. | http://bit.ly/Dispereert-Beurs-Berlage
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘“Een godin die nooit onverschillig blijkt”, De polychromie in de Teekenschool te Roermond’, in: Spiegel van Roermond 5 (1997), pp. 8-19. | http://bit.ly/polychromie-teekenschool
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘“Eene voorstelling van eenheid uit het vele”’, Bulletin KNOB 83 (1984), pp. 119-143. | http://bit.ly/Themanummer-Servaaskerk-KNOB84
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘“Eerdienst en kunst op het naauwst vereenigd”, de katholieke esthetica van C. Broere en J.A. Alberdingk Thijm voltooid in het Rijksmuseum te Amsterdam’, in: Esthetica tussen Klassiek en Romantiek, themanummer van ‘Geschiedenis van de Wijsbegeerte in Nederland’, Rotterdam 1992, pp. 151-176.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘De gepatineerde droom, The Spectator-artikelen van Joseph Addison als prelude op het ‘schilderachtige’, in: Eck, C. van, J. van den Eynde, W. van Leeuwen, red., Het schilderachtige, studies over het schilderachtige in de Nederlandse kunsttheorie en architectuur 1650-1990, Amsterdam 1994, pp. 34-44.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘De kunstenaar als “kleine zelfstandige”, de ambities en de praktijk van de schilder Théodore Schaepkens’, in: Himmelreich, Ad., red., Théodore Schaepkens 1810-1883, Maastricht 1990, pp. 57-86.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Deelhebben aan de kunst. J.A. Alberdingk Thijm als romanticus’, in: Geurts, P.A.M., A.E.M. Janssen, C.J.A.C. Peeters en Jan Roes, red., J.A. Alberdingk Thijm, erflater van de negentiende eeuw, Baarn 1992, pp. 125-143.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Een visitekaartje in “weinig ooglijke veldovensteen”, de transformatie van Graeterhof onder P.l.H. Cuypers’, in: Spiegel van Roermond 12 (2004), pp. 62-75. | http://bit.ly/Cuypers-Graeterhof
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Georgië, impressies en beeldgedichten’, op: bernadette-van-hellenberg-hubar.blogspot.nl, http://bit.ly/Georgie-2011 (2011).
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Limburgs verleden in het Rijksmuseum te Amsterdam’, in: De Maasgouw 102 (1983), pp. 58-80. | http://bit.ly/Hubar-gipsafgietsels
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Retort in het borgingsproces, De erfgoedSWOT© en de Wederopbouwkernkwaliteiten in de AMvB Ruimte’, in: Vitruvius, onafhankelijk vakblad voor erfgoedprofessionals 4, nummer 13 (2010), pp. 16-21 en 5, nummer 14 (2011), pp.18-25. | http://bit.ly/Wederopbouw-erfgoedSWOT
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Van monument in de marge tot symbolische architectuur, de Munsterkerk te Roermond als toetssteen der stijlkritiek I’. In: Bulletin KNOB 87 (1988), pp. 9-20.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Angelique Friedrichs en Gerard van Wezel, De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum, Amersfoort-Zutphen 2013.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Arbeid en Bezieling; de esthetica van P.J.H. Cuypers, J.A. Alberdingk Thijm en V.E.L. de Stuers, en de voorgevel van het Rijksmuseum, Nijmegen 1997.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Auro intextum (met goud doorstikt), Kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem, waardenstelling in modules, Ohé en Laak 2013.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, De mantel der liefde, De Paterskerk te Eindhoven, ErfgoedSWOT©, onderdeel waardenstelling, Ohé en Laak 2014.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, De muziek van het licht, Cuypers’ polychromie, Res nova, Ohé en Laak 2007. | http://bit.ly/Muziek-polychromie
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Gert van Kleef en Wies van Leeuwen, ‘Argumenten in beroep tegen het afwijzen van de St. Vituskerk te Blauwhuis van P.J.H. Cuypers (1827-1921) als te beschermen monument’, in: De Sluitsteen 6 (1990), pp. 39-47.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Hubar, Caelestis urbs Jeruzalem, lezing gehouden in de Sint-Bavokathedraal op 3 maart 2014.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, M. Bangert en D. Rackham (Res nova), Wederopbouwerfgoed geborgd & geborgen, AMvB Ruimte – tranche 2, Advies & erfgoedSWOT© met kernkwaliteiten, Ohé en Laak 2010. *
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Met hart en ziel, De Paterskerk te Eindhoven, ErfgoedSWOT©, onderdeel perspectief, Ohé en Laak 2014.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Op de achtergrond, Werkdocument Paterskerk te Eindhoven, Bouwstenen erfgoedSWOT©, onderdeel waardenstelling, Ohé en Laak 2014.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Rien de pareil, Cultuur- en bouwhistorische analyse Stedelijk museum ‘Het huis van Cuypers’ te Roermond, deel 2 Icoon van de natie, Res nova, Ohé en Laak 2007. *
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Rien de pareil, Cultuur- en bouwhistorische analyse Stedelijk museum ‘Het huis van Cuypers’ te Roermond, deel 1 de stad in het klein, Res nova, Ohé en Laak 2007. *
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Te Deum laudamus, onderzoek naar de tekstbanden in de nieuwe Bavo, Ohé en Laak 2015.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Tussen litanie en Hooglied … De torens van Maria of de torens van de bruid? Kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem, Ohé en Laak 2014. 
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg. “‘De door wiskunst en verbeelding gebouwde kerk’, de meester van het werk en Cuypers’ proportiesysteem”. In: Bouwkunst: studies in vriendschap voor Kees Peeters, 249–59. Amsterdam: Architectura & Natura Pers, 1993. 

Samen met anderen:

  • Engelberts, Annelei, en Bernadette van Hellenberg Hubar. Sur place, Roermond in dertien beeldgedichten. 1ste dr. Amsterdam/Ohé en Laak, 2011. http://bit.ly/Surplace-2011.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Wies (A.J.C.) van Leeuwen, ‘“Een gemutileerde Cuypers aanbidden?”, De restauratie van de Maastrichtse Sint-Servaas’, in: Heemschut 61 (1984), pp. 128-131. | http://bit.ly/Gemutileerde-Cuypers-Servaaskerk
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, A. J. C (Wies) van Leeuwen, en David Mulder. Bovendonk te Hoeven, Cultuur- en bouwhistorische analyse van het voormalige seminariecomplex van Pierre J.H. en Joseph Th.J. Cuypers. Onder redactie van Marij Coenen. Erfgoed in ontwikkeling. Ohé en Laak/Horn: Res nova-VanHH.org, 2008. http://bit.ly/Cuypers-Bovendonk.
  • Leeuwen, Wies (A.J.C.) van, en Bernadette van Hellenberg Hubar, ‘De beginselloosheid tot adagium verheven’, De polemische restauratie van de Sint-Servaas te Maastricht, De Sluitsteen 6 (1990-1991), pp. 75-97. | http://bit.ly/Evaluatie-1991-Servaaskerk.
  • Rackham, Don, en Bernadette van Hellenberg Hubar. De Sacramentskerk te Tilburg. Waardenstellend onderzoek. Erfgoed in ontwikkeling. Ohé en Laak: Res nova, 2005. http://bit.ly/2AsiWkc.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, en Don Rackham. Het familiegraf van Pierre J.H. Cuypers. Cultuurhistorische analyse met waardenstelling. 1ste dr. Ohé en Laak/Horn: Res nova-VanHH.org, 2005. http://bit.ly/2jT4LM3-Cuyperiana.

Vanhellenberghubar.org

Deze rubriek behelst een selectie van de belangrijkste items op deze site. Aanvankelijk ben ik uitgegaan van de titel, de URL en een korte toelichting. Inmiddels blijkt er toch een voorkeur te bestaan voor een meer klassieke titelbeschrijving. Een en ander wordt gecombineerd in de volgende paragraaf.

Verhalende items
  • Mahi Binebine in Musée de la Palmeraie, Marrakesh: prachtig werk van een hedendaagse kunstenaar en een generatiegenoot: http://wp.me/p4eh3s-o9
  • Caelestis urbs Jeruzalem: de lezing in de nieuwe Bavo (maar ook bij het Rijksmuseum speelde dit thema) (2014): http://wp.me/P4eh3s-cp
  • De jongste Cuypers in Zandvoort: over de Agathakerk van Pierre J.J.M. Cuypers (junior) in Zandvoort uit 1928, een ontwerp dat geheel en al van zijn hand is (2014): http://wp.me/p4eh3s-s3
  • De erfgoedSWOT© gaat over het instrument dat ik ontwikkelde voor waardenstellingen en daarop gebaseerde richtlijnen voor restauratie en herbestemming. Dit is de eerste keer dat ik iets uitleg door middel van infogram: http://wp.me/P4eh3s-ke
  • Glans in de nieuwe Bavo (2014): http://wp.me/p4eh3s-sd
  • Op naar Haarlem met in het kort de methode van de waardenstelling over de nieuwe Bavo (2013-14): http://wp.me/P4eh3s-gQ
  • Haptisch erfgoed, over de betegelde lambrisering in de Jacobskerk (1905) van Den Bosch van Joseph Cuypers en Jan Stuyt, in vergelijking met die van de Urbanuskerk (18989-1891) in Nes aan de Amstel van Joseph Cuypers (2014): http://wp.me/p4eh3s-qq
  • Hommage aan het team dat onder leiding van de architect (de magister operum) in 1898 de eerste fase van de nieuwe Bavo voltooide (ook dit is een prominent thema bij Rijksmuseum) (2013): http://wp.me/P4eh3s-7q
  • Interbellumdatabase: Schoonbrood in de Hubertuskerk te Maastricht (2014): http://wp.me/p4eh3s-fU
  • K.R.O.-studio in Hilversum dreigt gesloopt te worden. Maar er zit wel werk van Charles Eyck, Joep Nicolas, Suzanne Nys, Willem Mengelberg en andere interbellumkunstenaars (2014): http://wp.me/p4eh3s-u2
  • Palet van het interbellum laatste dag is gewijd aan het einde van de gelijknamige tentoonstelling in museum De Wieger te Deurne: http://wp.me/p4eh3s-xg
  • Ruskin in de nieuwe Bavo geeft aan de hand van een raadsel een beeld van de betekenis van de Engelse kunsttheoreticus John Ruskin voor Joseph Cuypers (2013): http://wp.me/P4eh3s-ak
  • Daar schoten drie stralen dooreen … schreef ik naar aanleiding van de verbanning van een van de meest geliefde kerstliederen uit de canon van katholieke kerk in Nederland. Er is maar weinig respect voor het nationale erfgoed dat de gebroeders Alberdingk Thijm moeizaam bij elkaar hebben gesprokkeld en ‘gerestaureerd’: http://wp.me/p4eh3s-8H
  • Vue op de nieuwe Bavo, of hoe de waardenstelling is gebruikt voor de televisie-uitzending van 29 oktober 2013: http://wp.me/P4eh3s-7u
  • De naakte waarheid van Hendrik Wiegersma: over de allegorie in een van de glas-in-loodramen in museum De Wieger te Deurne: http://wp.me/p4eh3s-y6
  • Matthieu Wiegman in de Obrechtkerk gaat over de positieve recensie van Henk van Os van De genade van de steiger: http://wp.me/p4eh3s-if
Titelbeschrijvingen
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Waardenstellend onderzoek Sacramentskerk Tilburg (2005)”. VanHellenbergHubar.org (blog), 2014-2017. http://bit.ly/1QPaAGJ
    → Ze staat er niet langer, de Sacramentskerk in Tilburg. Het is treurig genoeg een geschiedenis van onwil, onwil en nog eens onwil gebleken. De uitmonstering met glazen van Jan Dijker en beelden van Charles Eyck is gered, maar voor hoelang.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Dertig jaar later’, op: vanhellenberghubar.org, http://wp.me/p4eh3s-Ny (2014).
    → Dertig jaar na het debat rond de uitmonstering van P.J.H. Cuypers in de Maastrichtse Servaaskerk.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Fotodocumentatie Paterskerk’, op: vanhellenberghubar.org, http://wp.me/p4eh3s-pI (2014).
    → Hoe met verschillende nagenoeg professionele ‘amateur’fotografen voor de fotodocumentatie van de Paterskerk te Eindhoven is gezorgd. Een resultaat om trots (en jaloers) op te zijn.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Hoe het mozaïek boven de Mariaboog in de nieuwe Bavo oorspronkelijk oogde’, op: Vanhellenberghubar.org, http://wp.me/a4eh3s-E6 (2014).
    → Met een veelzeggende citaat uit het artikel van A. van der Boom over dit werk (zie hierboven in de algemene bibliografie).
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Joseph Cuypers | Nes aan de Amstel’, op: vanhellenberghubar.org, http://wp.me/P4eh3s-bK (2014).
    → Het eerste zelfstandige ontwerp van Joseph Cuypers is van grote klasse. Het laat in de kruisweg onder meer zien hoe Beuroner invloeden zijn verwerkt.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Lambert Lourijsen in Zandvoort’, op: Vanhellenberghubar.org, http://wp.me/p4eh3s-sF (2014).
    → Een stilistische, iconografische en bescheiden materiaaltechnische analyse van dit onbekende werk van Lambert Lourijsen die in 1923-1926 mozaïeken maakte voor de Sacramentskapel van de nieuwe Bavo.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg,Proefschrift Arbeid & Bezieling’, op: Vanhellenberghubar.org, http://wp.me/P4eh3s-eI (2014).
    → Dit item betreft de Engelse samenvatting van het proefschrift over het beeldprogramma van de voorgevel van het Rijksmuseum te Amsterdam en de Teekenschool te Roermond.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Ruïne Hoogcruts (2010)’, op: Vanhellenberghubar.orghttp://wp.me/P4eh3s-Dl (2010)
    → De samenvatting van het onderzoeksrapport over Hoogcruts, waar tot mijn verbazing de iconologie van de heilig Grafkapel als het thema naar voren kwam. Maar de rijke geschiedenis van dit klooster behelst nog veel meer!
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Schoonhoven’s Leda en de zwaan’, op: Vanhellenberghubar.org, http://wp.me/p4eh3s-HT (2014).
    → Wat bindt Schoonhoven met de monumentale kunstenaars van rond 1900? Juist ja, linoleum!
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Verhalen aan de muur in perspectief. De Clemenskerk te Merkelbeek’, op: Vanhellenberghubar.org, http://wp.me/P4eh3s-KN (2014).
    → Achtergrondverhalen bij het publieksboekje over de schilderingen in de Clemenskerk van Merkelbeek (vooralsnog alleen met wachtwoord).
Erfgoedraadsels

Voorlopig worden de erfgoedraadsels buiten de bibliografie gehouden, behalve als ze veel informatie bevatten, zoals ‘Ruskin in de nieuwe Bavo’ | http://wp.me/P4eh3s-ak. Wel kun je hier een beknopt overzicht vinden.

Nieuwsbrief

Ik heb het nog maar een paar keer gedaan, een nieuwsbrief gepubliceerd. Het is zonder meer leuk werk om te doen, maar het vergt altijd meer tijd dan je van te voren dacht. Et voilà, mijn bescheiden collectie:

Verkorte titels

Het overzicht van verkorte titels heb ik in eerste instantie gemaakt voor de gebruikers van deze site. Mogelijk kunnen anderen er ook van profiteren bij hun schrijfwerk.

  • Berens e.a., P.J.H. Cuypers (1827-1921): het complete werk, pp.
  • Engelberts en Hubar, Sur place, p.
  • Hubar, Arbeid en Bezieling, pp.
  • Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem, pp.
  • Hubar, ‘”Een godin die nooit onverschillig blijkt”‘, pp.
  • Hubar, “‘De door wiskunst en verbeelding gebouwde kerk'”, pp. 249-259.
  • Hubar, Sacramentskerk (blog)
  • Rackham en Hubar, De Sacramentskerk te Tilburg, p.

Wordt vervolgd!

B. 

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH2bibliografie.

Faits divers


De faits divers omvatten het gros van de gedichten en losse essays op deze site. Noem deze pagina dan ook zo, hoor ik je denken, maar dat gaat niet. De titel van een hoofdpagina gaat automatisch over naar de serie tabbladen die boven iedere pagina staan en die moet kort blijven. Maar suggesties voor een alternatief zijn welkom!

Terwijl je daarover nadenkt bied ik je graag deze amuse aan.

Poèmes de Picardie

Ook in 2009 ging ik op excursie met ‘Kunst der Vormen’ en dat leidde tot deze bundel:

Faits divers | Omslag van de bundel Poèmes de Picardie (2009) die ontstond tijdens een excursie met Kunst der Vormen. Aquarel: An Hulshoff Pol. Faits divers | Grafmonument van de dichter Léon Duvauchel in Saint-Jean-aux-Bois. Foto's Poul de Haan, Saint-Jean-aux-Bois, 18 september 2009. Collage bvhh.nu 2009.
Links: omslag van de bundel Poèmes de Picardie (2009) die ontstond tijdens een excursie met Kunst der Vormen. Aquarel: An Hulshoff Pol.
Rechts: grafmonument van de dichter Léon Duvauchel in Saint-Jean-aux-Bois. Foto’s Poul de Haan, Saint-Jean-aux-Bois, 18 september 2009. Collage bvhh.nu 2009.

De titel van dit cahier is ontleend aan het grafmonument van de dichter Léon Duvauchel in Saint-Jean-aux-Bois, een prachtig ontwerp in art déco waarmee deze bard van de Picardie wordt geëerd. Natuurlijk had ik jullie graag wat meer willen vertellen over deze dichter, romancier en schilder, maar er is nauwelijks iets over hem te vinden. Zelfs de Franse Wikipedia heeft geen pagina over hem! Om hem te positioneren wordt wel verwezen naar het grote banket dat in 1895 door Auguste Rodin georganiseerd werd voor een van de belangrijkste Franse schilders uit de negentiende eeuw, Pierre Puvis de Chavannes. Iedereen die een beetje meetelde in het circuit was er, onder wie Duvauchel die aanzat met zulke uitersten als de impressionist Claude Monet en de symbolist Octave Mirbeau. Uiteindelijk liep dit banket uit in een bataille des arts tussen de verschillende stromingen die op dat moment de toon aangaven. Symbolisten, realisten, impressionisten, naturisten en naturalisten – verdeeld in twee kampen door een heuse generatiekloof – verketter-den elkaar om het hardst. Onze man in Saint–Jean–aux–Bois behoorde tot het kamp van de toen wat belegen naturalisten. Dat blijkt ook wel uit zijn oeuvre, waarin de ontdekking en de verheerlijking van de Picardie als authentiek Frans landschap centraal staat. Ik heb zowaar enkele gedichten gevonden die dat illustreren. De idealisering van het basale leven op het platteland, dat we vooral kennen uit de schilderijen van Jean François Millet, vormt daarin een van de leidmotieven. Het boerenmeisje met het fijne gelaat bij het grafmonument had dan ook zo uit Des glaneuses (de arenleesters) van Millet gewandeld kunnen zijn. Op de stam van een boom schrijft ze de titels van de belangrijkste werken van Duvauchel, waarvan als laatste de Poèmes de Picardie.

Benieuwd naar de rest van deze gedichten en (achtergrond)verhalen? Lees dan verder via deze link: http://bit.ly/Poemes-de-Picardie

;-) B.

Faits divers | Klik op de afbeelding om te vergroten | Erfgoedverhaal uit de gedichtenbundel Poèmes de Picardie (2009).

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/2izXnnV-Picardie

Nieuwsbrief februari 2014

Een nieuwsbrief? Is dat niet een gedateerd medium? Dat zou je denken, maar dat schijnt niet het geval te zijn. Een tijdje terug viel me nota bene op Twitter een berichtje op met de prikkelende stelling dat de ouderwetse nieuwsbrief alle stormen van de sociale media gaat overleven. Er worden namelijk zoveel berichten via deze media verspreid dat jouw – in dit geval mijn – specifieke verhaal in de veelheid verloren gaat. Daar komt bij dat je alleen met een nieuwsbrief je eigen achterban bereikt. De veel gehoorde stelling als zou je via Twitter en Facebook effectief met je doelgroep in contact komen, klopt dan ook niet of niet helemaal. Natuurlijk krijg je er volgers bij, maar ook hun postbus stroomt over van informatie, hetgeen betekent dat je nogal wat competitie hebt te verduren. Maar dan de nieuwsbrief! Daarmee heb je exclusief het oor, of liever het oog, van de mensen die je wil bereiken, zonder dat een ander zich daar tussen dringt.

De sociale media blijken niet op te wegen tegen het beproefde medium van de nieuwsbrief. Niettemin heb ik graag meegedaan aan de actie van Artsen zonder Grenzen met dit item uit De genade van de steiger (foto: RCE-Pixelpolder).

Vandaar deze nieuwsbrief, waarmee ik jullie op de hoogte wil stellen van het reilen en zeilen van Vanhellenberghubar.org. Waar zullen we eens mee beginnen? Met de nieuwe Bavo in Haarlem natuurlijk. Lezing 3 maart a.s. in de nieuwe Bavo — Maandag 3 maart a.s. in de kathedraal houd ik een verhaal over het hemelse Jeruzalem dat opgeluisterd wordt door de Kathedrale Bavo Cantorij. In overleg met de organisator, de Vriendenkring van de Bavo, is het thema bepaald. Dat geeft de gelegenheid voor een wandeling door de tijd die vanzelfsprekend eindigt bij de nieuwe Bavo. Bij wijze van amuse heb ik er alvast een stukje over geschreven dat je hier kunt vinden. Voor de lezing wordt een bijdrage van 10 euro gevraagd die ten goede komt aan het nieuwe glas-in-lood van Marc Mulders voor de Doopkapel van de kathedraal. Belangstellenden worden verzocht zich aan te melden bij de vrienden@rkbavo.nl.

Waardenstelling Bavo — Net op de valreep van het jaar heb ik de waardenstelling Auro textum (met goud doorstikt) opgeleverd. Deze waardenstelling is zowel bedoeld om inhoudelijke informatie te leveren voor de besluitvorming als om het fundament te leggen voor een wetenschappelijke monografie. Het resultaat heeft er toe geleid dat de stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed verder met me willen voor een publicatie over – de restauratie van – de nieuwe Bavo. Over deze kathedraal heb ik het afgelopen half jaar verschillende korte verhalen geschreven die je kunt volgen via deze link. De genade van de steiger — Zoals de meeste van jullie weten, is afgelopen november het resultaat van bijna drie jaar werk in boekvorm verschenen: De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum, dat naar een idee en onder leiding van Gerard van Wezel van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) werd uitgevoerd en door de Walburg Pers is uitgegeven. Angelique Friedrichs van de SRAL schreef het materiaaltechnische hoofdstuk. Het boek is inmiddels in vakkringen positief ontvangen en heeft een verrassende respons opgeleverd van kinderen en kleinkinderen van de behandelde kunstenaars. Wat dit gebracht heeft wil ik in de vorm van addenda hier op mijn website verwerken, zodat anderen kunnen profiteren van het aanvullende materiaal. Een overzicht van recensies en signalementen, waaronder die van Henk van Os, vind je onder deze link.

De kruisweg van Jan Toorop in Oosterbeek (1916-1919)

In ‘De genade van de steiger’ wordt onder meer stilgestaan bij een van de iconen van de kerkelijke schilderkunst, de kruisweg van Jan Toorop in Oosterbeek (1916-1919). Door de slechte klimatologische omstandigheden waarin het werk hangt gaat de conditie helaas met het jaar verder achteruit. Het boek is direct te bestellen bij de Walburg Pers.

Interbellumdatabase — In de loop van 2014 zal de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een database van monumentale kunstenaars technisch ontwikkelen en on line zetten. Uitgangspunt was het materiaal van het onderzoek dat ten grondslag heeft gelegen aan de monografie De genade van de steiger. Onlangs is dit in de vorm van een spreadsheet opgeleverd. In de komende jaren staan verschillende van dit soort on line raadpleegbare gegevensbanken bij de RCE op het programma. Lees dit stukje voor meer informatie.

Wikken & wegen — Op Driekoningen 2014 is de bundel beeldgedichten over rechtspraak in Roermond gepresenteerd, met aquarellen van Annelei Engelberts en gedichten (met een toelichting) van mij. De president van de rechtbank Limburg, mr Peter Pulles, schreef het voorwoord. De bundel is mooi uitgegeven, maar jammer genoeg niet in de handel. Als project van de Kunstcommissie in Roermond was ze bestemd voor het personeel en voor representatie. Algemeen zijn de reacties positief, vooral omdat men verrast is dat rechtspraak zich – zo goed – leent voor een poëtisch beeldende benadering.

Wikken & Wegen

Een van de beeldgedichten uit Wikken & wegen met aquarellen van Annelei Engelberts en tekst van Bernadette van Hellenberg Hubar

Dit is slechts een kleine greep uit het nieuws van Vanhellenberghubar.org. Ik had graag nog wat meer verteld, bijvoorbeeld over de opdracht voor de Paterskerk in Eindhoven en de Clemenskerk in Merkelbeek. Maar dat komt de volgende keer. Ondertussen ben je van harte welkom om verder te surfen op mijn website voor andere nieuwtjes. Uiteraard hoop ik ik velen van jullie te zien in de nieuwe Bavo op 3 maart a.s., ijs, weder en grote afstanden dienende. Met vriendelijke groet, Bernadette