Afgelopen maanden heb ik het Cuypershuis als ambassadeur geholpen bij de crowdfunding voor de redding van Cuypers’ glasnegatieven. Dat was een interessante actie, waarvan ik een soort logboek bij heb gehouden op if then is now: http://bit.ly/ifthenisnow-Cuy2.
Zoals ik wel vaker met dit soort zaken meemaak (kijk naar De genade van de steiger, De nieuwe Bavo te Haarlem of naar #KunstinBreda), is er veel meer uitgekomen dan ik had verwacht. Voor mij was het een mooie oefening in kort blijven, want meer tekst dan op de ‘dia’ en een kleine toelichting eronder, was niet de bedoeling. Eigenlijk heb ik dus vooral een heleboel vragen opgeworpen die nog op antwoord wachten. Waar is de masterstudent die met al deze proefballonnetjes verder gaat?
De crowdfunding is inmiddels een groot succes geworden: het streefbedrag van 10.000 euro is bereikt, maar dat betekent niet dat het Cuypershuis op zijn lauweren gaat rusten. Voor de totale restauratie is immers het viervoudige nodig, dus donaties blijven welkom! De actie via bit.ly/Cuypersglasnegatieven op het platform voordekunst.nl is voorbij, maar de crowdfunding wordt voortgezet door het museum zelf. Help mee en geef je donatie door aan museum@roermond.nl onder vermelding van #CuypersinBeeld.
Of bezoek de tentoonstelling en doe daar je schenking. Tot 26 maart 2017 kun je terecht!
;-) B.
Post scriptum
Bij de proefballonetjes zat onder meer het volgende erfgoedraadsel:
…
Kom je er niet uit, dan kun je hier de spoiler vinden!
Over de reddingsactie voor Cuypers’ glasnegatieven schreef ik eerder dit item op deze site: http://bit.ly/2hDGDLh.
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH-Cuy2
Historische foto van de grotstal van Bethlehem, waar Christus geboren is en herders en wijzen hem kwamen bezoeken. Uit het artikel van pastoor A.H.W. Kaag over de eerste Nederlandse bedevaart naar Palestina in 1895 (Weekblad Sint Bavo, 1898).
Voor mijn digitale vrienden schreef ik een brief om samen met hen het jaar door te lopen. Ik sluit af met een muzikale tip om in de sfeer te komen …
Afgelopen maanden heb ik me sterk gemaakt voor onderstaande actie van Léontine van Geffen-Lamers. In de laatste week van 2016 slaagde ze erin om door middel van crowdfunding via voordekunst.nl het benodigde bedrag bij elkaar te krijgen. Een applaus waard! Je kunt haar nog steeds steunen. Lees daarvoor het onderstaande verhaal.
Het leuke van creatieve mensen is dat je van tevoren nooit weet wat ze nu weer gaan verzinnen. In een wereld die bol staat van de protocollen vormen ze een apart fenomeen, waaraan de een zich vanwege de onvoorspelbaarheid ergert en de ander zich juist optrekt aan het vernieuwende, het innovatieve, het out of the box. Dat laatste begrip staat Léontine van Geffen-Lamers op het lijf geschreven. Na een carrière in de filmsector keerde ze terug naar een oude liefde, het fotograferen van historische architectuur en vestigde ze zich als monumentenfotograaf. Het gebouw zelf in al zijn facetten, ruimtelijkheid, lichtval, detaillering, staat daarin centraal. De ene keer registreert ze zo objectief mogelijk wat de samenstellende onderdelen zijn, de volgende keer vangt ze de sfeer in de wisselwerking tussen licht en schaduw of vangt een oude balk haar lens. Mensen spelen daarin geen rol, want het object zelf is de geportretteerde die ze wil doorgronden en neerzetten.
Daarom is het wel apart dat juist een foto van architectuur mét een – geregisseerde – figuur haar prikkelde tot iets nieuws. Het portret van de schermer in de trappenhal uit de beroemde serie Berlin van Erwin Olaf gaf de impuls aan een wordingsproces dat leidde tot het concept #Powervrouwen. Op het eerste gezicht lijkt het te gaan om zomaar een serie portretten van een groep sterke vrouwen, maar er is meer, veel meer … want eigenlijk gaat het om een orkest van stemmen, een partituur met een sterk episch karakter die uitgevoerd wordt door Léontine. Als dirigent neemt zij zelf de eerste plaats in in dit boek, niet om de anderen in de schaduw te stellen, maar om dapper naar voren te stappen en de lezer uit te nodigen dit avontuur aan haar hand te volgen. Vroeger werd het titelblad van een boek wel eens vergeleken met de voorgevel van een gebouw. In dit geval staat Léontine bij de voordeur om iedereen welkom te heten: kom binnen en maak kennis met mijn gezelschap sterke vrouwen … zij brengen verhalen met voor elk wat wils, een boodschap, troost en inspiratie. Existentieel en oeroud!
Daarom is de volgende stap zo vreemd nog niet, ook al staat die haaks op de geijkte canon in de marketing: Léontine draagt het boek namelijk op aan de organisatie #FreeAGirl. Ze werft fondsen voor de publicatie om de opbrengsten daarvan weer aan #FreeAGirl te kunnen geven. Kinderen hebben het al zo zwaar in ontwikkelingslanden, maar voor meisjes geldt dat nog eens in versterkte mate. Het beeld is zo afschrikwekkend dat ik er hier niet eens over wil schrijven. Eigenlijk wil ik het allemaal niet weten en met mij een heleboel anderen. Maar niet Léontine! Ze dook in de materie en schreef haar eerste opiniestuk: Maak van slavenmeisjes Powervrouwen, want ‘Als het met 10-jarige meisjes goed gaat, dan gaat het in de hele wereld goed’.
Als dat geen motto is om dit project te steunen!
Er is nog een dikke week om #Powervrouwen te steunen, zodat zij #FreeAGirl kunnen helpen.
Surf daarvoor naar http://bit.ly/Powervrouwen-FreeAGirl en doneer!
Dit item staat eveneens op ifthenisnow.eu, waar je ook het werk van monumentenfotograaf Léontine van Geffen-Lamers kunt bekijken: http://bit.ly/2iadarU
De opzet van de mirrors van if then is now is ideaal om te laten zien hoe actueel ’t verleden is. Dat wordt ook duidelijk uit mijn eersteling die je kunt vinden onder deze link: http://bit.ly/2g4EuZd.
Behoorlijk confronterend, zeker als je bedenkt dat vorige week in de pers stond dat de inventaris van mijn oude parochiekerk in Tilburg – Margarita Maria Alacoque (1922) – momenteel verscheept wordt naar Polen.
Ondertussen heb ik een kleine hommage gebracht aan Wies van Leeuwen die in 1985 de sloop van de Dominicuskerk van Pierre J.H. Cuypers in Alkmaar documenteerde en het Cuypershuis in Roermond, waar spolia van dit monument tentoongesteld worden.
Zo … de respons op de zoektocht in verband met O.L.Vrouwe ten Hemelopneming in Prinsenbeek is verwerkt. Er is nog een hoop tevoorschijn gekomen, alleen geen vergelijkbare voorbeelden. Dat zou dus betekenen dat het hier om de weinige keren gaat, dat het woord ‘uniek’ op zijn plaats is.
Meer weten? Surf naar deze pagina en scroll naar beneden tot je bij dit kopje bent: ‘Respons op de oproep: aggiornamento’ op http://bit.ly/2fVUrAz.
Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerken heeft de afgelopen vijf jaar bij de nieuwe Bavo een van de meest interessante opdrachten uit haar carrière uitgevoerd. Met haar team heeft ze zowel de buitenpolychromie als de gekleurde onderdelen van het interieur gerestaureerd, gereconstrueerd of opnieuw aangebracht. Dat gebeurde in hechte samenwerking met kleuronderzoeker Judith Bohan en met mij. Dit is werkelijk zo’n project waarbij de expertises elkaar op een inspirerende manier aanvullen en er synergie ontstaat. De namen van Jojanneke Post en Judith Bohan kom je dan ook zeer regelmatig tegen in mijn boek over de kathedraal, met name in hoofdstuk 6 ‘De tinteling der atmosfeer’ dat over licht en kleur gaat. ((Om het boek over de nieuwe Bavo te bestellen surf je naar http://bit.ly/Bavo-Ao.))
Maar dat terzijde, want hier wil ik graag Jojanneke aan het woord laten en iedereen oproepen om op haar project van de nieuwe Bavo te stemmen.
…
De Nationale SchildersVakprijs is een initiatief van Eisma Bouwmedia, uitgever van onder andere de SchildersVakkrant, Eisma’s Schildersblad en SchildersVak.nl.
Je kunt je stem uitbrengen via deze link: http://bit.ly/Stem-op-Jojanneke.
En natuurlijk kun je haar ook helpen door dit bericht te delen op de sociale media.
B. ((Vergeet niet te stemmen, dus klik op deze link: http://bit.ly/Stem-op-Jojanneke.
Wil je meer over Jojanneke weten, bezoek dan haar website of volg haar op Twitter – @davique2001 – en Facebook.
Verkorte link van dit item: http://bit.ly/2e2G9Ne))
Als het gaat over de liefde voor het theater van de familie Alberdingk Thijm, kan Lodewijk van Deyssel niet ontbreken. Maar dat geldt niet minder voor zijn oom Pierre Cuypers en zijn vrouw, Antoinette Alberdingk Thijm. En dan heb je ook nog de familie Diepenbrock!
Binnen katholieke kringen werd die liefde voor het toneel bepaald niet altijd gewaardeerd, zelfs niet als het om Vondel ging. Dit vormt een zijlijntje van mijn boek over de nieuwe Bavo dat over een paar dagen, op 9 september (2016), wordt gepresenteerd.*
Nieuwsgierig? Lees dan het hele verhaal op LinkedIn door te klikken op het sterretje *
Onderweg — De aanleiding mag Jeroen Bosch zijn geweest, maar dat had de ‘wonderlijke klim’ bij de Sint Jan van Den Bosch helemaal niet nodig. Het was werkelijk een briljante vondst geweest om deze sculptuur op de steunbogen langs het schip – die globaal tussen 1470 en 1520 tot stand kwam – op deze manier toegankelijk te maken voor een groot publiek. Wie wat vaker verhalen van mij leest, weet dat ik gek ben op steigers, of liever, helemaal weg ben van die wonderlijke wereld tussen hemel en aarde. Toen de Bossche kathedraal de laatste keer in de steigers stond, heb ik daar rond mogen dwalen in het gezelschap van Wies van Leeuwen die de problematiek van de restauratie toelichtte. Was dat al boeiend, nog aangrijpender was de poëtische sfeer op de steigerplanken tussen de beren, luchtbogen en wimbergen, oog in oog met beelden en ornamenten. Een andere wereld, dacht ik toen, een totaal aparte wereld. Datzelfde gevoel overviel me toen ik in 2013 op de steigers stond bij die andere fantastische kathedraal, de nieuwe Bavo in Haarlem, en waar dat toe leidde gaan we 9 september beleven. Maar nu eerst het fata morgana – of was het een fantas morgana? – dat me overviel bij de ‘wonderlijke klim’ in Den Bosch.
…
… Zittend op de luchtboog zetten we ons voorzichtig af om opwaarts te schuiven ’n trage dodendans van heiligen en zondaars zotskappen en wijzen de man om de hoek en de koning tussen dieren en monsters zestien bogen lang ’n brug tussen aarde en hemel waar Cerberus wacht in vele gedaanten
de muil wijd geopend gebeurt ‘t ieder moment kokhalzend spuwend een zondvloed van water kolkt op onze lijven houvast verdwijnt graaiend, tuimelend, vallend klauwend vergeefs grijpen we naar wapperende panden ‘n arm ‘n voet van hen die nog sneller dalen de aarde tegemoet
aan de voet van de beren zijn wij als Sisyphus behept met ‘n taak die nooit lijkt te voleinden Steeds weer onderweg naar waar engelen zingen: Alleluja …
Programma —Je wil nog weten wat er waar is in mijn verhaal in dichtvorm? Of het klopt van die waterspuwers boven de luchtbogen? Zoals zo vaak, is het antwoord ‘ja’ en ‘nee’. Wat de luchtboogbeelden precies betekenen heeft tot dusver niemand kunnen achterhalen, zoals Ronald Glaudemans in zijn boek hierover nog eens benadrukt.* Het onderliggende programma blijft in raadselen gehuld. Sterker nog, mijn promotor, Kees Peeters, meende zelfs dat de cyclus van toevalligheden aan elkaar hing. Ongetwijfeld is er naar de middeleeuwse achtergronden nog veel onderzoek nodig, maar misschien is het ook wel aardig om de menagerie op de luchtbogen te bekijken door een negentiende en vroeg twintigste-eeuwse bril. Want we denken wel dat we naar een middeleeuws toneel kijken, daarboven in de dakgoot van de Sint Jan, maar het gros van wat we zien is negentiende-eeuws. We zijn niet zozeer beland bij de wereld van Jeroen Bosch, als wel bij die van de belangrijkste restauratie-architect, Lambert Hezenmans (1841-1909) , en de man die namens het Rijk de inspectie van de werken uitvoerde, Pierre J.H. Cuypers (1827-1921). De twee kenden elkaar goed, want beiden waren door de afdeling kunsten en wetenschappen van het ministerie van buitenlandse zaken – dat wil zeggen, Victor de Stuers – aangesteld als rijksinspecteur. Niet zelden controleerden ze in die functie elkaars werken. In het geval van de luchtboogbeelden leidde dat tot pittige kritiek van de kant van Cuypers, met name wat betreft de concrete aanpak van Hezenmans, waardoor origineel, gerestaureerd en aangevuld niet goed te onderscheiden waren.*
… Lambert Hezenmans, Schetsjes van een aantal luchtboogbeelden (1870-1885). Herkomst: site Bossche Encyclopedie: http://bit.ly/29kyLN3.
Lange tijd is behoorlijk denigrerend gedaan over de kennis die mensen als Hezenmans en Cuypers over de middeleeuwen hadden en wat dat voor een fnuikende gevolgen had voor de middeleeuwse monumenten van ons land. Vanaf de jaren zeventig kwam een herwaardering op gang die startte met een pleidooi voor de erkenning van de intrinsieke oudheidkundige betekenis van dit soort restauraties. Vrijwel niemand vond de negentiende-eeuwse bijdrage in die tijd ‘mooi’, maar dat stond los van de cultuurhistorische waarde. Geleidelijk kwam meer oog voor de ambachtelijke kwaliteit van de negentiende-eeuwse ateliers met hun strak gepolijste technieken. Toen eenmaal die horde tot het ‘mooi’ vinden genomen was, bleek ook nog eens dat men in die tijd veel meer wist van de middeleeuwen dan tot dusver was aangenomen. En dan valt onvermijdelijk de naam van Cuypers’ zwager, J.A. Alberdingk Thijm en zijn standaardwerk De Heilige Linie (1858). Niet dat Thijm de enige was die zich bezighield met de middeleeuwen, maar op het gebied van de iconografie en symboliek kun je hem zeker beschouwen als een vaandeldrager.*
Microkosmos —Voor Thijm en zijn tijdgenoten was de kathedraal een microkosmos, waarin ‘de gedaante der kerk als afbeelding der waereld’ centraal stond: een wereld in het klein, met al het goed en het kwaad wat ertoe behoorde. Zijn petekind, Joseph Cuypers, zou – vast ook geïnspireerd door de Sint Jan die hij onvermijdelijk kende – deze visie tot uitdrukking brengen in de beeldencyclus van de nieuwe Bavo. Dat deed hij niet alleen, want ook vicaris-generaal en later bisschop A.J. Callier droeg bij aan dit programma. Een belangrijk netwerk waar katholieke kunstenaars en geleerden elkaar ontmoeten was De Violier die in 1906 een bezoek bracht aan de kathedraal van Den Bosch. Tot deze kunstkring hoorde onder meer Xavier Smits die al eerder voor De Violier een lezing had gehouden over de Sint Jan en een proefschrift daarover voorbereidde bij de universiteit van Leuven.* Juist hij wordt afgeserveerd door Ronald Glaudemans:
‘Een andere onderzoeker van de bouwgeschiedenis, C.-F.-X. Smits, ‘Doctor in de Archaeologie’, […] beredeneert in 1907 dat de beeldjes ‘de gezamenlijke menschheid’ voorstellen; ‘De geheele menschheid is dan door dat leger van opstijgende beeldjes verpersoonlijkt. Tusschen de rangen der menschen bevinden zich eenige potsierlijke en phantastische typen, die den mensch op zijn weg door het leven bemoeilijken’. Deze minstens zo merkwaardige verklaring verraadt duidelijk de tijdgeest van de periode waarin deze werd opgeschreven en kan vandaag de dag ook niet echt stand houden’.*
Als we het woord mensheid vervangen door schepping dan komen we dicht in de buurt van Thijms visie op de microkosmos die – zoals hij in De Heilige Linie uitlegt – een sterk antropologisch karakter heeft. Al zo lang als de mensheid bestaat hebben de volkeren in hun gewijde gebouwen de wereld in het klein weergegeven; niet alleen in het westen, maar over de hele aardbol. Dit idee werd bij De Violier verder uitgedragen door een andere vriend van Joseph Cuypers, de iconograaf Matthaeus Nieuwbarn die hierbij op Viollet-le-Duc leunde:
‘De kunstenaars der middeleeuwen hebben van de Christelijke Kerk een soort van nieuwe schepping gemaakt; zij hebben er al wat in de zichtbare en onzichtbare wereld geschapen was, als een heldendicht van lijn en steen in samengebracht.’*
In die wereld is de mens op een symbolische pelgrimage op weg naar de hemel, en onderweg ontmoet hij alles en iedereen: naast de man om de hoek en z’n vrouw, de elite van koningen en keizers; naast bekende dieren de meest vreemdsoortige wezen die onder meer staan voor de beproevingen en verleidingen, zoals Jeroen Bosch ze heeft weergegeven op zijn beroemde schilderijen van heilige heremieten. Zo tijdgebonden was de visie van Smits dus niet. Daarbij komt dat de luchtboogbeelden zich bevinden boven het schip, de plek die volgens Thijm bij uitstek staat voor de aarde, de strijdende kerk, waar de gelovigen ‘zich door des waerelds woelige golven trachten heen te werken’.* Sinds ik met de nieuwe Bavo bezig ben geweest, koppel ik dit beeld van goed en kwaad aan de theodicee* van Thomas van Aquino die vanaf 1879 (opnieuw) in het centrum van het katholieke denken stond. Of daarin nog aanknopingspunten zitten voor het middeleeuwse programma van de beeldencyclus van de kathedraal, vraagt om verder onderzoek.
…
Brochure met de plattegrond en de benaming van de luchtboogbeelden. Net als het informatieve boekje van Ronald Glaudemans (zie hieronder) verkrijgbaar bij de kaartverkoop van ‘De wonderlijke klim‘ van de Sint Jan in Den Bosch.
Klassieke referenties —Maar ja, zul je denken, hoe zit het dan met Cerberus en Sisyphus? Dan komen we toch terecht in de klassieke oudheid? Dat klopt, maar uit het oogpunt van de middeleeuwen was er geen scheiding met die oudheid. Die maakte integraal deel uit van het eigen erfgoed. Een mooi voorbeeld daarvan is de Divina Commedia van Dante uit het eerste kwart van de veertiende eeuw: de auteur gaat hierin met de – let wel! – klassieke schrijver Vergilius op stap. Op zijn reis – die in de vakliteratuur vaak als pelgrimage wordt bestempeld – komt hij onder meer Sisyphus en Cerberus tegen.*
Kijk, dat is het nu het mooie aan gedichten: met een minimum aan woorden roep je een beeld op, waarna heel veel zinnen nodig zijn om uitleg te geven. Terwijl zo’n gedicht ontstaat gebeurt er van alles in je hoofd: in een hoog tempo rijgen zich voorstellingen aan elkaar die vanuit de enorme vergaarbak van het geheugen intuïtief elkaars gezelschap zoeken en vervolgens via je vingers op het scherm belanden. Dit is een proces van ’n paar minuten, het denken daarna over de achtergrond en de context vraagt heel wat meer. Dat geeft de verdiepingsslag en maakt het – wie weet – wel mogelijk dat je als je daar staat, terugdenkt aan dit verhaal.
;- B.
Bronnen
De * in de tekst verwijst naar de volgende bronnen:
Cuypers, Jos. en Jan Stuyt (Constructie) en Xav. Smits (Symboliek), De nieuwe St. Jacob te ’s-Hertogenbosch, ’s-Hertogenbosch 1907.
Davidson,Linda Kay en David Martin Gitlitz, Pilgrimage: From the Ganges to Graceland: an Encyclopedia, deel 1, 2002, pp. xviii-xix. |http://bit.ly/29NFwau
Donkers, Geert, ‘“De parel aan Brabants kroon”: het bezoek van ‘De Violier’ aan ‘s-Hertogenbosch’, in: Bossche Bladen, Cultuurhistorisch magazine over ‘s-Hertogenbosch 3 (2001), pp. 16-20. | http://bit.ly/29AHsPK
Donkers, Geert, ‘De Katholieke Kunstkring De Violier, 1901-1920’, in: Trajecta 10 (2001), pp. 112-135. | http://bit.ly/29mBa5Y
Glaudemans, Ronald, Een wonderlijke klim, De luchtboogbeelden op de Sint-Jan, Den Bosch 2016, pp. 6; 10-12.
Hubar, Bernadette van Hellenberg, Arbeid en Bezieling; de esthetica van P.J.H. Cuypers, J.A. Alberdingk Thijm en V.E.L. de Stuers, en de voorgevel van het Rijksmuseum, Nijmegen 1997, onder meer pp. 325-329 (microkosmos).
Kalf, J., ‘Vierde jaarverslag van den Katholieken Kunstkring: De Violier’, in: Van Onzen Tijd 6 (1905-1906), pp. 130-142. | http://bit.ly/VanOnzenTijd (lezing Xavier Smits kathedraal Sint Jan).
Nieuwbarn, M.C., Het Roomsche kerkgebouw, leer der algemeene symboliek en ikonografie onzer Katholieke kerken, Nijmegen 1908, p. 9. | http://bit.ly/Nieuwbarn-bouwsymboliek.
Dit bericht is tot stand gekomen in het kader van #kerkverhalen en tevens geplaatst op ifthenisnow.eu: http://bit.ly/29PRceK.
Geïnteresseerd in nog meer #kerkverhalen? Volg dan deze link.
Sociale media en erfgoed
VanHellenbergHubar.Org zet sociale media in zowel om nieuws over kunst, cultuur & erfgoed te delen als om vragen te stellen en zo kennis te vergaren. Centraal hierin staat onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB
Ga eens kijken en deel onze berichten, zodat items over onderwerpen als de voorgaande een nog groter bereik krijgen!
Verkorte links van dit item: bit.ly/28U5chf ofVanHH.org/?p=8559
Onze website gebruikt cookies voor een optimale ervaring. VanHellenbergHubar.Org vraagt de gebruiker om hiermee akkoord te gaan door op 'Accept' te klikken.AcceptRead More
Privacy en cookies ingevolge de AVG
Privacy Overview
This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may affect your browsing experience.
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
