Fragmenten uit het boek

De kruisweg van Jan Toorop

Pagina uit ‘De genade van de steiger’ (2013) met ornamenten van Piet Gerrits in de Cenakelkerk in de Heilig Landstichting. Screenshot bvhh.nu 2014.

Joep Nicolas tussen de glazen

Inleiding en aanleiding: Nicolas op expositie

2014 was voor liefhebbers van Joep Nicolas een bijzonder jaar. Een van de belangrijkste kunstenaars van het interbellum die in geen enkele vaste opstelling voorkomt van enig museum in Nederland, vormde zomaar het middelpunt van twee exposities: in het Cuypershuis te Roermond en bij Galerie Mariska Dirkx in dezelfde stad. Terwijl de ene tentoonstelling een mooi beeld gaf van de rijkdom van enkele plaatselijke collecties, dwong de andere respect af door de combinatie van Joep, Silvia en Diego Semprun Nicolas – om Max Weiss en Gisèle van Waterschoot van der Gracht niet te vergeten – en de tiende glasbiënnale in Roermond. De tentoonstelling in het Cuypershuis was verlengd tot 22 februari 2015, die van Mariska Dirkx in de kruisgang van het Kartuizer klooster en bij haar in het vroegere atelier van Nicolas eindigde 12 oktober 2014 (http://bit.ly/BiennaleX).

Hoewel De genade van de steiger gaat over de monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum, bleek het onmogelijk om het glas-in-lood buiten beschouwing te laten. De meeste kunstenaars hebben zich namelijk veel meer met dat medium bezig gehouden dan met de muurschilderkunst. Dat is ook het geval bij Joep Nicolas wiens schilderingen niet gepositioneerd kunnen worden zonder zijn glazen daarbij te betrekken. Daarover lees je meer in het onderstaande fragment.

Voor de uitleg van de verschillende termen en begrippen die in dit stuk gebruikt zijn – factuur, decorum, expressionisme, nieuwe barok et cetera – zie de betreffende pagina op deze website.

Joep Nicolas, Links: Johannes als onderdeel van de vier evangelistenramen in de Lambertuskerk te Maastricht (1923). Rechts: Johannes op Patmos in het zuiderportaal van de crypte te Asselt (1923-1924). *

Uit paragraaf 7.3 | Joep Nicolas

Ontleend aan: Bernadette van Hellenberg Hubar, Angelique Friedrichs en Gerard van Wezel, De genade van de steiger (Rijksdienst Cultureel Erfgoed | Walburg Pers 2013), pp. 402-407.

De positie van de Aflegging van Christus

Net als de schilderingen illustreert het raam in de crypte van Asselt hoe complex het is om Nicolas stilistisch te positioneren. Zelf beschrijft hij de stijl van dit werk als ‘atavistisch’ (in de zin van primitief) en ‘romanesk’. Met dat laatste verwees hij waarschijnlijk niet naar de verhalende kant van de cyclus, maar – vergelijkbaar met wat Plasschaert deed – naar de figuratieve stijl uit de romaanse kunst. Deze stijl bood een schat aan equivalenten voor de expressionistische vormentaal. De koppen in het vroege glas-in-lood van Nicolas tonen bijvoorbeeld de amandelvormige hoofden met de dito ogen die onder meer voorkomen in de twaalfde-eeuwse Noodkist van de Servaaskerk te Maastricht. Hoe de kunstenaar het middeleeuwse idioom met de moderne stromingen verenigde wordt onder meer geïllustreerd door de serie evangelisten voor de Lambertuskerk in Maastricht (1923). De koppen van deze heiligen herinneren voor een deel aan middeleeuwse miniaturen, waarvan ook het scheve perspectief in de zetels is overgenomen. Heel opvallend is Johannes die in dezelfde pose is geplaatst als de ziener van Patmos in het zuiderportaal.92 Juist vanwege de typologische verwantschap demonstreren deze twee voorbeelden heel helder hoe groot het verschil is tussen de media glas-in-lood en muurschildering: tegenover de grote lijnen en matte kleuren van het laatste medium staat de polychrome schittering en detaillering van het eerste. De manier waarop Nicolas het repetitieve patroon in het gewaad van Johannes heeft verwerkt, reflecteert zijn enthousiasme voor de ‘vroege’ Thorn Prikker, bij wie de figuren eveneens de neiging hebben om op te lossen in de decoratieve abstractie van het platte vlak. In de verte roept dat weer associaties op met de gewaden van de vrouwenfiguren van Klimt van kort na 1900. Toen Nicolas eenmaal naam had gemaakt met de nieuwe barok, zou hij zich, in 1939, uitdrukkelijk van Klimt distantiëren, overigens in één adem met Toorop: beiden hoorden volgens hem tot de schilders die niet in staat waren om vanuit ‘de factuur der figuren […] het vlak tot leven’ te brengen.93

Links: afb. 337 Joep Nicolas, Catharina in de Dionysiuskerk te Asselt (1923).
Rechts: afb. 341 Joep Nicolas, Antonius van Padua ‘In memoriam Prof. Dr. Anton Derkinderen’. Volgens Ars sacra dateert dit van 1927, volgens een artikel van Nicolas in ‘Opgang’ van 1925, het sterfjaar van Derkinderen. Nicolas zou, zoals in de volgende paragraaf* behandeld wordt, de laatste opdracht van Derkinderen voltooien en mede daardoor een andere kijk krijgen op de inheemse renaissance en barok. Het raam vormt een prachtig voorbeeld van de stapeling van (architectuur)elementen en scènes met wisselende verdwijnpunten. De huidige verblijfplaats is onbekend.

Dat ideaal ‘om het vlak tot leven’ te brengen komt in het jeugdwerk van Nicolas vooral tot uitdrukking in het Catharinaraam (1923) in het kerkje van Asselt (afb. 337). Om dat te bereiken, heeft hij hier nog een ander stijlmiddel toegepast dat vaak in zijn werk terugkeert: de stapeling van losse elementen, later gecombineerd met taferelen. Daarmee wilde hij in dit raam vrijwel zeker ook de sfeer van een middeleeuwse miniatuur oproepen. Essentieel hiervoor was het primitieve perspectief dat zich manifesteert in het klassieke tempeltje met zuilen, de slingerende weg naar het kapelletje rechtsboven en het verkort van het rad, met als een averechts akkoord het tegelvloertje waarop de heilige staat, dat zelfs helemaal zonder dieptewerking is. Kortom een prachtige staaltje ‘nieuwe ruimtelijke logica’ à la Engelman.

Afb. 338a en b | Links: Marc Chagall, Moi et le village (olieverf op doek, 1911). Rechts: idem, Les Fiancees de la Tour Eiffel (1939). Na zijn terugkeer naar Parijs in 1923 – na het echec van de Russische Revolutie, waarin Chagall aanvankelijk veel vertrouwen had – ontwikkelde hij opnieuw een genre schilderijen met stapeling van beelden en scènes, en variaties in leesrichtingen. Engelman schreef herkende dit toen hij over Chagall schreef: ‘Zijn beste werk van 1926, steeds volkomen plastisch en zonder anecdotische literatuur, heeft dezelfde onbevangenheid en innigheid van het eerste verschijnen en ook daarin bewijst het zijn oorspronkelijke gezondheid’.

Hoewel de stijl van Nicolas heel anders is, doet dit raam in zekere zin denken aan het werk van Toorop, over wie Nicolas zich ondanks zijn kritiek ook geestdriftig uit kon laten. In Wij glazeniers roemde hij Toorop als ‘een warmbloedig schrikaanjager met zó groot mogelijke “den Ramen sprengenden” apostelfiguren’, precies zoals zijn Catharina in Asselt. Dit enthousiasme was overigens wederzijds, gezien de waarderende woorden die Toorop in 1925 in zijn dagboek noteerde. Al kon hij op dat moment nog maar op een paar kunstwerken afgaan – Nicolas was immers pas net gestart –, Toorop vond de kerkramen van de jonge glazenier ‘échte mystieke kunst’, welke kwaliteit vooral door de kleur werd bereikt. Wat echter vooropstond was de ‘ontroering’ die Nicolas opriep door zijn techniek.94 In de verte klinkt Maritain! Toorop schreef dit een paar jaar na de voltooiing van De pelgrim, waarin een cumulatie plaatsvond van al de kenmerken, die Nicolas in zijn vroege werk als quasi-middeleeuwse elementen presenteerde. Ook bij hem lopen de leesrichtingen van de voorstellingen door elkaar en zijn er wisselende verdwijnpunten. Toorop maakte eveneens graag gebruik van een stapeling van objecten en kleine taferelen. Op internationaal vlak herinnert dit idioom aan dat van Marc Chagall, waarmee deze vanaf 1911 experimenteerde (afb. 338a en b). Of van een feitelijke beïnvloeding sprake is, vraagt om nader onderzoek, maar kan zeker niet uitgesloten worden. Toorop was nog altijd een internationaal gevierd kunstenaar op het moment dat de jonge Rus zich in Parijs en München aandiende (1910- 1914).

Joep Nicolas, Graflegging, crypte Dionysiuskerk Asselt (circa 1931). Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2011.

Afb. 339 Joep Nicolas, De aflegging van Christus in glas-in-lood. Kapel in de crypte te Asselt (z.j). Qua stijl en uitvoering is het werk te vergelijken met de eerste opzet voor de glazen van het stadhuis in Breda, 1927, maar ook met een raam voor zijn broer Edmond in 1930 en de cyclus voor het stadhuis van Dudok in Hilversum, 1931. (Foto: RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2011).

Van het oorspronkelijke glas in de crypte van Asselt kunnen we ons geen beeld meer vormen, maar het zal qua stijl ongetwijfeld [p. 403] hebben aangesloten bij het Catharinaraam in de kapel erboven en de vier evangelisten in de Lambertuskerk. Maar ook de Aflegging van Christus getuigt van Nicolas’ virtuoze eclecticisme (afb. 339). Wie de kleuren en vormen wegdenkt en zich op de compositie concentreert, ziet de contouren tevoorschijn komen van een Vlaams werk, met name bij de drie vrouwen op de voorgrond met potten en kruiken die ietwat doen denken aan een keukenstuk. Zonder dat er ook maar in de verste verte sprake is van een kopie, treft men iets vergelijkbaars aan in De nood Gods van Jacob Jordaens in het Maagdenhuis te Antwerpen (1620), waar net als in Morte fortior de wassing en reiniging van het lijk centraal staan.95 Op zich is dit al een zeldzaam thema. Rechts heeft Nicolas de treurende Maria en Johannes neergezet, terwijl – heel ongebruikelijk – de overige omstanders vreemd genoeg herinneren aan de herders wier bezoek het begin van de heilsgeschiedenis markeert. Heel apart is de figuur met een Van Rees-achtige kop, die als een verteller de aandacht van Maria en Johannes verlegt naar de herders. Details als een ruiter te paard (Longinus?), een bomenlaantje, drie kruisen op de achtergrond worden lukraak toegevoegd. Manifest zijn de vertekening en vervorming die Maritain zo belangrijk vond en die algemeen als expressionistisch worden ervaren. Sterker geldt dat nog voor het kleurgebruik, waarin Nicolas iedere conventie lijkt te hebben losgelaten. Hij combineerde dit met een patroon van loodlijnen dat zijn eigen ritme volgt en niet langer ten dienste staat van de figuratie. Feitelijk liggen er dan ook twee voorstellingen als transparanten over elkaar. Het ene moment borduren ze op elkaar voort, waardoor er synergie ontstaat op beeldend en verhalend terrein. Tegelijkertijd leidt de combinatie tot een verwarrende vlakwerking: wat hoort bij wat en welk deel krijgt voorrang van het oog? Een intrigerend kijkspel vol spannende momenten is het resultaat.

De inspiratie van Derkinderen en de Goudse glazen

Nieuwe barok

Zowel uit de recensies van Jan Engelman als uit de apologie van Henri van Rooijen is duidelijk geworden dat Nicolas tot een van de grote exponenten van de nieuwe barok werd gerekend. Deze wending, die uiteraard niet los kan worden gezien van de kunstpolitiek van het Vaticaan en mede gestuurd werd door het concept van de gotisch-barok-expressionistische vormdwang, had ook een sterk persoonlijke component. Volgens dochter Claire was het namelijk haar oom Aldous Huxley, de schrijver van Brave New World (1932), die Nicolas inwijdde in de barok, toen hij in 1924 bij zijn schoonfamilie in Florence logeerde. Dit maakte de tot dusver vooral middeleeuws georiënteerde kunstenaar tijdens het daaropvolgende verblijf in Rome ontvankelijk voor de werken uit deze periode.96 Nu de barok niet langer taboe was, mogen we aannemen dat Nicolas zich navenant openstelde voor de vormentaal van het maniërisme. Toetssteen was de voltooiing [p. 404] een jaar later van de opdracht die Derkinderen niet meer af had kunnen maken voor het hoofdkantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij in Amsterdam (1926).

Afb. 340 Anton Derkinderen en Joep Nicolas (voltooiing), Daad en Ondaad (1926) uit de cyclus in de trappenhal van de Algemene Handelsmaatschappij te Amsterdam. Hoewel Derkinderen niet erg enthousiast was over de Goudse Glazen, is het vele wit in deze ramen en het gebruik van kaders en cartouches à la Vredemann de Vries wel daarop geïnspireerd. Na de dood van Derkinderen heeft Joep Nicolas op diens verzoek deze opdracht voltooid. Anders dan algemeen wordt beweerd, zijn deze ramen van groot belang geweest voor zijn verder ontwikkeling als glazenier (Foto: RCE).

Derkinderen

De glazen in dit meesterwerk van K.P.C. de Bazel verdienen zeker nader onderzoek, vooral omdat Claire Nicolas White beweerde dat de typische aanpak van Nicolas hierin ontbreekt, wat niet onlogisch is voor een ontwerp dat Derkinderen al ver af had (afb. 340). Niettemin merkte ze tevens op dat het werk een schoolvoorbeeld is van de beide richtingen die Nicolas later zou inslaan. Hoewel ze dit jammer genoeg niet heeft gespecificeerd, mogen we aannemen dat ze hier in ieder geval de renaissancistische, zo niet maniëristische ornamentiek à la Hans Vredeman de Vries (1527-1609) bedoelde. Niet dat deze letterlijk door Nicolas werd gebruikt, maar Derkinderen had hem wel op een spoor gezet. Derkinderen heeft met dit ontwerp de architectonische kaders en cartouches geactualiseerd, die dankzij de modellenboeken van Vredeman de Vries hun entree maakten in de monumentale kunst van de zestiende eeuw, zoals de Goudse glazen. Dit voorbeeld lag aan de basis van een contemporaine vertaalslag die Nicolas in verschillende ramen en Charles Eyck onder meer bij het Maria- en Jozefaltaar in Rumpen heeft gemaakt. Door dit soort elementen centraal in het vlak te plaatsen, ontstond ruimte voor de ‘witte’ leegte in glasschilderingen. Vooral bij donkere ruimten – zoals de trappenhal in het gebouw van de Nederlandsche Handel- Maatschappij – betekende deze formule een grote verbetering voor de lichttoevoer. Het vele wit in de cyclus te Amsterdam sloeg zo aan, dat het een vast onderdeel werd van het decoratieve repertoire tijdens het interbellum. Opnieuw blijkt dat Derkinderen met zijn kleine oeuvre een onevenredig grote invloed heeft gehad op de monumentale kunst van die tijd (afb. 341). [p. 405]

Voor Nicolas heeft de opdracht van Derkinderen verstrekkende gevolgen gehad, omdat hierin de bron ligt van enkele cruciale innovaties die hij bedacht voor de glazenierskunst. Dit creatieve proces kan bijna op de voet gevolgd worden aan de hand van de serie deugden in het trappenhuis van het stadhuis van Breda (1926-1927), die architect J.W. Hanrath in 1924 als onderdeel van de nieuwe raadzaalvleugel aan het historische complex toevoegde. De inrichting, met onder meer glas-inlood en een schildering van Nicolas, is nog vrijwel geheel authentiek. Nicolas startte met dit werk in het jaar waarin hij de glazen van Derkinderen voltooide. In verband met deze ontwerpopgave vormde alleen al het woord trappenhal met zijn functionele desiderata de verbindende schakel met Derkinderen. Aanvankelijk had Nicolas een raam gemaakt dat meer in de sfeer was van het tweede glas in de crypte van Asselt. De enige reden waarom hij daarvan afstapte, was dat het met zijn verzadigde kleurengamma te weinig lichttoevoer zou bieden aan het trappenhuis. Om dit laatste zo veel mogelijk te voorkomen, heeft hij de personificaties in het nieuwe ontwerp tamelijk ruim in het wit gezet: subtiel voorzien van grisaille, vloeit dit over in de detaillering van het decor op de achtergrond. Claire Nicolas White stelde dat dit het project is waar haar vader het glas voor de eerste keer bevrijdde van ‘het slaafs nalopen van de loodcontouren’ zoals dat in deze branche eeuwenlang gebruikelijk was geweest. Ook al presenteerde ze dit als een artistiek unicum, het heeft er alle schijn van dat we hier bij Nicolas voor de eerste keer de invloed van de Goudse glazen zien, en wel in het bijzonder De aankondiging van de geboorte van Jezus, naar ontwerp van Daniel Tombergen en in 1655 gebrand door Albert Merinck (afb. 342).

Goudse glazen

Afb. 342 Een van de Goudse glazen: ‘De aankondiging van de geboorte van Jezus’, naar ontwerp van Daniel Tombergen en gebrand door Albert Merinck (1655). Let op het wit en op de cartouches. Nicolas hield een warm pleidooi voor de herwaardering van deze glazen (Foto: RCE).

Anders dan Derkinderen of J.G. van Gelder had Nicolas grote bewondering voor de Goudse glazen. In zijn boek over de historische ontwikkeling van het metier, Wij glazeniers (1938), stelde hij dat ze ‘verreweg het hoogtepunt vormen van de 16de [sic] eeuwse glazenierskunst in Europa’. Wat hem met name frappeerde was het vele wit in de Hollandse glazen, dat gepaard gaat met een grisaillering die ‘rijker, voller en plastischer’ is dan elders. Wie de betreffende artefacten door zulke ogen bekijkt, kan haast niet anders dan een pleidooi houden voor een herwaardering van de renaissance en de barok. Dat is dan ook wat Nicolas deed, ook omdat hij zijn trots wilde delen op ‘datgene [p. 406] wat ons erfdeel is’.97 Zoals de ramen in Breda laten zien, heeft deze waardering voor de inheemse glaskunst al heel vroeg zijn kunstenaarschap beïnvloed. Wat betreft het gebruik van wit zal er sprake zijn geweest van een wisselwerking tussen de betreffende velden in de Goudse glazen en die rondom de cartouches van Derkinderen enerzijds en het oeuvre van Nicolas anderzijds. Na het experiment in Breda kwam dit in 1928 tot volle uitdrukking in de ramen van de trappenhal van Philips, die heel toepasselijk gewijd zijn aan het licht en vol barokke zinspelingen zitten. Uit datzelfde jaar dateert ook het Hubertusraam in de pastorie van de Amsterdamse Obrechtkerk, waarin de groepen en voorwerpen in een wit gegrisailleerde enscenering zijn geplaatst (zie afb. 320). Hierin is weer een heel andere, meer grafische stijl aangehouden dan in de voorbeelden die tot dusver zijn besproken. Ook hierdoor dringen zich associaties op met het blanke vel papier.

Breda

Zover als in Eindhoven en Amsterdam ging Nicolas bij de deugden in Breda nog niet (afb. 343). Dit zestal glazen is qua opzet vooral beïnvloed door de – barokke – series in grafiek van personificaties en allegorieën die in de zestiende en zeventiende eeuw gretig aftrek vonden.98 Dat Nicolas daar graag mee mocht spelen zien we later bij de personificaties die hij ontwierp voor de aula van de Rijksuniversiteit in Utrecht (1936).99 Waarschijnlijk heeft hij in beide gevallen gebruik gemaakt van de Iconologia van de Italiaan Cesare Ripa uit 1593, waarvan al in 1644 een Nederlandse vertaling was verschenen. Dit naslagwerk was eigenlijk nooit uit de gereedschapskist verdwenen, van kunstenaar noch programmeur. Zo speelde Ripa een belangrijke rol bij de decoraties van met name het exterieur van het Rijksmuseum, dat in het interbellum nog een groot deel van zijn zeggingskracht zal hebben behouden. Het hoeft niet te verbazen dat Alberdingk Thijm een exemplaar van deze Oudhollandse editie in zijn bibliotheek had staan.100 Tot dusver is geen specifiek onderzoek verricht naar het gebruik van Ripa door Derkinderen, maar hij moet dit werk haast onvermijdelijk op tafel hebben gehad toen hij de personificaties voor de Beursramen ontwierp. Zijn de figuren daar in rijk geplooide, classicistisch bedoelde kledij uitgedost, ook Nicolas hulde zijn deugden in klassieke gewaden. Deze heeft hij vrijwel tot gedrapeerde doeken gereduceerd, waarbij op een soortgelijke wijze als in Asselt het lichaam onder het weefsel wordt weergegeven. De reminiscenties aan de renaissance en barok worden versterkt door het heraldische monster waarmee de figuur die de Intrepiditas (onverschrokkenheid) voorstelt, in gevecht is. Opvallend is de serpentinelijn van het knikkende hoofd via de gedraaide tors naar de rechtervoet, die zowel een gotisch als barok element vormt en inherent is aan de gotische ‘Formwille’ van Brandt en Worringer. Zoals al eerder is geconstateerd, bespeelde Nicolas op een ongelooflijk knappe manier een breed register aan vormen uit het verleden die hij in een eigentijdse beeldtaal omzette. Dit proces is hij weloverwogen aangegaan, als we zijn dochter Claire Nicolas White mogen geloven. Zij verhaalde dat de trappenhal van Breda ‘de meest bewust moderne glazen’ toont die haar vader ooit gemaakt heeft.101

Pluriforme kunstenaar

Joep Nicolas, Intrepiditas (onverschrokkenheid) uit serie deugden, stadhuis Breda.

Afb. 343 Joep Nicolas, Intrepiditas (onverschrokkenheid) uit de serie deugden (1926-27) in de trappenhal van het stadhuis van Breda. Deze cyclus is in meer opzichten beïnvloed door het werk dat hij had gedaan aan de voltooiing van de glazen van Derkinderen (1925) in de trappenhal van de Algemene Handelsmaatschappij te Amsterdam (zie afb. 340).

De opdracht in Breda laat goed zien dat ook Nicolas kan worden toegevoegd aan de lijst van pluriforme kunstenaars. Zo is in het stadhuis naast de glazen een muurschildering in tempera aanwezig, welke techniek al een apart detail vormt.102 Vergeleken met wat er in dezelfde tijd werd geproduceerd, toont de voorstelling opnieuw de kunstenaar die met een even fris als inventief oog verleden en heden bij elkaar heeft gebracht. Niet alleen werkte hij in de raadzaalvleugel in verschillende media en afzonderlijke stijlen, ook ontwierp Nicolas per ruimte een bijbehorend type ramen: in de raadzaal zijn dat historische verhalen in architectonisch omlijste scènes die een echo laten horen van de cartouches van Vredeman de Vries. Omringd door veel gegrisailleerd wit, herinneren zij aan de speelse, verhalende en wat anekdotische opzet van het Maartensraam (1925), ook al volgt de kunstenaar hier een heel ander compositieschema.103 Wat Claire Nicolas White terecht heeft betiteld als de ‘scrupuleuze inleving in doel en stijl’ van haar vader, kan dus ook hier kortweg worden samengevat onder de noemer van decorum, zowel in architectonische zin als qua doelgroep. Wat dat betreft, is het wel heel opvallend dat Nicolas – afgaande op Ars sacra (1929), zijn eigen artikelen in Opgang (1932) en de monografie van zijn dochter – het barokke idioom de eerste jaren reserveerde voor de burgerlijke opdrachten.104 Onder invloed van de Bredase glazen is er al sprake van een zweem in de ramen van de Jozefkerk te Nijmegen (1926-1928), waar overigens ook schilderingen van Nicolas aanwezig zijn (afb. 344).105 De nieuwe barok brak echter in zijn kerkelijke oeuvre pas onverbloemd door met het Kruisigingsraam in de Martinuskerk van Oud-Zevenaar, bij welke opdracht Nicolas samenwerkte met de iconograaf en latere hoogleraar (toen nog kapelaan) Frits van [p. 407] der Meer.106 In Oud-Zevenaar schrijven we 1931, het jaar waarin de liturgische stijlstrijd bij de tentoonstelling van Molkenboer een aanloop nam. Dat de kunstenaar met dit werk daar al een antwoord op formuleerde, staat niet vast. Het zou in ieder geval de rol van het decorum bevestigen. Of Nicolas nu episch bezig was of moraliserend, hij richtte zijn kompas naar het decorum in allerlei gradaties: verheven of burlesk, kerkelijk of profaan, voor de brouwer of voor de bisschop, voor het stoomschip of het woonhuis, het maakte allemaal niet uit. Ook de vermurails getuigen daarvan.

Tot zover het fragment.

Meer lezen? Bestel het boek dan tweedehands of bij een van de bibliotheken in Nederland!

Naschrift

Toen ik in 2013 startte met het onderzoek naar de nieuwe Bavo/KoepelKathedraal te Haarlem van Joseph Cuypers, bleek al snel dat hij vanwege de atmosferische lichtval in de kathedraal een zeer bewuste toepassing nastreefde van veel partijen wit of zachte tinten glas. Je ziet een soort opmaat in de voorhal van het Rijksmuseum (1885), maar als bewuste kunstgreep komt hij ermee in 1898 met de engelenramen in de koortravee van de Haarlemse kathedraal. Hiermee brak hij met de traditie van de kleurrijke Chartresachtige glazen. Voor zover mij bekend, wordt nergens als bijzonderheid vermeld dat Joseph Cuypers hier mee bezig was, ook al stipuleerde hij zelf het belang van de lichtinval wel in verschillende artikelen voor de toenmalige vakbladen. In De genade van de steiger heb ik deze vernieuwing – gekoppeld aan de herwaardering van de Goudse glazen – toegeschreven aan Derkinderen en Nicolas in 1925. Curieus genoeg was de laatste goed bevriend met Pierre Cuypers junior, wiens vader, Joseph Cuypers weer goed bevriend was met Antoon Derkinderen. Dat maakt het al helemaal vreemd dat de vernieuwing van glas-in-lood in het kader van de atmosferische lichtval van Joseph Cuypers in vergetelheid is geraakt.

Meer hierover kun je lezen in paragraaf 6.4 in het boek over de nieuwe Bavo (2016) of vinden in het wat oudere item Licht en atmosfeer in de nieuwe Bavo (2014).

;-) B (&M)

Bronnen

Nota bene — In de voetnoten staan verkorte titels die volledig zijn aangehaald in de bibliografie van het boek dat al een paar jaar uitverkocht is.

92 | Claire Nicolas White, Joep Nicolas, p. 29. Eliëns, ‘Limburgse glasschilderkunst’, pp. 146-147, afb. 183A-D.
93 | Vergelijk Bisanz-Prakken, Toorop / Klimt, pp. 191, 219. Nicolas, Kroniek (1939), p. 218. voor de invloed van Klimt zie hierna ook paragraaf 7.11.3 Jaap Mes (1892-1983).
94 | Nicolas, Wij Glazeniers, pp. 90-91. Miek Janssen, Toorop deel XII (1932), p. 397.
95 | Zie http://ocmw.antwerpen.be, zoekterm Jacob Jordaens.
96 | Claire Nicolas White, Joep Nicolas, p. 34. De datering 1926 danken we aan KB krantenbank, zoektermen: Nicolas, Derkinderen, Bazel (Algemeen Handelsblad 27-05-1926).
97 | Nicolas, Wij glazeniers, pp. 68-69 (Nicolas noemt alleen de zestiende-eeuwse glazen, hoewel er ook uit de zeventiende eeuw dateren). Zie voorts paragraaf 2.3.3 De collegestof van Derkinderen en 4.5.4 Tussen joie de vivre en devotie (Van Gelder).
98 | Vergelijk ‘Sapientia en Stultitia’ in de serie Deugden en ondeugden van ontwerper Willem van Haecht en graficus Hieronimus Wierix uit 1579 (Museum Boijmans Van Beuningen), te vinden op de site van het Geheugen van Nederland. Algemeen, zie Levi e.a., Tot lering en vermaak, passim.
99 | Claire Nicolas White, Joep Nicolas, pp. 64-65.
100 | Hubar, Arbeid en Bezieling, passim.
101 | Claire Nicolas White, Joep Nicolas, p. 39.
102 | Zie de site van het RKD, zoekterm: Nicolas, Joep: afbeeldingnummer 000092493: kunstwerknummer 61882.
103 | Voor het Maartensraam, waarmee Nicolas 1925 op de Exposition lntemationale des Arts Decoratifs et Industriels Modernes in Parijs zowel een gouden medaille won als de Grand Prix des Maitres Verriers de France, zie paragraaf 4.2 Albert Plasschaert.
104 | Nicolas, Religieuse kunst van dezen tijd (1932), pp. 91-94, 105-108. Een steekproef aan de hand van het oeuvre in Limburg bevestigt dit beeld. Vergelijk: www.Kerkgebouwen-inlimburg.nl.
105 | Van der Meer, Joep Nicolas (1929), p. 198.
106: Voor de datering zie Ars scara, p. 91, afb. 162, Nicolas, Religieuse kunst van dezen tijd (1932), pp. 105-108, en het monumentenregister. Voorts Claire Nicolas White, Joep Nicolas, p. 53.

Afbeeldingen

Afbeelding links ontleend aan: Eliëns, Limburgse glasschilderkunst, in Hoogveld, Glas-in-lood, pp. 146-147, afb. 183A-D. Rechts: RCE-Pixelpolder.
Afb. 337 | Afbeelding uit: Claire Nicolas White, Joep Nicolas, p. 29.
Afb. 341 | Ars sacra, p. 93, afb. 166. Nicolas, Religieuse kunst van dezen tijd, Opgang 1932, p. 93.
Afb. 338a-b | Engelman, Chagall, De Gemeenschap 1926, pp. 310-311. Afbeeldingen uit: tent.cat. Marc Chagall, Luik, 1998, p. 9, nr. 7.
Afb. 339 | Claire Nicolas White, Joep Nicolas, pp. 36, 48, 51.
Afb. 343 | Afbeelding uit: Claire Nicolas White, Joep Nicolas, p. 41.

Het bovenstaande item heeft als verkorte links http://bit.ly/GvdS-Nicolas-glazen of www.VanHH.org/?p=3780

< Terug naar De genade van de steiger!

Diagram van ’n hemels bolwerk

Posted on 29 augustus 2014 by Bernadette van Hellenberg Hubar

Ook in de visioenen van Hildegard van Bingen spelen gebouwen een belangrijke rol. Ik kwam haar tegen bij mijn onderzoek naar de Clemenskerk van Merkelbeek, waar de jonge benedictijner monnik dom Romanus Jacobs in 1901 een bijzondere uitmonstering schilderde. ((Voor dit boek in wording zie het item over de Clemenskerk.)) Hierin wordt onder meer de goddelijke inspiratie of openbaring voorgesteld, en een van de oudste voorbeelden binnen de benedictijner traditie is zonder meer de miniatuur waarin abdis Hildegard van Bingen de vlammen van de inspiratie over haar hoofd krijgt uitgestort.

Hildegard van Bingen, miniaturen uit het Liber scivias.

Hildegard van Bingen, twee miniaturen uit het Liber scivias (1142-1151). Tragisch genoeg is het origineel verdwenen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De miniaturen zijn afkomstig uit een facsimlie uit de jaren 1920. ((Zie: http://en.wikipedia.org/wiki/Hildegard_of_Bingen.))

Ondertussen trok ook die andere miniatuur mijn aandacht, en dat heeft natuurlijk te maken met de lezing over het hemelse Jeruzalem die ik zondag 31 augustus om 12.15 uur in de nieuwe Bavo in Haarlem geef.

Hier wordt echter geen hemelse stad weergegeven, maar het gebouw van de verlossing. Dat leunt natuurlijk sterk tegen de Caelestis urbs aan, vooral omdat een aantal beelden direct aan Johannes ontleend lijkt te zijn. Een van die elementen herken ik dankzij het genoemde onderzoek van de Clemenskerk in Merkelbeek en dat is de waterstroom die de boom des levens voedt:

‘Toen toonde de engel mij een rivier met water dat leven geeft, helder als kristal, die ontsprong aan de troon van God en van het lam. Midden op het plein van de stad en omgeven door de rivier stond de levensboom, die twaalfmaal vrucht draagt, elke maand eens; en zijn loof brengt de volken genezing’. ((Johannes, Apocalyps, 22, 1-2, geciteerd naar willibrordbijbel.nl.))

De boom zelf echter vind je niet in het bolwerk van Hildegard. Wel de engel en ook Jezus met de banderol in zijn hand, die mogelijk verwijst naar het boek des levens van het lam, waarin alle namen staan van hen die toegang hebben tot de stad. Verder lijkt er een verwijzing naar de Jacobsladder uit Genesis in te zitten, waarbij mensen de plaats van engelen innemen die zich langs de ladder op en neer bewegen tussen hemel en aarde.

Deze bijbelse associaties hebben zeker een rol gespeeld bij het vastleggen van de visioenen. Niet alleen omdat het verlossingsgebouw van Hildegard een nadere duiding is van Christus’ leer hoe de mens het koninkrijk God zal binnengaan, maar ook omdat je altijd moet aanknopen bij een bestaand referentiekader, wil de boodschap overkomen. Die boodschap is in het geval van dit gebouw behoorlijk grimmig. In de eeuwige tweespalt van de kerk tussen onvoorwaardelijke liefde enerzijds en zonde, schuld en boete anderzijds, heeft de Januskop hier het gezicht op storm staan. En wat voor een storm!

Als je wil weten hoe Hildegard tegen het einde der tijden aankeek en zelf het diagram van haar verlossingsgebouw verklaarde, dan kun je dat in de synopsis verder lezen. ((De synopsis van het derde deel van de Scivias van Hildegard von Bingen is/was te vinden onder deze link.)) Het verhaal dat ik zondag 31 augustus om 12.15 uur in de nieuwe Bavo vertel, ontvouwt een heel wat rooskleuriger perspectief op het hemels Jeruzalem.

3D-model viering nieuwe Bavo met projectie

Waar zie je het hemels Jeruzalem in de nieuwe Bavo? Dat ga ik aan de hand van dit 3D-model op 31 augustus a.s. verduidelijken. Productie: wolthera.info.

De bijeenkomst is in principe voor de parochie bedoeld, maar iedereen is welkom vanaf 10.00 uur bij de start van de hoogmis. Mijn lezing begint om 12:15 uur en daarna is er nog alle tijd om de kathedraal te bezichtigen.

B. ((Verkorte link van dit item: http://wp.me/p4eh3s-Dh.

← Terug naar het hoofdthema!))

En dan zijn er ook nog fragmenten!

Dit is een doorlinkpagina naar de post: En nu de fragmenten …

Trefwoorden:

benedictijnen, boek, Brunssum, Clemenskerk, fragmenten, heiligen, Hermann Renzel, Merkelbeek, Romanus Jacobs, SRAL, Verhalen op de muur, schilderingen, polychromie, decoratief, glas-in-lood, iconografie, kerk, monumentale schilderkunst, muurschilderingen, restauratie, symboliek, uitmonstering

Register op topografica

Het mozaïek van Anton Molkenboer in ‘De genade van de steiger’ (2013).

Eugène Laudy in de Jozefkerk van Valkenburg-Broekhem.

#Interbellumboek, Perey, Lambertuskerk van Helmond

‘De genade van de steiger’ kan rechtstreeks besteld worden bij de Walburg Pers. ((De foto’s betreffen van links naar rechts: Anton Molkenboer in de Antonius Abtkerk te Scheveningen, Eugène Laudy in de Jozefkerk van Broekhem en Perey in de Lambertuskerk te Helmond. Ze kunnen gedownload worden via de beeldbank van de RCE en zijn gemaakt door Pixelpolder.

< Terug naar De genade van de steiger!))

A

Alkmaar, Stedelijk Museum Alkmaar, 138-140, 147-148, 512
Amerika, Amerikaan, 15, 62, 99, 254, 339, 364, 386, 468
Amersfoort, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed [RCE], 16, 19, 22-23, 87, 97, 118, 306, 512
Ammerzoden, 29
Amsterdam, Agneskerk, 244, 386, 407, 458-459; Algemene Nederlandsche Diamantbewerkers Bond, 48, 51, 98, 122, 217, 271-272, 372; Amstelstation, 62; Augustinuskerk [gesloopt], 385; Begijnhofkerk, 34, 36, 47, 105; Bernulphushuis, 385; Beurs van Berlage, 35-37, 49, 55-58, 70, 112, 278-279, 281, 284-287, 298, 300, 302, 363, 372, 411, 420, 467, 470, 476; Chemisch Laboratorium, 58-59; De Roos, 61; Dominicuskerk, 227-228-231, 263, 328; First Church of Christ Scientist, 61; Franciscushuis, 291-292; Gemeentelijken Geneeskundigen Dienst, 172; Geologisch Instituut, 58-59; Kamer van Koophandel, 35, 37, 42, 49; Instituut voor Kerkelijke Kunst Bonifacius, 385; Levensverzekeringsmaatschappij ‘De Algemeene’, 48; Mozes en Aaronkerk [verwoest bombardement], 30; Nederlandsche Handel-Maatschappij, 35, 404, 406; Nicolaaskerk, 9, 30, 179, 183-192, 198, 202-203, 206-208, 263; Obrechtkerk (Roze(n)kranskerk, 9, 12, 30, 114, 135, 139, 143, 166, 175-185, 191, 193-208, 220, 235, 237, 244, 258-261, 267, 278, 328, 356, 382, 386, 389, 406, 415-416-431, 434, 437, 440, 447, 464, 466, 475, 512; Openluchtschool Oosterpark, 89; Paleis op de Dam, 46, 89; Papegaai (zie Petrus en Pauluskerk), 89, 167, 357, 372; Petrus en Pauluskerk (zie Papegaai), 89, 375; Posthoornkerk, 100; Quellinusschool, 73, 360, 372; Rijksmuseum, 23, 35-36, 41, 45, 48, 59, 62, 73, 100, 102, 166, 179, 241, 279, 341, 360, 406, 466, 470; Rijksschool voor Kunstnijverheid, 73, 80, 372, 431; Scheepvaarthuis, 45-46; Stadhuis, Trouwkamer der Eerste Klasse, 63, 359, 370; Stedelijk Museum, 62-63, 113-114, 142-143, 150, 274, 291, 306; Teekenschool voor Kunstambachten, 73; Van Goghmuseum, 151; Vredeskerk, 374; Willibrorduspatronaat, 88
Annecy, Frankrijk, Basiliek, 357
Antiochië, 10, 210-211, 249
Antwerpen, 133, 179, 262; Koninklijke Academie voor Schone Kunsten, 179 239, 470; Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 179; Maagdenhuis, 403
Arnhem, Nederlandsche Heidemaatschappij, 51; Walburgiskerk, 162
Ascona, Italië, 389, 401
Assen, Drents Museum, 72
Assisi, Italië, 10, 90, 98, 199, 332, 396
Assyrië, 291
Athene, 284; Akropolis, 284; Parthenon, 45-46, 284

B

Bakhuizen, Odulphuskerk, 17, 458
Balk, Ludgeruskerk, 458-460
Beegden, Martinuskerk, 72, 437
Beek-Genhout, Hubertuskerk, 159, 450-451
Beltrum, O.L. Vrouwe ten Hemelopnemingkerk, 198, 223-224, 268
Bergen aan Zee, Petrus en Pauluskerk, 58, 61, 65, 315-317
Berkel-Enschot, Ceciliakerk, 69, 71, 158, 226
Beuron, Genadekapel, 118, 228, 245, 254-255; Mauruskapel, 181
Bilthoven, O.L. Vrouwe van Altijddurende Bijstand, 164, 457, 461, 464; Sanatorium, 328
Bir es-Zet, Transjordanië [?], 240
Bleyerheide, Antoniuskerk, 385
Bloemendaal, kapel, 358
Breda, 12, 406-407; Annakerk, 207; Stadhuis, 403, 405-406, 413
Broekhem-Valkenburg, Jozefkerk, 164, 174, 198, 382, 451, 455; kinderkapel, 382
Brugge, Stadhuis, 239; Stedelijk Museum, 293
Brunssum, Vincentius a Paolokerk (zie onder Rumpen), 155, 156, 254-260, 512
Brussel, 36, 87, 130, 262
Buffalo [New York], Albright–Knox Art Gallery, 128
Bunde, 19, 437
Bussum, Heilig Hartkerk, 385

C

Canada, 427
Chartres, Frankrijk, Kathedraal, 222
Compostella, 273, 278
Constantinopel, 208
Damascus, 240, 248, 250

D

Delft, Hippolytuskerk [gesloopt], 325, 459; Maria-van-Jessekerk, 196
Den Bosch, Catharinakerk, 10, 208-212; Jacobskerk,76, 90, 206, 211, 328, 467; Koninklijke School voor Beeldende Kunsten, 67; Sint Jan, 399; Stadhuis, 40, 50, 105, 179, 261-262
Den Haag, Academie van Beeldende Kunsten, 67, 312; Agneskerk, 317; Antonius en Lodewijkkerk, 30, 456; Dalton College, 357; Duinoordkerk [gesloopt],315-317; Emmaüskerk, 456; Firma Botermans & Co, 339; Gemeentemuseum, 142, 158, 307, 313, 465; Gerardus Majellakerk, 243; Hoge Raad, 100, 246; Joannes de Deokapel Westeinde Ziekenhuis, 11, 76-77, 329, 338, 367, 399; Koninklijke Schouwburg, 109, 111; Kunstzaal Kleykamp, 142, 287, 401; Lourdesgrotkapel O.L. Vrouwe van Lourdeskerk, 93, 319-322, 331; Marthakerk, 30-31, 312-314, 324, 326-328, 426; O.L. Vrouwe van Goede Raadkerk, 11, 118, 339-341, 345, 359-360, 384, 413, 475; Paschalis van Baylonkerk, 315-316; Sacramentskerk, 319; Vincentiuskapel, 317
Deurne, 130, 139, 145, 153, 424; Klein Kasteel, 130; Museum De Wieger, 144, 153, 162, 384, 512
Deventer, Stadhuis, 59, 358
Domburg, 288, 297, 304, 384, 424; Noordzeehuis, 284
Dongen, 93, 102, 238, 256, 267, 329, 331, 355, 456; Laurentiuskerk, 10, 22, 25-26, 127, 220, 226-227, 230-231, 234-237, 322-323, 330; Huize Overdonk, 68
Duitsland, 17, 60, 63, 93, 101, 117, 190, 357, 468, 476; Duits, 47, 49, 51, 53, 61, 64-65, 88, 90, 91-92, 115-116, 150, 163, 179-180, 191, 222, 257, 266, 317, 324, 369, 373, 379, 386, 413, 418, 458, 464, 471, 473
Düsseldorf, 325; Düsseldorfer Malerschule, 182; Staatliche Kunstakademie, 61

E

Edinburgh, Scottish National Gallery, 112
Efeze, 303
Egmond, Adelbertusabdij, 383
Egypte, 219, 237, 264, 285, 291, 304, 360, 425; Egyptisch, 55, 132, 183, 227, 251-252, 285-286, 334, 360, 368, 371, 383, 417, 468, 470
Eindhoven, Philips, 406; Van Abbemuseum, 150
El-Hosn, Transjordanië [?], 239
Engeland, 52, 93, 100, 103, 227; Engels, 103, 477
Enschede, Jacobskerk, 385; Jozefkerk, 199, 323; Mariakerk, 268, 459
Es-Rumenimes, Es-Salt, Transjordanië [?], 240
Essen, Duitsland, 380; Folkwang-Museum, 324, 379, 470; Kunstgewerbeschule, 61
Europa, 62, 69, 91, 222, 241, 348, 380 , 405, 425, 447, 463, 468, 474; Europees, 165

F

Fleury-en-Bière, Frankrijk, Kasteelkapel, 415-416
Florence, Italië, 90, 381, 403
Frankrijk, 12, 17, 100, 111, 201, 340, 357, 415-416, 421, 474; Frans, 426-427, 472, 473
Fribourg, Zwitserland, 389, 392, 395
Friesland, 16-17

G

Galaadgebergte [Gilead], Jordanië, 239
Galilea, Israël, 139, 251, 421
Gerach, 239
Goirle, Kerk, 68
Groenlo, Calixtuskerk, 203-204, 337, 381, 464
Groningen, 34, 59, 213; Groninger, 21, 213, 225; Groningse, 34
Groningen, Academie Minerva, 213
Grubbenvorst, 437

H

Haarlem, 16, 19, 25, 54, 80, 94, 208, 275; Bavo kathedrale basiliek, 10, 119, 206, 262-264, 266; Geneeskundige Dienst, 90; Kunstnijverheidsschool, 80, 94; Postkantoor, 367
Heerlen, Franciscus van Assisikerk, 98; Gerardus Majellakerk Heksenberg, 159, 163, 407, 446, 448-449; Pancratiuskerk, 104
Heilig Landstichting, 10, 116, 240-241, 243-244, 247-253, 267, 437, 475; Cenakelkerk, 10, 220, 240-254, 258, 303, 321, 437, 467, 474, 474, 475
Heiloo, 90; Bedevaartskapel, 110; Kruiswegpark, 190; O.L. Vrouwe ter Nood, 100, 264-265; Willibrordusstichting, 91
Helmond, 130, 450; Lambertuskerk, 34, 78
Herculaneum, Italië, 103
Hertogenbosch (zie Den Bosch)
Hilversum, 137, 159, 403, 426, 445; Ludgerus Kweekschool, 373-375, 394
Hoogeloon, Pancratiuskerk, 80
Houthem Sint-Gerlach, 29, 90, 451

I

Israël, 116, 190, 215, 237, 250, 365
Italië, 47, 88, 90, 182, 189, 348, 358, 456; Italiaan(s) 50, 88, 90, 264, 348, 364, 406, 461, 477

J

Jaffa, Israël, 240
Jeruzalem, Israël, 240, 244, 246, 248
Josaphat, Israël, 250, 289-290, 334, 365
Judea, Israël, Jordanië, 240
Jutphaas, 263, 266, 335-336, 427; Nicolaaskerk, 44, 119, 206, 337, 429, 466, 512

K

Kevelaar, 185, 198
Kleef, 93

L

Laren, 42, 331, 423, 443; Janskerk, 90
Leiden, 12, 16, 280, 313, 361, 369-372, 376, 391, 397; Franciscaner Kerk, 67; Oudkatholieke kerk, 11, 21, 273, 329, 344-345, 359-365, 367-369, 371, 376, 512; Rijksuniversiteit, 62
Limburg, 9, 16, 71, 74, 94, 114, 152, 155, 158-159, 409, 422, 435, 465
Lisse, 179, 199, 355, 382, 469; Agathakerk, 117-118, 177, 183-187, 190, 196, 198, 204, 206-208, 212, 219, 267, 327, 467
Luik, 87, 389

M

Maastricht, Dinghuis, 89; Heilig Hartkerk, 409; Juvenaatskapel, 34, 80, 177, 212-219, 222-223, 225, 228, 262, 330-331, 334, 437, 512; Koepelkerk, 12, 137, 158-159, 259, 320, 389, 409-415, 417-418; Lambertuskerk, 8, 20, 83-89, 92-97, 100-101, 114, 165, 402-403, 455, 460-462, 465, 512; Lidwinakapel, 94; Museum aan het Vrijthof , 19, 512; Servaaskerk, 23, 34, 168, 175, 185, 206, 402; SRAL [stichting Restauratieatelier Limburg], 22, 84, 86-87, 94, 98, 102-105; Stadsteekeninstituut, 87; Theresiakerk, 85, 87, 89
Madrid, Prado, 294
Manchester, 52
Marburg, Duitsland, 381
Medemblik, Martinuskerk, 182
Meyel, 237
Midden-Oosten, 239-240
Milaan, 331
Monte Cassino, Italië, 203; Benedictijner abdij, 181
München, 8, 52, 90-92, 102-103, 236, 402
Munstergeleen, 237

N

Nederland, 8, 12, 15-16, 19-21, 23, 29, 40-41, 51, 55, 59, 61-67, 74, 87-93, 101-102, 114-115, 130, 133-137, 142, 146, 159, 172, 178, 180-181, 184-185, 190, 208, 210, 238, 240, 254, 267, 275, 312, 314-315, 324, 326, 328-329, 359, 372, 377, 379-380, 383, 386, 400, 409, 415, 424-428, 431, 437, 439, 454, 469, 470, 473, 474
Neer, Martinuskerk, 94
Neerbeek, Callistuskerk, 437
Neuss, 317, 328, 342; Clemens-Sels-Museum, 285; Driekoningenkerk, 317, 409
New Mills, 52
New York, 357; Academie, 339; Albright–Knox Art Gallery 128
Nieuwenhagen-Landgraaf, O.L. Vrouwe Hulp der Christenenkerk, 104, 454
Nieuwkoop, Kapel van de Zusters van de Sociëteit van Jezus Maria Jozef, 68-69
Nijmegen, 17, 174, 236, 239, 358, 385; Bethlehem, klooster, 129; Jozefkerk, 275, 406-407; Museum Valkhof, 297; O.L. Vrouwekerk, 189
Noord-Holland, 16, 143, 152, 213
Noordwijkerhout, Jozefkerk, 182, 208
Nunhem, 13, 16, 389, 439, , 444, 464-465; Servatiushuis, 435, 437, 440, 445; Servatiuskerk, 435, 438, 441-443

O

Oekraïne, Vrije Zone van, 364
Otterlo, Kröller-Müller Museum, 286, 298, 302
Oud-Zevenaar, Martinuskerk, 406-407

P

Palestina, 116, 239-240, 243, 250, 467
Paray-le-Monial, 239
Parijs, 17, 57, 61, 88, 127, 130, 132, 137, 139, 142-143, 254, 312, 348, 393, 402-403, 424; Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes [1925], 307; Jeu de Paume, dependance Louvre, 348; Kunstzaal Blanche Guillot, 254; Louvre, 348; Mauméjean Frères mozaïekatelier, 348-349; Musée des Monumens Français, 241; Parc Monceau, 241
Patmos, Griekenland, 50, 402
Pompeï, Italië, 103
Pont-Aven, Frankrijk, 127, 421
Praag, 228; Emaus abdij, 191-192, 263

R

Ravenna, 10, 59, 208, 251, 254-255, 348, 354, 358, 456, 468; Sant Apollinare Nuovo Classe, 244-245
Ravenstein, Luciakerk, 434
Reijmerstok, 237
Rijswijk, Bonifatiuskerk, 339
Roermond, 385, 390-391; Museum Cuypershuis, 390; Teeken- en Ambachtsschool, 74-75, 307
Roggel, Petruskerk, 44, 463
Rome, 29, 69, 115, 133, 141, 144, 179, 189, 198, 203, 215, 220, 268-269, 278, 280, 348-349, 360, 386, 403, 409, 468, 470, 472; Romeins, 50, 103, 188, 191, 246, 290, 302, 373, 447, 472-473; Cornarokapel van Santa Maria della Vittoria, 149; Nederlands Historisch Instituut, 348; Sint Pieter, 175, 198, 203, 258; Sixtijnse Kapel, 46, 100, 189
Rotterdam, 16, 59, 75, 108, 150 204, 320; Erasmiaans Gymnasium, 328; kathedraal [Elisabethkerk], 184, 190, 202, 244; Laurentiuskerk, 72; Museum Boijmans van Beuningen, 295; Stadhuis, 59, 306; Willibrorduskerk 441
Rüdesheim, Abdijkerk, 202
Rumpen, 21, 103, 155, 266-267, 304, 327, 379, 404, 415, 427, 429, 445, 447, 451, 466; Vincentius a Paolokerk Brunssum, 156, 254-260, 512
Rusland, 244-245

S

Scheveningen, Antonius Abtkerk, 11, 329, 339, 341, 344-345, 348-350, 354, 356-357, 439, 475
Schiedam, Lidwinakerk, 121, 187
Schijndel, Kapel van de Congregatie van de Zusters van Liefde van Jezus en Maria, Moeder van Goede Bijstand, 385
Schoten, Lidwinakerk, 93
Siena, Italië, Dom, 381
Sint-Michielsgestel, Toenmalige doveninstituut, 94-95, 103, 165, 460-461, 463
Sion [of Zion], berg bij Jeruzalem, Israël, 195
Sittard, 409; Jezuitenkerk, 76, 328
Spaubeek, 44; Laurentiuskerk, 176, 456
Steenwijksmoer, Franciscuskerk, 71
Stuttgart, Mariakerk, 190-191, 222, 263, 469
Stuttgart: 190-191, 222, 263, 339, 469
Suriname, 434
Syrië, 240

T

Tabor, Israël, 422
Tarsus, Turkije, 246
Terwinselen, 103, 155, 237, 254, 259, 320
Thorn, 400
Tiberias, Israël, 203, 246
Tiel, [Walburgis?]kerk, 373
Tilburg, Antonius van Paduakerk [Korvel], 244; Dionysiuskerk of Goirkesekerk, 431, 434; Gerardus Majellakerk, 10, 241-245, 248, 366, 474, 475; kerk van Broekhoven, 70; Margaretha Maria Alacoquekerk, 245; Rooi Hartenkapel, 10, 34, 228-229, 259; Roomse Academie, 7, 19, 65, 67, 71, 137, 266
Transjordanië, 239-240, 248
Twente, 366, 431

U

Uden, 212, 215, 427; Petrus Stoel van Antiochiëkerk,10, 210-211
Utrecht, Academiegebouw, 42, 328, 406; Aloysiuskerk, 373; Catharijneconvent museum, 128, 273, 292, 299; Dom, 55, 160-161, 467; Kathedrale koorschool, kapel, 199; Kerkhof Barbara, kapel, 426, 445; Museum nieuwe religieuze kunst, 357; Nationale Schildersschool, 75-76; Voormalige hoofdpostkantoor op het Neude, 53

V

Vaticaan, 133, 358, 380, 403; Palazzo di Cancellaria, 348
Vlaanderen, 150, 153, 155; Vlaams, 133, 150, 153, 155, 206, 291, 403
Voorburg, Noord Brabant, kapel van de Congregatie van de Broeders van O.L.V. van Lourdes, 385
Vranck, Antoniuskerk, 437

W

Wahlwiller, Cunibertus en Dionysiuskerk, 337, 470
Wenen, Wiener Sezession, 217-218, 469
Wittem, Redemptoristenkerk, 450
Woudsend, 17 Michaelkerk, 458

Z

Zeeland, Zeeuw, Zeeuws 302
Zeist, Jozefkerk, 191; Jozefkweekschool, 157-158, 380, 426, 445, 447
Zoeterwoude, Kerk van de Kruisverheffing, 385
Zuid-Limburg, 16, 213
Zwolle, Dominicanerkerk, 309; Jozefkerk, 385

Register op namen

#Interbellumboek Toorop Heden Beurs Berlage

#Interbellumboek Derkinderen Eerste Bossche wand

‘De genade van de steiger’ is uitverkocht en kan alleen nog antiquarisch of besteld worden.*

A

Abel [Oude Testament], 212, 221-222, 326, 327, 447-449
Abraham [Oude Testament], 223, 447-448
Academie Minerva, Groningen 213
Academiegebouw Utrecht afb. 15, 42, 328, 406
Adam [Oude Testament], 10, 118, 138, 212, 218, 221-223, 285, 320, 362, 399, 434, 450, 451, 454, 455, 458, 512
Adams, Jean afb. 373, afb. 374, afb. 375, afb. 376, afb. 377, afb. 378, 12, 16, 21, 66, 71-72, 93, 152, 171, 388-389, 409, 413, 422, 430, 435-445, 451, 454-456, 463-466
Adelbertusabdij Egmond afb. 315, 383
Agatha, heilige, 183, 186, 207
Agathakerk Lisse afb. 79, afb. 124, afb. 130, afb. 132, afb. 134, afb. 139b, afb. 146, afb. 147, afb. 155, afb. 157f-g, afb. 158, afb. 159, afb. 163, afb. 397a, 117-118, 177, 183-187, 190, 196, 198, 204, 206-208, 212, 219, 267, 327, 467
Agnes van Montepulciano, heilige, 330-331
Agnes, heilige, 331, 408, 414, 435, 440-442
Agneskerk, Amsterdam afb. 319, afb. 390a, 244, 386, 407, 458-459; Den Haag, 317
Ahasverus, 295-296
Alberdingk Thijm, Joseph A. afb. 169b-c, 9, 36-37, 40-42, 44, 46-47, 50, 55, 58, 70, 73, 81, 110-111, 119, 121-122, 125, 128, 131, 144, 167, 174-176, 179-180, 182, 187-189, 201, 204, 206-207, 212-216, 221, 238, 255-256, 261, 267, 279, 284-285, 294, 301-304, 331, 372, 376, 384, 406, 436, 439, 444, 454-455, 466-467, 469, 472
Alberti, L.B., 50-51, 180, 470, 471
Albright–Knox Art Gallery te Buffalo, New York afb. 90, 128
Algemeen Handelsblad, 142, 155, 181, 254-255, 258, 260, 290, 294, 374, 401, 429
Algemene Katholieke Kunstenaarsvereniging, 324
Algemene Nederlandsche Diamantbewerkers Bond [ANDB] Amsterdam afb. 83, afb. 219, 48, 51, 98, 122, 217, 271-272, 372
Allebé, August, 36
Alma, Peter, 62, 147
Aloysius van Gonzaga, heilige, 204, 275, 355
Aloysiuskerk Utrecht afb. 307b, 373
Ananias van Damascus [Nieuwe Testament], 246, 249
Andreas, apostel, 274, 278; -kruis, 439
Andriessen, Mari, 16, 337, 379
Antonieten, kloosterorde, 356
Antonius Abt, heremiet en heilige, 260, 330, 349-350, 355-356, 395, 398
Antonius Abtkerk Scheveningen afb. 280, afb. 281, afb. 282, afb. 283, afb. 284, afb. 285a-b, afb. 286a-b, 11, 329, 339, 341, 344-345, 348-350, 354, 356-357, 439, 475
Antonius en Lodewijkkerk Den Haag afb. 7, 30, 456
Antonius van Padua, heilige, 194, 204, 207, 236, 260, 310, 330, 404
Antoniuskerk van Paduakerk [Korvel] Tilburg afb. 4, afb. 189, afb. 267, afb. 268a-b, 244
Apollinaire, Guillaume, 424
Apollinare in Classe, Ravenna afb. 192, 244-245
Appel, Karel afb. 31b, 63
Aquino, Thomas van, 11, 131, 213-214, 307, 309, 332, 412
Arianen, 356
Ariens, priester Alphons, 302, 366
Arondéus, Willem, 35-36, 108
Arp, Hans, 424
Ars sacra afb. 40, afb. 257a-b, afb. 276a-b, afb. 300, afb. 308a-b, afb. 341, afb. 347b-c, 2, 29, 317-319, 323-324, 339, 366, 373, 377, 404, 406
Arti Amsterdam, kunstenaarsvereniging, 287
Asperslagh, Alex afb. 85, afb. 251, afb. 253a, afb. 254, 11, 124-125, 137-138, 311-314, 318, 321, 323-324, 327, 475
Asperslagh, Lou afb. 255a-d, afb. 263, 11, 19, 21, 124, 137, 273, 276, 311, 314-318, 323-324, 328-329, 338, 355, 409
Astarte, Fenicische moedergodin, 356, 395
Atlas, 278
Audsley, George Ahsdown, 7, 45, 49, 51-52, 54-55
Audsley, William, 7, 45, 49, 51-52, 54-55
Aurier, Albert, 8-9, 20, 58, 110-114, 117-118, 120-122, 125-127, 129, 135-136, 141, 210, 225, 237-238, 267, 269, 272, 284, 298, 305, 314, 338, 416, 422, 469

B

Baams, Anton, 212, 225-226
Bach, Franciscus H. afb. 164, afb. 165a-e, afb. 166, afb. 167, afb. 168, afb. 170, afb. 172, afb. 173a-c, afb. 174a-b, afb. 217, 10, 21, 34, 80, 93, 99, 177-178, 212-225, 228, 234-235, 238, 243, 251, 255, 262, 267-269, 273, 294, 326, 329-330, 332, 334, 343, 355, 372, 376, 391, 408, 426, 437, 449, 471
Barlach, Ernst, 380
Bartels, P.H., 75, 81
Bartholomeus, apostel, 278
Baudelaire, Charles, 108, 131, 145
Baudouin, Paul, 88
Bavo kathedrale basiliek Haarlem afb. 81, 10, 119, 206, 262-264, 266
Bazel, Karel de, 35, 37, 147, 280, 360, 372, 404, 470
Beerends, Jan, 386
Begijnhofkerk Amsterdam afb. 10, afb. 11, afb. 18, afb. 70, 34, 36, 47, 105
Bègue, Jehan Le, 50
Beiaard, De [Tijdschrift], 295
Bekkers, Jos., 374
Bellefroid, Edmond, 435
Bellini, 46
Bellot o.s.b., Dom, 358
Benedictus van Nursia, heilige, 212-214
Benoit Labre, heilige, 260
Berchmans, Johannes, 414
Bergen, pater, Raymond van, 29, 317-318
Berger, Ernst, 45, 49-51, 91-92, 102
Berlage, H.P., 36-37, 41, 48-49, 51, 57-58, 70, 72-73, 111, 147, 264, 271, 285, 313, 363
Bernadette Soubirous, heilige, 284, 286
Bernardus van Clairvaux, heilige, 212-214, 219, 330, 414
Bernini, Gian Lorenzo afb. 105, afb. 313c, 124, 149, 197, 381, 473
Bernulphusgilde, 29, 67, 115, 118, 121, 168-169, 206, 307
Bernulphushuis, Amsterdam, 385
Bernulphuskerk Oosterbeek afb. 20, afb.184a, afb. 233a-n, afb. 236a, afb. 238b, 49, 98, 101, 236, 289, 293
Bethlehem, klooster Nijmegen afb. 89, 129
Beukering, F.C., pastoor, 357
Beuroner kunstschool (Kunstschule), 28, 67, 259
Beurs van Berlage Amsterdam afb. 23, afb. 24, afb. 226, afb. 228, afb. 232, 35-37, 49, 55-58, 70, 112, 278-279, 281, 284-287, 298, 300, 302, 363, 372, 411, 420, 467, 470, 476
Beyart, zie broeders
Biënnale Venetië, 16, 63, 140, 436
Bijvoet, Han afb. 215, afb. 216a-b, 10, 263-267, 376, 379, 386, 388
Bingen, Hildegard van, 311
Blaauw, Sible de, 458
Blaue Reiter, 61, 113, 150, 401
Blavatsky, H.P., 360, 371-372
Bleijs, A.C., 30
Blom, Th., 68
Bloy, Léon, 130
Boendermaker, Piet afb. 353, 143, 415-416
Boers, Willy, 63
Bogtman, Willem [glas-in-lood atelier], 19, 54
Boijmans van Beuningen, museum Rotterdam afb. 239, 295
Boissevain, Barthold Hubert afb. 288, 358, 388
Bond van Nederlandsche Schilderpatroons, 76
Bonifatius, heilige Bonifacius, 343
Bons, Jan, 62
Bonsel, H.C., 67
Boom, A. van der, 58
Boonekamp, G., 68
Boosten, Alphons, 13, 159, 164, 174, 259, 409-411, 413-414, 446-451, 455-456
Bosboom, Johannes, 29, 42
Bosch, Hiëronymus, 179
Bosch, Jac. van den afb. 41, 72-73, 77, 147
Bosch, Jeroen, 393
Botticelli, Sandro afb. 313b, 381
Bourlier, E.G.S., 367
Boutens, P.C., 394, 396
Bouvy, D.P.R.A., 159, 161-162, 426
Brandt, Paul, 162-163, 381-384, 406, 412, 415, 417-418, 425
Braque, Georges, 130, 132, 424, 428
Breitner, G.H., 43, 46, 151-152, 313
Bremer, Rob, 183
Bremmer, H.P., 9, 109, 145-146, 148-149
Bressers, Leon, 44
Bröcker, Hermann, 30-31
Broeders, van de Beyart, – van Maastricht, – van de congregatie, 34, 94, 212-218, 221, 225
Brom, Gebroeders, edelsmeden, 349, 385, Leo -, 385 Jan Eloy -, Joanna -, 385
Brom, Gerard, 36, 167-168, 174-176, 181, 183, 206, 291-292, 385
Brueg(h)el, 114, 131, 401
Bruno van Keulen, 176
Buning, J.W.F. Werumeus, 389
Bus, Dirk afb. 248, 307
Buurman, R., 359-365, 367-368

C

Calixtuskerk Groenlo afb. 154, afb. 275, afb. 312, afb. 396, 203-204, 337, 381, 464
Callier, A.J., bisschop, 206-207, 263
Campendonk, Heinrich afb. 28, afb. 32, 7, 30, 35, 53, 60-65, 81, 108, 111, 113, 150, 162, 315, 338, 359, 372, 388, 401, 474, 475
Campendonkianen, 61-62
Canticum canticorum Salomonis (zie Hooglied), 414
Cantré, Jozef afb. 108a-b, 64, 137, 150, 152-153, 155, 337, 413
Capiau, Paul, 25
Caravaggio, M.M. da, 461
Carmontelle, Louis de, 241
Carolus Borromeus, heilige, 330-331
Catharijneconvent museum Utrecht afb. 77, afb. 235, afb. 241, afb. 243, 128, 273, 292, 299
Catharina, heilige, – van Alexandrië, 36, 209, 402, 411 – van Siena, 332, 334
Catharinakerk Den Bosch afb. 160, 10, 208-212
Cecilia, heilige, 285
Ceciliakerk Berkel-Enschot afb. 37a-b, 69, 71, 158, 226
Cenakelkerk Heilig Landstichting afb. 186, afb. 190, afb. 193, afb. 194, afb. 195, afb.196, afb. 197, afb. 198, afb. 199, afb. 200a-b, afb. 201a-b, afb. 202a-e, afb. 203a-c, afb. 397b, 10, 220, 240-254, 258, 303, 321, 437, 467, 474, 475
Cendrars, Blaise, 424
Cennini, Cennino, 49-51, 87, 477
Cézanne, Paul; Cezannisme afb. 99, 21, 64, 65, 107, 131, 140-141, 149-152, 165, 174, 179, 249, 380-381, 401, 421-422, 436, 461
Chabot, Henk, 153
Chagall, Marc afb. 338a-b, 389, 402, 403, 424
Chamael, engel, 214-215, 219-220, 450
Chavannes, Puvis de, 42, 107, 131, 155
Christoffel, heilige, 11, 95, 300, 304
Christus Koning, 10, 182, 194-199, 207, 220, 261, 264
Cillekens-Dreesens, Roermond, 385
Citroen, Paul, 63
Clara, heilige, 10, 184, 194, 199, 207, 310, 349
Cleevers, Pierre, 437
Clemens XII, paus, 180, 472
Clemens-Sels-Museum Neuss afb. 230, 285
Cobra, 62
Cocteau, Jean, 130, 132, 137, 140, 383, 392, 424, 426, 473
Collette, Joan afb. 5, afb. 148b, afb. 154, afb. 176, afb. 182, afb. 183, afb. 184a-b, afb. 250, afb. 261, afb. 262b, afb. 275, afb. 396a, 2, 10-11, 21-22, 25-26, 28-30, 42, 48, 53, 71, 93, 98-99, 102, 108, 113, 124, 127, 171, 178, 183, 199, 203-204, 226-227, 234-238, 251, 256, 258, 267, 269, 293, 298, 306-307, 310-312, 317-318, 321-324, 327-331, 337-338, 344, 355, 384, 386, 388, 391, 399, 431, 437, 456, 464, 471, 474, 475
Colnot, Arnout, 142
Concilie van Trente [1545-1563], 220, 331, 447, 472
Congregatie van O.L. Vrouwe Onbevlekt Ontvangen [Fratres immaculatae conceptionis], 214
Coppens, Piet, 434
Cornarokapel van Santa Maria della Vittoria Rome afb. 105, 149
Cornelius, heilige, 236, 246
Cramer, Rie, 44
Crane, Walter, 44, 263, 367
Cremer, Frans Gerhard, 50
Crispinus, heilige, 236, 331
Crouwel, Joop, 59
Cunibertus en Dionysiuskerk Wahlwiller, 337, 470
Cuypers & Co Kunstwerkplaatsen afb. 118, afb. 176, afb. 180, afb. 181a-c, afb. 182, afb. 183, afb.185a-b, 10, 22, 25-26, 28, 76, 93, 167, 226-231, 234-235, 237-238, 328, 385, 431
Cuypers, Eduard, 244, 329-331
Cuypers, Joseph Th.J. afb. 176, afb. 177, afb. 178, afb. 180, 10, 21, 25-26, 28, 30, 35-37, 42, 67, 69, 76-77, 113, 118-119, 127, 167, 178, 180-181, 183, 193, 201, 204, 206, 208, 220-221, 226-231, 234, 236-239, 241-243, 251, 256, 262-263, 267, 285, 310, 328-331, 337, 345, 348-350, 355-356, 381, 385, 416-420, 423, 427, 464, 469, 474, 475
Cuypers, Pierre J.H. [senior] afb. 178, 9, 21, 23, 25, 28-30, 34-37, 41-42, 48, 54-55, 57, 64, 69, 73-77, 79, 100, 117, 166-167-169, 175, 178-185, 188, 196, 201, 204, 210-211, 227-231, 236, 239, 241, 251, 269, 307, 325, 328, 331, 338-339, 342, 345, 348-350, 354, 356, 360, 363, 370, 372, 385, 390, 461, 469, 470
Cuypers, Pierre J.J.M. [junior], 28

D

Dalsum, Albert van, 435
Damen, Alphons afb. 179, 34, 166, 228-229, 238, 259, 267, 396
David [Oude Testament], 11, 100-101, 193, 212, 214-215, 223, 229, 256, 285, 300-304, 365, 367-368, 409-410, 414-415, 423
David, Gerard, 293
Dehio, Georg, 47
Delftse school, 15
Denis, Maurice, 131, 141, 147, 154, 161, 173, 272, 311, 329, 348
Derkinderen, Antoon, afb. 10, afb. 11, afb. 12, afb. 13, afb. 14, afb. 15, afb. 16, afb. 17, afb. 18, afb. 19, afb. 21, afb. 69a-b, afb. 70, afb. 111, afb. 212, afb. 213, afb. 340, afb. 367, 2, 7-8, 10, 12, 19-21, 25, 28-29, 31, 34-57, 62, 64, 66-73, 81-83, 87-94, 98-126, 138-139, , 153-157, 167, 173-188, 208, 217, 223, 238, 255-272, 279, 284, 305-307, 335-341, 358, 367, 372-273, 377, 381, 388, 391-393, 399, 403-411, 420, 427-430, 435-437, 443-445, 449, 456-461, 469-476, 512
Deumens, Guillaume, 34
Dickhaut, Monique, 19
Didron, A. N., 50, 83, 201, 377
Diederen, Hubert, 254
Diepenbrock, Alphons, 11, 36, 40, 130, 305, 328
Dietsche Warande, 44, 55
Dionysius de Areopagiet, 144, 163, 473
Dionysiuskerk Asselt afb. 1, afb. 25, afb. 27, afb. 322, afb. 324, afb. 326a-b, afb. 327, afb. 328, afb. 329, afb. 330, afb. 331, afb. 332, afb. 333, afb. 334, afb. 335, afb. 336, afb. 337, afb. 339, afb. 345, 16, 44, 58-60, 92, 390, 402, 512
Dionysiuskerk of Goirkese kerk Tilburg afb. 370, afb. 371, afb. 372, 431, 434
Divina Comedia, 260
Doerner, Max, -Instituut, 91
Doesburg, Theo van, 21, 65, 111, 154, 162, 332, 382, 384, 416, 421-422, 425-426, 430-431, 456, 464, 472-473
Dom Utrecht afb. 113a-b, 55, 160-161, 467
Dom, Siena afb. 313c, 381
Dominicanerkerk Zwolle, 309
Dominicuskerk Amsterdam afb. 177, afb. 178, 227-228-231, 263, 328
Dongen, Kees van, 424
Donner, O., 50
Doré, Gustave, 352
Douwes, W.F., 271-272
Doveninstituut Sint-Michielsgestel [toenmalig] afb. 58, afb. 67, afb. 392, afb. 393a-b, afb. 395, 94-95, 103, 165, 460-461, 463
Drents Museum Assen afb. 41, 72
Drie-eenheid, 10-11, 191-192, 195-196, 208, 216, 263, 276, 278, 285, 298, 310, 320-321, 329-330, 342-343, 356, 361, 367, 446
Driekoningenkerk te Neuss afb. 256, 317, 409
Duinkerken, Anton van, 386
Duinoordkerk Den Haag afb. 255b-c, 315-317
Dunselman, Jan afb. 79, afb. 124, afb. 129, afb. 130, afb. 131, afb. 133, afb. 134, afb. 135, afb. 136, afb. 137, afb. 138, afb. 139b, afb. 140a-b, afb. 141, afb. 146, afb. 147, afb. 152, afb. 155, afb. 158, afb. 159, afb. 397a, 9, 20-21, 29-30, 49, 72, 100, 117-118, 123, 166-169, 177-193, 196, 198, 202, 204, 207-210, 222, 228, 231, 236-239, 244, 259, 263, 266-267, 327, 355, 372, 382, 408, 415, 467, 469, 474, 475
Dunselman, Kees afb. 118, afb. 124, afb. 126, afb. 128, afb. 130,afb. 132, afb. 133, afb. 134, afb. 140c, afb. 143, afb. 144, afb. 147, afb. 151, afb. 153, afb. 155, afb. 156a-b, afb. 157a-g, afb. 158, afb. 163, afb. 352, afb. 397a, 9, 20-21, 29-30, 100, 117, 166, 171, 174, 177-187, 191, 193-212, 220, 222, 228, 231, 236, 239, 244, 267, 269, 294, 327, 329, 356, 372, 382, 386, 408, 415-417, 428, 467, 469, 474, 475, 512
Dürer, Albrecht afb. 325, 23, 42-43, 46, 179-180, 285, 296, 393-394, 470
Dusseldorfer Malerschule, 182
Dvořák, Max, 164, 297, 401
Dysney, 297

E

Eden, 455
Eerenbeemt, Herman van den, 131, 133
Egbertus, heilige, 212-214
Eibner, Alexander, 91
Elia [Oude Testament], 422, 461
Elias, 223
Elisabeth [zuster van Maria], heilige, 46, 138, 278, 442
Elisabeth van Hongarije (zie Elisabeth van Thüringen)
Elisabeth van Thüringen, heilige, 76-77, 236, 440-441
Elout-Drabbe, Mies, 288, 296, 384
Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift, 51, 58, 88, 108, 162, 362, 391
Emaus, abdij Praag afb. 142, 191-192, 263
Emmanuel, Emmanuël [Christus], 10, 212, 216-217, 223, 244, 414
Engelman, Jan, 9, 11, 14-20, 28, 40, 47, 55, 57, 62-66, 108-116, 122-177, 197, 225, 254, 257-260, 267, 271-272, 280, 292, 295, 312, 314, 320, 324, 326, 328, 338, 352-357, 372, 375-386, 400-403, 408-417, 423-429, 434, 436, 443-444, 456, 461, 463, 465, 466, 468, 469, 471, 473
Ensor, James, 295, , 393, 401
Erens, Emile, 177
Erens, Frans, 10, 293-294
Erftemeijer, Anton, 263
Eschauzier, F.A., 162
Escher, Maurits, 249, 281, 371
Esther, koningin [Oude Testament], 301-304, 311
Eva [Oude Testament], 10, 118, 138, 207, 212, 218, 221-223, 320, 399, 414, 434, 450, 454-455, 458, 512
Evers, Henri, 59
Experimentelen, De, 62
Eyck, Charles afb. 3b, afb. 63a-b, afb. 68b, afb. 110, afb. 111, afb. 204, afb. 206, afb. 207, afb. 208, afb. 209, afb. 210b, d-e, afb. 311, afb. 379, afb. 380, afb. 381, afb. 382, afb. 383, 9-10, 13, 16-21, 29, 34, 42-44, 63, 65-66, 81, 93, 98, 101-104, 137, 155-164, 171, 173, 177-178, 198, 251, 254-260, 266-267, 273, 296, 304, 320-321, 326-328, 332, 359, 366, 371, 379-380, 388-389, 393, 396, 399, 404, 408, 415, 417-418, 424-430, 435-439, 445-459, 464, 466, 473-474, 512
Eyck, P.N. van, dichter, 392
Eyckeler, Jean, 250
Ezechiël [Oude Testament], 211, 229, 237, 414

F

Faassen, Egbert, 19
Faassen, Sjoerd, 19
Fauconnier, Henri Le, 21, 142, 147, 152, 384, 389, 400, 409
Faust, 392, 394
Federle, Anton, 93, 266, 369
Fernbach, Franz, 91
Feuerstein, Martin von, 386
Fierens, Paul, 151-152, 382
Filarete, 51
Filarski, 142
Fischer, Hildegard, 385
Flaton, Peter, 213, 215-216
Fourna, Dionysius van, 50-51
Fra Angelico, 131-132, 264, 287, 443
Franciscus van Assisi, heilige, 10, 194, 199, 201, 260, 310, 313-314, 317-318, 330, 332, 386, 396-397, 440-441, 443
Franciscus van Assisikerk Heerlen afb. 63, 98
Franciscus Xavierus, heilige, 212-214
Franciscuskerk Steenwijksmoer afb. 39, 71
Frederik Barbarossa, keizer, 262
Freundlich, Otto, 424
Friedhoff, Gijsbert, 59, 358
Fuchs, Johann von, 92

G

Gabriël, engel, 10, 97, 164, 212, 214-215, 218-220, 223, 256, 320, 414, 512
Gamaliël, 246, 250
Gambier Parry, Thomas, 7, 48, 51-52, 103
Gauguin, Paul afb. 75, afb. 90, 55, 110, 112, 114, 117, 127-128, 140-141, 173, 272, 353, 366, 376, 421, 425, 459, 464, 470-471, 474, 476
Gautier, Théophile, 393-394
Geelen, Hendrik, 25
Geetere, George de, 90, 206
Geffen, Gerrit van, 93
Geffen, H van, 68
Gelder, J.G. van, 47, 163-164, 405
Gemeenschap, De, afb. 3a-b, afb. 102a-b, afb. 108a-b, 9, 18, 40, 43-44, 61, 65, 108, 110, 127, 129-133, 136, 144-145, 147, 149, 152-153, 155, 157, 163-165, 168, 171, 256, 259, 291, 310, 319, 321, 325, 337, 353, 355, 371, 373, 376, 382, 386, 389, 409, 424, 436, 440, 451, 456, 458, 463, 468, 470, 471
Gemeentelijken Geneeskundigen Dienst Amsterdam afb. 120, 172
Gemeentemuseum Den Haagafb. 248, afb. 253b, 142, 158, 307, 313, 465
Genadekapel Beuron afb. 80a-d, afb. 205, 118, 228, 245, 254-255
Geraedts, Wijnand afb. 78, 116-117, 123-124, 128, 133, 166, 169, 177, 229, 266, 373, 386, 388
Gerardus Majella, heilige, 193, 204
Gerardus Majellakerk Den Haag, 243
Gerardus Majellakerk Heksenberg Heerlen afb. 115, afb. 380, afb. 381, afb. 382, afb. 383, 159, 163, 407, 446, 448-449
Gerardus Majellakerk Tilburg afb. 187a-c, afb. 188, 10, 241-245, 248, 366, 474, 475
Gerbrands, Roelf afb. 71, 108
Géricault, Théodore, 46
Germaan, Germaans, Germaansch, 151, 159
Gerrits, Ger, 142
Gerrits, Piet afb. 186, afb. 187a-c, afb. 188, afb. 190, afb. 193, afb. 195, afb. 196, afb.197, afb. 199, afb. 200a-b, afb. 201a-b, afb 202a-e, afb. 203a-c, afb. 397b, 10, 21, 93, 116, 178, 220, 238-255, 258, 267, 269, 303, 321, 326, 329, 366, 383-384, 420, 437, 442, 458, 467, 474, 475
Gervasius, pater, 67, 70-71, 121, 124-125
Gestel, Leo, 63, 147, 151
Ghandi, M.K., 364-365
Gibhardt, E. van, 53
Gildeboek, 8, 18, 58, 67-68, 70, 80, 90, 108, 115-116, 121, 124-125-127, 129, 137, 147, 159, 165-166, 171, 177, 181, 190, 223, 236, 315, 318, 323, 328-329, 336, 340, 342, 386, 390, 439, 472
Giotto di Bondone, 42, 51, 88, 107, 131, 150, 157, 181-182, 287, 465
Goebbels, Matthias, 49, 102
Goethe, W.A. von, 131, 305
Gogh, Vincent van, afb. 107, 13, 108, 110, 127, 150-151, 273, 313, 381-382, 401, 443-445, 466, 470, 473
Goossens, Th., 67
Gourmont, Remy de, 305
Grand prix, 61
Granpré Molière, M.J., 118, 324
Greco, [Domenikos Theotokopoulos] El, 164, 322, 379, 425, 443, 445, 457, 460
Grégoire, Jan afb. 48, afb. 49a, afb. 50a-b, afb. 51, afb. 52, afb. 53, afb. 120, afb. 306, 8, 12, 20, 83-90, 93, 126, 137, 171-172, 312, 372, 386, 388, 393, 408-409, 413, 460
Gregorius de Grote, paus en heilige, 173
Gregorius de Wit, 126
Gris, Juan, 424, 428
Groenen, P.G., 290
Groenestein, Jan; 62
Groot, Giovanni de; 90
Grote, Karel de, 250
Gruyter, Jos. de; 109, 160, 356-357, 371, 418
Guichard, Edouard, 54

H

Haalen, Leo van, 355-356
Haas, Aad de; 114, 337, 436, 460, 470
Hadewych, 291
Hahn, Albert; 281
Hammacher, Bram, 35-37, 41, 44, 47-49, 52, 60, 102, 104, 109, 160, 429
Hamman [Oude Testament], 303
Haniël, engel, 450
Hanrath, J.W., 405, 413
Hardy, Joop, 62
Harzing, Wim, 337
Haterd, Lex van de, 18, 144
Hebreeuws, Oud–, 215-216, 343
Heemkerk, Jacoba van, 304
Heilig Hart, 10, 69, 183, 197-198, 206-207, 226-227, 228, 234, 239, 301-302, 305, 313-314, 343-344, 350, 352, 356, 372, 385, 409, 414, 423, 467
Heilig Landstichting, 10, 116, 240-241, 243-244, 247-253, 267, 437, 474, 475
Heilige familie, – gezin, 11, 228, 312-313, 319, 321, 334, 411
Heilige Land; 10, 187, 237, 239-241, 243-246, 262
Helman, Albert, 256
Helwegen, Piet, 48
Hemelse Jeruzalem; 11, 209, 211, 214, 221, 223, 276, 332, 335, 344, 363
Henckens, Frans; 72, 80
Hendricks, J.H, 159, 162
Hendrik, hertog van Brabant, 262
Hendriks, Berend, 62, 65
Henricus, 93, 294
Heraclius, 50-51
Herman Jozef, heilige, 330-331
Hermans, Augustijn afb. 45, afb. 266, afb. 267, afb. 268a-b, afb. 269, afb. 270, afb. 271, afb. 272, 8, 11, 21, 35, 48, 76-77, 171, 273, 312, 328-336, 338, 367, 371, 377, 382, 399, 409, 426, 475
Hermans, W.F., 63
Hermsen, Dorus, 20, 29, 168, 266,
Heukelum, G.W. van, 206, 466-467
Heyenbrock, Herman, 424
Hippolytuskerk Delft afb. 264, 325, 459
Hittorf, Jacques Ignace, 46
Hodler, 51
Hoek, Loek van afb. 4, 21-22
Homerus; 284-285
Honée, pastoor Giel, 447, 450
Honk, het [kunstenaarssociëteit], 389
Honnecourt, Villard de, 46
Hoofdpostkantoor op het Neude Utrecht afb. 22, 53
Hoogewerff, G.J., 348
Hoogveld, Carine, 19
Hoornaer, Joannes van, pater dominicaan [martelaar van Gorcum], 343
Hoosemans, pastoor, 201, 386, 389, 437
Hordijk, Gerard, 17
Horn, Jos ten afb. 370, afb. 371, afb. 372, 12, 29, 66, 162, 171, 320, 379, 388-389, 425, 431, 434-435, 456, 465, 475
Horn, Lex, 62
Hosea, voorheen Osee [Oude Testament], 237
Houthem Sint Gerlach afb. 54, 29, 90, 451
Hugo, Victor, 40, 392
Huizinga, Johan, 54, 292, 393, 396, 467
Huysmans, J.K., 305
Hynckes, Raoul, 16, 63, 142, 389, 400

I

Immanuel (zie Emmanuel)
Ingendael, pastoor, 84
Instituut Collectie Nederland [ICN], 19
Instituut voor Kerkelijke Kunst Bonifacius, Amsterdam, 385
Isidorus, heilige, 260
Israëls, Jozef, 43, 46

J

Jacob, Max, 424
Jacobs, Gerard, 80
Jacobskerk Den Bosch afb. 266, 76, 90, 206, 211, 328, 467
Jacobskerk Enschede, 385
Jacobus of Jakobus de meerdere, apostel; 245, 274, 278
Jacobus of Jakobus de mindere, apostel, 278
Jaffé, Hans, 61
Jan van Eyck Academie, 65, 71, 152, 176, 258, 434, 456, 462
Jansen, Gerhard afb. 273, afb. 274a-b, 11, 29, 44, 273, 328, 335-338, 475
Janssen, Miek, 275, 291-293, 296-297
Janssens, pastoor Bernhard, 451, 454-455
Jesaja of Isaias [Oude Testament], 219, 229, 244, 257, 293, 414
Jesse [Oude Testament], 219, 229, 257
Joannes de Deo, heilige, 334
Joannes de Deokapel, Westeinde Ziekenhuis, Den Haag afb. 45, afb. 269, afb. 270, afb. 271, afb. 272, afb. 273, afb. 274a-b, 11, 76-77, 329, 338, 367, 399
Job [Oude Testament], 300, 383
Johannes Baptiste la Salle, heilige, 212-214
Johannes de Doper, heilige, 198, 212, 214-215, 234, 236, 250-251, 278, 435, 440-442
Johannes, evangelist, 50, 188, 197, 203, 204, 209, 211-214, 217, 225, 235, 243-246, 276, 278-279, 288-289, 296-297, 307, 321, 323-324, 343, 363, 391, 396-398, 402-403, 414-415, 419-422, 427-428, 444, 448, 458, 463
Jonas [Oude Testament], 407-408
Jonas, Henri afb. 94, afb. 102a, afb. 116, afb. 210a, afb. 314, afb. 346, afb. 347a-c, afb. 348, afb. 349a-b, afb. 350, afb. 351a-b, afb. 384, 12, 18, 21, 28, 31, 34, 43-44, 81, 87, 137, 144-145, 147, 149-150, 152, 158-159, 161, 164-165, 171, 179, 259-260, 317, 320-321, 366, 371, 376-377, 379-380, 382-383, 388-389, 408-409-415, 417-419, 422, 424-425, 427, 430-431, 435-437, 439-440, 451, 454, 456, 464-466, 473
Jordaens ,Jacob, 155, 403
Jordens, J.G., 142
Josephus Calasanctius, heilige, 212-214
Jozef, heilige, 10, 174, 178, 194, 197-199, 204, 207, 212, 214-215, 228-230, 235, 253, 258, 268, 304, 312, 320-321, 334, 336-337, 349, 354-355, 396-398, 411, 425, 455
Jozef, onderkoning van Egypte [Oude Testament], 69, 189, 371
Jozefkerk Enschede afb 148b, 199, 323
Jozefkerk Nijmegen afb. 223a-e, afb. 344, 275, 406-407
Jozefkerk Noordwijkerhout afb. 129, 182, 208
Jozefkerk Zeist afb. 140b, 191
Jozefkerk Zwolle, 385
Jozefkerk, Broekhem-Valkenburg afb. 116, afb. 121, afb. 314, afb. 384, afb. 385a-b, 164, 174, 198, 382, 451, 455
Jozefkweekschool Zeist afb. 111, afb 311, 157-158, 380, 426, 445, 447
Judas Iscariot, apostel, 240, 243-244, 249, 278, 374, 384
Judas Thaddeus, apostel, 278, 458
Judith [Oude Testament], 411
Jung, Car, 324, 425l
Juvenaatskapel Maastricht afb. 164, afb. 165a-e, afb. 166, afb. 167, afb. 168, afb. 170, afb. 172, afb. 173a-c, afb. 175, 34, 80, 177, 212-219, 222-223, 225, 228, 262, 330-331, 334, 437, 512
JX; 10, 217

K

Kalf, Jan, 30, 181, 184, 188, 207
Kana, 12, 395, 419, 422, 461
Kandinsky, Wassily afb. 106, 64, 147, 150, 389, 401
Kapucijnen, 67, 70-71
Kasteel De Haar, kapel afb. 180, 10, 57, 228-231, 237
Kasteelkapel, Fleury-en-Bière, Frankrijk afb. 353, 415-416
Kathedrale koorschool, kapel Utrecht afb. 149, 199
Katholieke Leergangen, 7, 47, 65-67, 70, 121, 137, 145, 475
Keijzer, Matthijs de, 23, 87, 96-97
Keim, Adolph Willem, firma-, 52, 91-93, 101
Kepler, Johannes, 285
Kerkhof Barbara, kapel Utrecht afb. 379, 426, 445
Kerkhof, Joannes a Cruce, 298, 314
Keyser [of Keijser], Hendrik de (Architectura Moderna), 46
Keyzer, Nicaise de, 179, 239
Kikkert, Conrad, 424
Kinseher, Kathrin, 92
Klee, Paul, 389, 401
Kleykamp Den Haag, kunstzaal, 142, 287, 401
Klimt, Gustav, 402, 461, 463
Klinkenberg, René, 390, 394, 467
Knuttel, Daniel, 59
Koch, Matthias, 391
Koch, Pyke, 16, 63, 107
Kocken, Henricus [Hein] afb. 238a, 294-295, 334
Koepelkerk Maastricht afb. 94, afb. 346, afb. 347a-c, afb. 348, afb. 350, afb. 351a-b, 12, 137, 158-159, 259, 320, 389, 409-415, 417-418
Koldeweij, B.J., 337
Konijnenburg, Willem van afb. 76, afb. 246, afb. 248, afb. 249, 11, 19, 42, 108-109, 113, 115, 117, 145, 150-151, 273, 298, 306-307, 309-310, 317, 328, 353, 367, 474
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen afb. 125, 179, 239
Koninklijke Academie voor Schone Kunsten, 239, 470
Koninklijke Bibliotheek, 28-29, 59, 142
Koninklijke School voor Beeldende Kunsten, Den Bosch 67
Koninklijke Schouwburg Den Haag afb. 72, afb. 74a-b, 109, 111
Krebs, Paulus afb. 80c, afb. 205, 118, 202, 255
Kröller-Müller Museum Otterlo afb. 231a-b, afb. 242, afb. 244, 286, 298, 302
Kropholler, A.J., 37, 181, 313, 315, 319, 324, 337, 437
Kruiskapel benedictijner abdij Montecassino afb. 127a, 181
Kruiswegpark Heiloo afb. 139c, 190
Kruyder [of Kruider], Herman, 150-152, 154, 383
Kruysen, Jan afb. 64, 100
Kuijpers [of Kuypers], Johan; 29
Kuitenbrouwer, Louis (zie ook Albert Kuyle), 424
Kultuurkamer, Nederlandsche, 15-16, 63, 424, 437, 454, 458
Kuyle, Albert (zie ook Louis Kuitenbrouwer), 132, 337, 375, 386, 424

L

Laan, Dom Hans van der, 67
Laan, Jan van der, 66-67
Labergerie, Raphaël, 357
Laer, Jean van de, 48
Lambertuskerk Maastricht afb. 47, afb. 48, afb. 49b, afb. 50b, afb. 51, afb. 59, afb. 60a-b, afb. 61, afb. 62, afb. 65a-b, afb. 394, 8, 20, 83-89, 92-97, 100-101, 114, 165, 402-403, 455, 460-462, 465, 512
Lau, Thé afb. 55, afb. 312, 20, 66, 90-91, 99, 381, 463
Laudy, Eugène afb. 68a, afb. 384, afb. 385a-b, 13, 104, 389, 451, 454-456, 462, 465, 512
Laurentiuskerk Dongen afb. 5, afb. 176, afb. 181a-c, afb. 182, afb. 183, afb.184b, afb.185a-b, 10, 22, 25-26, 127, 220, 226-227, 230-231, 234-237, 322-323, 330
Lauweriks, Jean, 25
Lauweriks, Mathieu, 281, 285, 360, 372, 470
Lawrence, T.E. [Lawrence of Arabia], 239
Lazarus [Nieuwe Testament], 242-243
Lebeau, Chris afb. 278e, afb. 289, afb. 290, afb. 291, afb. 292a-c, afb. 293, afb. 294, afb. 295, afb. 296, afb. 297, afb. 298, afb. 299, afb. 301, afb. 302a-b, afb. 303a-c, afb. 304, afb. 305, 11, 19, 21, 139, 171, 179, 269, 273, 280, 312, 329, 338, 344-345, 359-372, 376-377, 391, 393, 395, 397, 399, 411, 424, 437, 470, 474, 512
Lebègue, Jehan, 51
Leck, Bart van der, 18, 111
Leerink, A.J., 63
Leerling, J.A., 64
Lenin, V.I., 364-365
Lenoir, Alexandre, 241
Lenz, Desiderius afb. 80a-d, afb. 127a-b, afb. 139a, afb. 142, afb. 205, afb. 214, afb. 278c, 21, 55, 67, 107, 117-118, 129, 174, 177, 181-182, 190-193, 204, 208, 210, 212, 219, 222, 227-228, 231, 236-238, 244, 251, 253, 255, 257-258, 261-264, 267-269, 271-276, 280, 284-286, 293-294, 298, 301, 325, 328, 330, 339-341, 344-345, 360, 364, 367, 372, 376-377, 411, 415, 417, 425-426, 449, 468-470
Leo XIII, paus, 234
Lessing, G.E., 180
Levensverzekeringsmaatschappij ‘De Algemeene’ Amsterdam afb. 19, 48
Levigne, Huub, 435
Leyden, Lucas van, 179
Leys, Henri afb. 125, 179, 186, 239
Lichtveld, Lou, 265
Lidwina van Schiedam, heilige [Luduina], 187, 207, 314, 327, 338, 344, 352, 397, 460
Lidwinakapel Maastricht afb. 57, 94
Lidwinakerk Schiedam, 121, 187
Liefland, W.B. van, 30
Limburger Koerier; 88, 142, 391
Limburgsch Dagblad, 84, 147
Limburgse school, 9, 19-20, 163, 465-466
Linse, Jan afb. 72, afb. 74a-b, 109, 111, 306
Lommen, Jos., 29
Loosjes-Terpstra, A.B., 19
Loots, Jan, 266
Looy, Jacobus van, 180
Looyenga, Arjen, 263
Lourijssen, Lambert, 266
Louwerse, Jan, 116, 118, 266
Lubbe, J.C.A van der, 460
Lucas, Lukas, evangelist, 211, 219, 258, 288, 289, 363
Lucifer, engel, 215
Lücker, Eugène, familie-, 48, 390
Ludgerus Kweekschool Hilversum afb. 308, afb. 309, 373-375, 394
Ludgeruskerk Balk afb. 389, afb. 391, 458-460
Lulofs, H.J., 393
Luns, Huib, 158, 168, 208, 266, 370, 399

M

Maas, Willem, 157, 159, 380, 426, 447, 459
Madonna, heilige, 12, 231, 274, 276, 280-281, 284, 286-287, 302, 328, 334, 344, 358, 411, 414, 419, 421, 435
Maleachi [Oude Testament], 229
Maloney, Jade, 52
Mammen, Jan afb. 390, 386, 458-459, 463
Mander, Karel van, 40, 43
Mandos, Kees afb. 189, 244
Marchant, Guyot afb. 323, 393
Marcus, evangelist, 211, 288-289, 362-363, 422
Margareta Maria Alacoque, heilige, 10, 197, 239-240, 245
Margry, Jos, 241
Maria Magdalena, heilige, 243, 297, 356-357, 373, 381, 398, 427-428, 448
Maria Middelares, heilige, 12, 200-201, 246, 257, 418-420, 422
Maria onbevlekt ontvangen, 10, 201, 221, 245, 284, 296, 430, 512
Maria Rosa Mystica,11, 281, 284, 356
Maria van Jessekerk te Delft, 196
Mariakerk Enschede afb. 218, afb. 390b, 268, 459
Mariakerk Stuttgart afb. 139a, afb. 214, 190-191, 222, 263, 469
Maris, Jacob, 43
Maris, Matthijs, 43
Maritain, Jacques, 9, 13, 20, 126, 130-144, 146-149, 152-155, 157, 161-168, 172-173, 179, 237-238, 253-254, 267, 272, 274, 280, 292, 309-311, 314, 318, 323-325, 340, 355, 357, 375-376, 379-380, 383, 392, 402-403, 408, 412, 416, 418, 421-423, 426, 428-429, 435-436, 439-440, 444, 451, 464, 466, 468-475,
Marius, Grada, 48, 52
Martelaren van Gorcum, 186, 191-193, 207, 331, 343-344
Marthakerk Den Haag afb. 8, afb. 251, afb. 254, afb. 263, afb. 265a-d, 30-31, 312-314, 324, 326-328, 426
Martin, J., 48
Martinus, heilige, 72, 94, 118
Martinuskerk Beegden afb. 40, 72, 437
Matisse, Henri, 150, 381, 457
Mattheus, evangelist, 203-204, 209, 211, 251, 278, 288-289, 321, 362-363, 367, 391
Maurus, heilige, 181
Mauruskapel Beuron afb. 127b, 181
Mauve, Anton, 43, 49
Meer de Walcheren, Christine van der; 311
Meer de Walcheren, Pieter van der, 9, 28, 108, 110, 116, 122, 125, 127, 130-131-146, 152, 155, 163-167, 171-173, 180-181, 205, 225, 254, 267, 272, 274, 280, 298, 311-315, 318, 323, 372-376, 382-383, 386, 400, 409, 415-417, 420-424, 426, 428-429, 435, 443, 468, 471-473, 475
Meer, Frits van der, priester, hoogleraar, 17, 176, 407-408, 458, 463, 466-467
Meere, J.A.P., 75-76, 81
Meily, Jan, 72, 75, 184, 204
Melle [Oldenboerrigetr], 63
Memling, Hans; 195
Mengelberg, Friedrich Wilhelm, 180, 190
Mengelberg, Hans afb. 216, 264
Mengelberg, Willem afb. 126, 317, 328
Merinck, Albert afb. 342, 405
Merlet, Herluf van, 375, 386, 412-413, 429-430
Mes, François, benedictijner naam voor Jaap Mes (zie aldaar)
Mes, Jaap Afb. 47, afb. 56, afb. 57, afb. 58, afb. 59, afb. 60a-b, afb. 61, afb. 67, afb. 117a-b, afb. 392, afb. 393a-b, afb. 394, afb. 395, 8, 13, 20-21, 29, 43, 50, 66, 80, 83, 92, 94-97, 101, 103, 132, 141, 152, 161, 164-165, 171, 173, 321, 384, 388, 455-456, 460-466, 512
Mestrom, glas-in-lood atelier, 19, 437
Meuleman, Clemens afb. 49a, afb. 50a, afb. 88, afb. 92, afb. 259a, afb. 288, afb. 317, afb. 319, afb. 349b, afb. 357a, afb. 368, 12, 21, 28, 36, 85, 128, 134, 144, 158-159, 167, 324, 327-328, 337, 355, 358, 375, 379-381, 385-386, 388-389, 409, 413, 424, 429-431, 451, 456-458, 463, 466
Mey, Jacques van der, 66, 132, 137, 388, 451
Meyer, Sal, 63
Meysing, 67
Michael, engel, 10, 95, 138, 212, 214-215, 219-220, 223, 256, 259, 320, 372, 409, 414, 417-418, 449
Michelangelo; 2, 46, 100
Middelburgse Courant, 85
Min, Jaap afb. 29, afb. 33, 58, 61, 64-66, 355, 463
Minerva, 284-285
Moerkerken, Pieter van, 49-50, 340, 344
Molenaar, Nicolaas sr., 30-31, 312, 314, 324, 340-342, 345, 390
Molenaar, pater; 391
Molin, Willem afb. 26, 58-59
Molkenboer, Anton afb. 276a-b, afb. 277a-b, afb. 278a-b en d, afb. 279, afb. 280, afb. 281, afb. 282, afb. 283, afb. 284, afl. 285a-b, afb. 286a-b, afb. 287, 2, 11, 21, 99-100, 115, 118, 126, 167-168, 171, 179, 181, 269, 273, 312, 315, 324, 329, 338-361, 372-373, 376-377, 379, 384, 386, 388, 391, 395, 399, 407, 409, 413, 431, 439, 374-375
Molkenboer, Bernard H. o.p, dominicaan, 8, 68, 115-125, 128, 133-134, 166-167, 169, 174, 177, 182-183, 191, 206, 210, 253, 266-267, 287, 290, 293-298, 307, 309, 339, 373, 461, 472
Molkenboer, Theo, 115
Molkenboer, W.B.G., 36, 73-74, 115, 339
Moller, H.W.E., 121, 137, 145
Möller, rector J.B.W.M., 8, 67, 115-130, 134, 140, 168, 267, 272, 279, 286, 292, 314, 323, 325, 416, 472
Mondriaan; 65, 113, 126, 293, 304, 384, 424, 425-426
Monfortanen, 250
Mont Sainte Victoire, Frankrijk, 141, 401, 436
Montessori, Maria, 441
Moor, Chris de, 42, 63, 100, 328, 355
Moor, Pieter Cornelis de, 90
Moorsel, C.M. van, 319, 337
Mordechai [Oude Testament]; 303
Mottez, Victor; 88
Mozes [Oude Testament]; 212, 214-215, 217, 223, 415, 422, 458
Mozes en Aaronkerk Amsterdam, 30
Muche, Georg; 150
Muis, Ab afb. 30a, 62
Munch, Edvard; 150
Münchner Kunstausstellung 18, 93, 90
Museum aan het Vrijthof Maastricht afb. 9, 19, 512
Museum Cuypershuis Roermond 321, 390
Museum De Wieger Deurne afb. 101, afb. 109, afb. 114, afb. 316, afb. 362, 144, 153, 162, 384, 424, 512
Museum Valkhof Nijmegen afb. 240a, 297
Mussini, 50

N

Nabi(s), 55, 112, 117, 127-128, 131, 421, 425, 469, 476
Nazareners, 49, 182, 264
Nederlandsch Israëlitische Gemeente, 306
Nederlandsche Handel-Maatschappij Amsterdam, 35, 404, 406
Nederlandsche Vereeniging voor Ambachts- en Nijverheidskunst [kortweg de V.A.N.K.], 359, 361
Nicolaaskerk Amsterdam afb. 131, afb. 133, afb. 135, afb. 136, afb. 137, afb. 138, afb. 140a, afb. 141, afb. 152, afb. 157d-e, 9, 30, 179, 183-192, 198, 202-203, 206-208, 263
Nicolaaskerk Jutphaas afb. 17, afb. 367, 44, 119, 206, 337, 429, 466, 512
Nicolas en Zonen, glas-in-lood atelier, 19
Nicolas White, Claire, 19, 60, 385, 391, 393, 404-406
Nicolas, Edmond, 403, 450
Nicolas, Joep afb. 1, afb. 27, afb. 77, afb. 115, afb. 319, afb. 320, afb. 321, afb. 322, afb. 324, afb. 326a-b, afb. 327, afb. 328, afb. 329, afb. 330, afb. 331, afb. 332, afb. 333, afb. 334, afb. 335, afb. 336, afb. 337, afb. 339, afb. 340, afb. 341, afb. 343, afb. 344, afb. 345, 12, 16, 19-21, 28, 35, 42-44, 47, 52, 55, 57, 60-62, 81, 92-93, 108, 113-115, 129-130, 137, 142, 147, 149, 151, 153, 159-168, 171, 173, 179-180, 244, 258, 267, 273, 280, 312-315, 318, 321, 326, 328, 331, 336-337, 357, 379-425, 430, 435-437, 450-451, 456-457, 464, 466-467, 469, 512
Niehaus, Kasper, 51
Nieuw Amsterdam, stoomschip Holland Amerika Lijn, 328
Nieuwbarn, M.C. afb. 122, afb. 123a-f, afb. 145a-b, afb. 148a, afb. 169a, afb. 224, afb. 225, 9, 174-176, 181, 187-222, 255-256, 264, 267, 274-281, 285, 321, 330, 336, 343, 353, 365, 386, 399, 408, 442, 449, 458, 467, 472
Nieuwe Eeuw, De, 64, 130-131, 145, 155
Nieuwe Maas- en Roerbode, 93
Nieuwe Rotterdamsche Courant, 90, 93, 290, 293, 349, 359, 393
Nieuwe Tilburgsche Courant, 69, 243
Nijland, Dirk, 384
Nijs, Wim, 162, 388
Ninaber van Eyben, Toon afb. 257a-b, afb. 258, afb. 259b, afb. 260a-d, 11, 124, 137, 162, 312, 318-321, 326, 328, 332, 337-338, 355, 388, 409, 425-426, 430
Nolde, Emil, 380, 473
Nolet, Anthonij, 290, 297
Norden, Hans van, 61
Nys, Suzanne, 397, 398, 408

O

O.L. Vrouwe Hulp der Christenenkerk Nieuwenhagen-Landgraaf afb. 68a, 104, 454
O.L. Vrouwe ten Hemelopnemingkerk Beltrum afb. 174a-b, afb. 217, 198, 223-224, 268
O.L. Vrouwe ter Nood Heiloo afb. 64, afb. 215, afb. 216a-b, 100, 264-265
O.L. Vrouwe van Altijddurende Bijstand, Mariakapel Bilthoven afb. 117a-b, afb. 210c, afb. 357b, afb. 386, afb. 387, afb. 396b, 164, 457, 461, 464
O.L. Vrouwe van Goede Raadkerk Den Haag afb. 276a-b, afb. 277a-b, afb. 278a-b en d, afb. 279, 11, 118, 339-341, 345, 359-360, 384, 413, 475
O.L. Vrouwe van Lourdeskerk, Lourdesgrotkapel Den Haag afb. 258, afb. 259b, afb. 260a-d, afb. 261, 93, 319-322, 331
Obrechtkerk Amsterdam (zie Rozekranskerk, Rozenkranskerk of O.L. Vrouwe Rozekranskerk) afb. 93, afb. 100, afb. 118, afb. 128, afb. 140c, afb. 143, afb. 144, afb. 150, afb. 151, afb. 153, afb. 156a-b, afb. 157a-c, afb. 320, afb. 352, afb. 354, afb. 355, afb. 356, afb. 358, afb. 359, afb. 360a-b, afb. 361, afb. 364, afb. 365, afb. 366a-d, afb. 368, afb. 369, 9, 12, 30, 114, 135, 139, 143, 166, 175-185, 191, 193-208, 220, 235, 237, 244, 258-261, 267, 278, 328, 356, 382, 386, 389, 406, 415-416-431, 434, 437, 440, 447, 464, 466, 475, 512
Odo van Clugny (Cluny)
Odulphuskerk Bakhuizen afb. 2, afb. 388, 17, 458
Oever, Karel van den, 11, 291-294, 296-297, 329, 332
Ommegangen, tijdschrift, 40
Onze Eeuw, 393
Oosterman, Jan 139c, afb. 160, afb. 161, afb. 162, 8, 10, 29-30, 80, 99, 117-118, 121, 171, 178, 190-191, 208-212, 215, 238, 251, 263, 267, 343, 362, 427
Op Steiger, tijdschrift, 65
Openbaring, boek der (zie Apocalyps), 216, 276, 397
Opgang afb. 250, afb. 253a, 108-109, 121, 126-127, 130-131, 133, 136, 138, 143-144, 168, 171, 236, 271, 274, 298, 300, 307, 310, 313-315, 318, 323, 327, 342, 372-373, 379, 386, 391, 404, 406, 409, 424, 429, 436, 456, 458, 463, 472
Osee, tegenwoordig Hosea [Oude Testament], 237
Ossian, 285
Ostwald, Wilhelm, 75
Otto, Rudolf; 324
Oudkatholieke kerk Leiden 278e, afb. 290, afb. 291, afb. 292a-c, afb. 293, afb. 294, afb. 295, afb. 296, afb. 297, afb. 298, afb. 299, afb. 301, afb. 302a-b, afb. 303a-c, 11, 21, 273, 329, 344-345, 359-365, 367-369, 371, 376, 512
Overdonk, Huize, Dongen afb. 35, 68

P

Paaslam, 10, 194
Palestrina, 328
Pancratiuskerk Heerlen afb. 68b, 104
Papegaai Amsterdam (zie Petrus en Pauluskerk) afb. afb. 119, afb. 287, afb. 306, 89, 167, 357, 372
Parthenon, 45-46, 284
Paschalis van Baylonkerk Den Haag afb. 255a, 315-316
Paulus, heilige; 11, 13, 212-214, 246-247, 249-250, 255, 260, 276, 278, 285, 296, 303, 313-314, 364, 371, 437-440, 443, 467
Peeters, Jan, 62
Peeters, Kees; 127, 240
Pereira, Alfons von, 48, 102
Perey, Arnoldus, Emmanuel-, Firma-, Johannes-, Lambertus-, 8, 34, 77-80, 166-167
Permeke, Constant, 151, 153, 155, 383, 409
Peters, C.H., 59
Petrus Cassianus, heilige, 212-214, 343
Petrus Donders, redemptorist, heilige, 343-344
Petrus en Pauluskerk Amsterdam (zie Papegaai) afb. 119, afb. 287, afb. 306, 89, 375
Petrus en Pauluskerk Bergen aan Zee afb. 29, afb. 33, afb. 53, afb. 255d, 58, 61, 65, 315-317
Petrus Stoel van Antiochiëkerk Uden afb. 161, afb. 162, 10, 210-211
Petrus, apostel en eerste paus, 10, 174, 175, 186-187, 194, 198-199, 203-204, 220, 245-246, 248-249, 256, 260, 278, 321, 323, 336, 398, 439, 512
Pettenkofer, Max von, 50-51, 91
Phaedrus; 304
Philippus, apostel, 278
Picasso, Pablo,, 64, 130, 132, 140, 150, 384, 408, 418, 424, 426, 428, 444, 473
Pieck, Nicolaas, pater franciscaan [martelaar van Gorcum], 343
Pinckers, Jean, rector Dyonisiuskerk Asselt, 390-391, 397
Pino, Paolo, 51
Pius X, paus, 66, 176, 441
Pius XI, paus, 380
Placidus, heilige; 181
Plasschaert, Albert, kunstcriticus, 8, 35-36, 42, 58, 60, 107-121, 127, 138-140, 143, 145, 148, 154, 163-164, 166, 210, 225, 237, 267, 274-276, 284, 287, 306-307, 314-315, 318, 335, 338, 353, 371-372, 382, 391, 396, 400-402, 416-418, 420, 431, 469, 474, 475
Plinius, 51
Ploeg, De, 231
Poels, priester H.A., 366, 422-423
Polak, Bettina, 19, 108, 273, 367, 372
Pollones, J.A., 162
Polman, Mariël, 19-20, 23, 41, 45, 75, 79
Pop, meesterschilder, 34, 75
Porceleynen Fles, Delft, 264
Pouls, Jos, 19, 431
Poussin, Nicolas afb. 98, 138, 140-141, 146, 172-174, 179-180, 253, 268, 298, 340, 408, 422, 469, 473
Prado Madrid afb. 237, 294
Prisma der Kunsten, vakblad, 62
Prix de Rome, 9, 30, 69, 178-180, 255
Prometheus, 284, 302
Puyvelde, Leo van, 291

Q

Quellinusschool, Amsterdam, 73, 360, 372

R

R.K. Kunstenaarsvereeniging, Den Haag, 67, 307
R.K. Militaire Vereenigingkapel Tilburg afb. 38a-b, 70
Raaijmakers, pater Ch., 296-297
Randag, Humbert afb. 34, 66-67, 71
Ravesteyn, Sybold van afb. 3a, afb. 101, 18, 144, 162
Realist, De, tijdschrift, 65
Realisten, De, 62-63
Reclair, Frans; 48
Redon, Odilon; 147, 323
Rees, Otto van afb. 114, afb. 259a, afb. 357a, afb. 362, afb. 363a-b, afb. 364, afb. 365, afb. 366a-d, afb. 368, afb. 369, afb. 396b, 12, 16-17, 19, 21, 44, 65, 113, 130-132, 137, 139-140, 145, 147, 149, 153, 159, 162, 171, 273, 312, 320-321, 326, 328, 332, 337, 355, 379-380, 382, 384, 388-389, 403, 415, 418-420, 423-431, 434-435, 437, 443-445, 456-458, 463-466, 473-475
Regout, Petrus [Aardewerkfabrieken Sphinx] Maastricht, 73
Religiöse Kunst der Gegenwart Folkwang-Museum, Essen, 324, 379, 470
Remmen, Herman van afb. 263, 124, 324, 326, 338
Residentiebode [krant], 331
Riegl, Alois, 10, 21, 154, 222, 235, 238, 244, 246, 269, 297, 314, 317, 322, 326, 329-330, 338, 353, 361, 371, 377, 425-426, 471, 473
Rietveld, Gerrit afb. 102b, 18, 144-145, 458
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed [RCE] Amersfoort afb. 247, 16, 19, 22-23, 87, 97, 118, 306, 512
Rijksmuseum Amsterdam afb. 66a-c, 23, 35-36, 41, 45, 48, 59, 62, 73, 100, 102, 166, 179, 241, 279, 341, 360, 406, 466, 470
Rijksschool voor Kunstnijverheid, Amsterdam, -Haarlem, 73, 80, 372, 431
Rijnders, Mieke, 19, 145, 307
Ripa, Cesare, 406
Rodin, Auguste, 147
Roelofsz, Charles afb. 30a, 62-63
Roemi, 392
Roeping, tijdschrift, 137, 145, 391
Roermondsche School voor Nuttige en Beeldende Kunsten, 76
Roermondsche Typographen-Vereeniging, 76
Roland Holst, A., 389
Roland Holst, Henriette, 58, 130, 279
Roland Holst, R.N.; R. Holstiaansch afb. 22, afb. 23, afb. 24, afb. 83, afb. 113, afb. 219, 7, 12, 18, 28, 30, 35-36, 40-72, 81, 98, 101, 108, 110-117, 122-123, 126, 130, 137, 153, 158-162, 168, 173, 181-182, 217, 223, 226, 263-264, 271-273, 284-285, 325-326, 358, 367, 370, 373-376, 391, 402, 435, 437, 443, 467, 469-471, 474, 476
Rolduc, 49, 72, 102, 152, 409, 422, 435-437, 443, 451, 455, 463, 465
Rooi Hartenkapel Tilburg afb. 179, 10, 34, 228-229, 259
Rooijen, Henri van, 327, 379-380, 386, 403, 466
Roomsche Academie, 7, 65, 67
Roomse Haagse School, 11, 21, 61, 121, 124, 138-139, 158, 165, 168-169, 171, 174, 225, 236, 273, 298, 311-312, 318, 325, 329, 335-337, 375-377, 388, 409, 471, 473
Roon, Marike van, 363
Roos, De, 61
Roos, S.H. de, 340
Rooy, van, pastoor, 343
Rotterdamse Courant, 88
Rotterdamse Kunstkring, 62
Rouault, Georges, 130, 141
Rovers, Anton, 17, 62
Rubens, P.P., 196, 461
Ruskin, John, 465
Ruth [Oude Testament], 411
Rutten, Gerard afb. 262a, 124, 318, 323
Ruusbroec, Jan van, 70, 286, 305

S

Sacco, Nicola, 364
Sacramentskerk Den Haag afb. 257a-b, 319
Saenredam, Pieter, 29
Salem van Hosn, sjeik, 239-240
Salomon, 237, 392, 414-415
Samaritaan, 242-343
Sandberg, Willem, 62-65, , 445
Saphira, 246
Saraceen, 199, 207
Sarneel, Ko, 258, 436, 445
Saul, Saulus; 246-247, 250-251, 285, 303, 365, 367, 393, 467
Scheffer, Karl, 47
Schelfhout, Lodewijk afb. 220, afb. 253b, afb. 308, afb. 309, afb. 310, 12, 71, 108, 126, 137, 147, 271-272, 312-314, 318, 338, 361, 367, 373-375, 377, 384, 386, 388, 394, 424
Schendel, Annie van, 297
Schendel, Arthur van; 297
Schermer, Willem afb. 390a, 458-459, 463
Schilder, Klaas, 292
Schlotthauer, Joseph, 92
Schmincke, Hermann, 50
Schmitt, Pierre, 76
Schoonbrood, Henri [Harry, Harrie], 63, 162, 320, 388, 435, 451, 463
Schöpf, Johann Adam afb. 54, 90
Schreurs priester, Jacques, 390, 435
Schrieck, M. van der; 386
Schrimpf, Georg afb. 313d, 381, 417
Schumacher, Wim, 142
Schwitters, Kurt, 389
Scottish National Gallery Edinburgh afb. 75, 112
Semiet, 249
Sengers, Lode afb. 263, afb. 264, afb. 265a-d, 11, 312, 314, 320, 324-328, 337-338, 355, 357, 365, 373, 376, 388, 425-426, 430, 458-459
Serbrock, J.C., bouwpastoor, 193, 201
Servaas, Servatius, heilige, 168, 212-214, 343, 411, 439
Servaaskerk, Maastricht, 23, 34, 168, 175, 185, 206, 402
Servaes, Albert afb. 88, afb. 91, afb. 93, 9, 71, 110, 114, 128, 133-135, 144, 150, 153, 173, 269, 280, 292, 313, 317, 325, 329, 353, 357, 375, 384, 400, 416, 430, 470, 472-473
Servatiushuis, Nunhem, 435, 437, 440, 445
Servatiuskerk Nunhem afb. 373, afb. 374, afb. 375, afb. 376, afb. 377, afb. 378, 435, 438, 441-443
Sicking, Henri afb. 35, afb, 36, 7, 67-69, 71, 118, 266
Signaal, Het, 22, 147, 151-152, 400, 409
Sijben de Maroije, Edmond von, 80
Sijben de Maroije, Marcel von, 80
Simon [tovenaar] [Nieuwe Testament], 246
Simon de IJveraar, apostel, 278
Simon Petrus, 203
Simon van Cyrene [Nieuwe Testament], 191, 288, 290, 297, 302, 375, 459
Simon, Lambert afb. 112, afb. 149, afb. 317, afb. 386, afb. 387, 13, 17-18, 21, 29, 158-159, 161-162, 171, 199, 320-321, 379, 385, 388, 425, 456-458, 465
Sisyfus, 310
Six, Jan, 36, 44, 47
Sixtijnse kapel, 46, 100, 189
Sjollema, Joop, 62
Sluyters, Jan afb. 92, 16, 63, 65, 134, 135, 137, 142, 151-152, 173, 375, 389
Smeets, René afb. 40, afb. 121, 29, 44, 72, 81, 93, 162, 174, 259, 260, 320, 388, 435, 437, 451, 463
Smet, Gustave de, 147, 151, 155
Smets, pastoor, 239
Smit priester, Gabriel, 440, 442
Smit, G.A. pastoor Oudkatholieke kerk Leiden, 360, 362-363
Smits, Xavier, priester, 206, 467
Spectator, De, 63
Spengel, Oswald, 47
Speybrouck, Jos, 325-326
Sphinx, Maastricht, 258, 385
Spirito Sancto [Heilige Geest], 260
Sprenkels, Vic, 25
Staatscourant, 42
Stadhuis Amsterdam afb. 31b, 63, 359, 370
Stadhuis Breda afb. 343, 403, 405-407, 413
Stadhuis Brugge, 239
Stadhuis Den Bosch afb. 12, afb. 13, afb. 14, afb. 21, afb. 69a-b, afb. 111, afb. 212, 40, 50, 105, 179, 261-262
Stadhuis Deventer, 59, 358
Stadhuis Hilversum, 403
Stadhuis Rotterdam, 59, 306
Stauthamer, Cephas afb. 175, 212, 225-226
Stedelijk Museum Alkmaar afb. 95, afb. 96, afb. 97, afb. 103, afb. 104, 138-140, 147-148, 512
Stedelijk Museum Amsterdamafb. 30a-b, afb. 222, afb. 234, afb. 246, 62-63, 113-114, 142-143, 150, 274, 291, 306
Stedelijk Museum, Brugge afb. 236b, 293
Steffens, Lucie, 58
Steiner, Rudolf, 304
Stephanus [of Stefanus] heilige, 204, 230, 246
Stichting Restauratie Atelier Limburg [SRAL], 22, 84, 86-87, 94, 98, 102-105
Stijl, De, 15, 64, 113, 142, 154, 293, 382, 384, 416, 421, 426, 431, 456, 472
Stok, Henri van der; 60, 109
Stokvis, Willemijn, 19
Straet, van der, 46
Strawinsky, Igor, 130
Stuers, Victor de, 25, 29, 36-37, 41, 59, 69, 73-74, 115-116, 119, 179-180, 241, 339, 466, 469
Stummel, Friedrich, 185
Sturm, Der afb. 313d, 61, 150, 381
Sturm, Georg afb. 66a-c, 48, 100, 102, 179, 236, 339, 341
Stuyt, Jan afb. 194, afb. 198, 30, 37, 66, 80, 116, 167, 180-181, 193, 206, 208-209, 211, 227, 239-244, 247-252, 263, 265, 328, 386, 416-420, 423, 427, 467, 470
Sulpice, 133, 155, 168
Suys, priester Arnold, 116, 239, 240
Suys, T.F., 30, 239

T

T(h)eresia van Avila, heilige; 10, 124, 149, 194, 197, 236, 286, 325-326, 328, 332, 365, 473
T(h)eresia van Lisieux, –a.j.i. [ab Jesu Infante = van het kindje Jezus], kleine–, heilige, 319, 414
Te deum, 194, 205
Teeken en Ambachtschool, Roermond, 74-75, 307
Teekenschool voor Kunstambachten, Amsterdam, 73
Termote, Albert [Termooten], 337, 379
Thaddeus (zie Judas Thaddeus), apostel, 278, 458
Theophilus, 37, 50-51
Theresiakerk Maastricht afb. 52, 85, 87, 89
Thissen, Christof, 435
Thomas van Aquino, heilige, 11, 131, 213-214, 307, 309, 332, 412
Thomas van Kempen [a Kempis], 286, 292, 305
Thomas van Villenova, heilige, 339-340, 353
Thomas, apostel, 212, 278
Thomson, James, 393
Thorn Prikker, Johan afb. 256, 11, 21, 61, 77, 108-109, 113, 115, 117, 126, 151, 273, 312, 314-319, 328-329, 331-332, 334-336, 338-339, 341-342, 344, 353, 359, 372, 376-377, 388, 402, 409-411, 413, 418, 426, 437, 474
Tibbe, Lieske, 18
Tielens, George, 44, 176, 456
Tielraden, P. van, 30
Tiepolo, G., 196
Tijd, De, 29-30, 68, 95, 240, 287, 293, 298, 300, 303, 311, 349, 352, 354, 412, 429, 451
Tilburgse Leergangen, 7, 47, 65-67, 70, 121, 137, 145, 475
Timmers, J.J.M. [Zef], 9, 176, 196, 198, 206, 434, 451, 455-456, 462-463, 466-467
Tombergen, Daniel afb.342, 405
Tonnaer, J.H., 196
Toorop, Charley, 63, 142, 147, 151, 153, 389
Toorop, Jan afb. 20, afb. 81, afb. 82, afb. 84, afb. 86, afb. 89, afb. 184a, afb. 221, afb. 222, afb. 223a-e, afb. 224, afb. 225, afb. 226, afb. 227, afb. 228, afb. 229, afb. 230, afb. 231a-b, afb. 232, afb. 233a-n, afb. 234, afb. 235, afb. 236a, afb. 238b, afb. 239. Afb. 240a-c, afb. 241, afb. 242, afb. 243, afb. 244, afb. 245, afb. 252, afb. 300, 8, 11, 21-22, 25, 28, 36, 44, 49, 58, 71, 77, 98-99, 101, 107-130, 137-138, 147, 151, 169, 171, 173-177, 181, 195, 208, 217, 225, 236, 238, 244, 257, 264, 266, 269, 272-323, 326, 329, 331-338, 342-344, 352, 355, 360-367, 370-373, 376-377, 383-388, 391-393, 396, 402, 408, 411, 424, 426, 428, 456, 460, 469-474, 476, 512
Topografische namen staan in de rubriek topografica. Die namen ondergebracht die sterk gerelateerd zijn aan de iconografie, de kunsttheorie en de techniek staan in de begrippenlijst.
Tours, Gregorius van, 173, 469
Trautwein, A.H.,polychromeur, 30
Troost, Albert, 62
Trouwkamer der Eerste Klasse vroegere gemeentehuis, Amsterdam afb. 289, afb. 304, afb. 305, 359, 367, 369-371
Tweede Vaticaans Concilie [1962-1965] (Vaticanum II), 176, 197, 243-244, 253, 472

U

Una sancta [R.K. Kerk], 65-66, 71, 119-121, 133-134, 136, 144, 173, 176, 198, 203, 243, 268, 273, 280, 291, 298, 300, 311, 320, 324, 344, 357, 359, 361, 357, 377, 379, 380, 384, 396, 401, 460, 466, 470, 472, 474
Universiteitsgebouw Utrecht zie Academiegebouw afb. 15, 42, 328, 406
Urbanus, paus; 261

V

Vahânaschool, 360, 470
Van Abbemuseum Eindhoven afb. 106, 64, 150
Van Goghmuseum Amsterdam afb. 107, 151
Van Onzen Tijd, tijdschrift, 37, 168, 184, 266
Vanzetti, Bartolomeo, 364
Vasari, G., 50, 116, 117
Vaticaan [R.K. Kerk], 133, 348-358, 380, 403
Veghel, Leonardus van, pastoor [martelaar van Gorcum], 236, 327, 330, 331, 343
Verf en Kleur, vakblad, 76, 77
Verheyen, Jacgues, 29
Verhulst, Rombout, 46
Verkade, Eduard, 435
Verkade, Jan [Willibrord] afb. 80d, afb. 87, afb. 171, afb. 205, 9, 13, 36, 49, 53, 55, 57, 67, 69, 88, 98, 101-102, 112, 116-118, 127-129, 181, 217-218, 228, 240, 255, 262, 302, 373, 469, 470, 476
Verkuylen, Albert
Verschure, pastoor, 241
Verschuuren, Albert afb. 37a-b, afb. 38a-b, afb. 39, 7, 67, 69-71, 121, 124-125, 137, 158, 220, 226, 266, 272, 290, 373, 376
Verschuuren, Charles, 70
Versuchsanstalt für Maltechnik, 91
Verwey, Albert, 35, 47, 57, 147, 150, 291, 381
Verwilst, J., liturgist dominicaan, 269, 324-327, 357, 373, 472
Veth, Cornelis, 386
Veth, Jan, 36, 42-43, 57, 470
Via dolorosa, 240
Vigeliusprijs, 28, 390-391
Vincentius a Paolokerk Rumpen Brunssum afb. 110, afb. 204, afb. 206, afb. 207, afb. 208, afb. 209, afb. 210b en d, 156, 254-260, 512
Vincentiuskapel, Den Haag, 317
Violier De, kunstkring, 9, 28, 37, 167-169, 171, 174, 176, 180-183, 188, 191, 193, 201, 208, 227, 239, 255, 275, 329, 339, 468-469
Viollet-le-Duc, E.E., 7, 55-57, 64, 74-75, 115, 168, 182, 202, 204, 212, 230, 251, 256, 262, 269, 335, 344, 354, 370, 384, 461, 466, 469, 473
Visser, Leo; 60
Vitruvius, 50-51
Vlaamse Primitieven, 281, 284, 291-294, 296-298, 320, 461
Vliet, Nico van der, 239-240, 243
Vogel, C., 49, 51
Volk en Vaderland, NSB-blad, 65
Vondel, Joost van den, 13, 49, 443
Voragine, Jacob a, 198
Vos en van Straaten, firma de, 76
Vos, Charles, 379, 409, 451
Voskuil, Han, 15, 63
Voskuyl [Voskuil], Jeroen, 62-63
Vossenaar, pastoor A.C.H, 287, 294
Vredeman de Vries, Hans, 404, 406
Vriendt, Albrecht de, 239
Vrijman, J.A.W., 59
Vulcanus, 284

W

Wagner, Richard, 184, 471
Walburgis(?)kerk Tiel afb. 307a, 373
Walburgiskerk, Arnhem, 162
Walstra, Herman afb. 307a, 12, 373
Waterkamp, J.M.J., 175, 324-325, 377
Weber, Carl; 210-211
Weglau, J. afb. 126, 180
Weiss, Max afb. 319, 386
Weissenbruch, 43
Wenzel, Karl; 198
Werkhoven, Wil, 83
Westerwoudt, L.A.A.M., 263
Weyden, Rogier van der afb. 237, 220, 291, 293-294
Wichman, Erik, 115
Wichman, Johanna, 379
Wiegers, Jan, 142
Wiegersma, Hendrik afb. 109, afb. 316, 16, 18, 63, 130, 137, 145, 149, 151, 153-155, 158, 321, 337, 353, 379-380, 383-384, 388, 409, 413, 424-425, 430, 435, 464
Wiegman, Matthieu afb. 95, afb. 96, afb. 97, afb. 100, afb. 118, afb. 150, afb. 210c, afb. 315, afb. 352, afb. 353, afb. 354, afb. 355, afb. 356, afb. 357b, afb. 358, afb. 359, afb. 360a-b, afb. 361, 12-13, 16-17, 19, 21-22, 28, 34, 44, 51, 65, 81, 93, 109, 114-115, 126, 137-140-144, 147, 149, 151-152, 154, 157, 159, 166, 171-173, 179, 196-197, 200-201, 259-260, 267, 273, 311, 326, 332, 371, 380, 382-384, 388-389, 409, 413, 415-430, 434-437, 440, 443, 445, 454, 456, 458, 463-466, 473
Wiegman, Piet; 142, 153, 400
Wiegman, Tia, 19
Wiegmans, Willem afb. 307b, 12, 93, 373-374
Wielders, Jos., 409
Wiener Sezession, Wenen afb. 171, 217-218, 469
Wijnberg, Nico afb. 30b, afb. 31a, 62-64
Wijngaerdt, Piet van afb. 103, afb. 104, 129, 142, 147-150, 383, 400, 409
Wilde, Oscar, 145, 146
Wildschut, Daan, 81, 260
Wilfried, heilige, 343
Willebeek le Mair, Henriëtte afb. 25, 44, 48, 58-59, 98, 118, 390, 440-442
Willibrordus, heilige, 207, 213, 343, 422, 441
Willibrordusstichting, kapel Heiloo afb. 55, 91
Willink, Carel, 16, 63, 107, 389
Winckelmann, J.J., 140, 472
Windhausen, Fons afb. 390b, 459
Windhausen, Paul, 190, 435
Witsen, Willem, 46
Witteman, Nico afb. 312, 379, 381, 388
Woerdensch Weekblad, 89
Wölfflin, Heinrich, 154
Worm, Piet, 19, 21, 44, 162, 199, 418, 440, 442, 463
Worringer, Wilhelm, 47, 150, 154, 381, 406, 415, 425, 458
Wouters, Rik, 389

Y

Ydema, Jacob afb. 2, afb. 388, afb. 389, afb. 391, 13, 16-17, 21, 171, 381, 388, 456, 458-460, 463, 465

Z

Zacharia, heilige, 11, 306-307, 310
Zadkiël, engel, 450
Zadkine, Ossip, 130, 424
Zusters van de Sociëteit van Jezus Maria Jozef, kapel Nieuwkoop afb. 36, 68-69
Zusters van Liefde, -Nevers, -Tilburg, 330

De genade van de steiger, afb. 46 ‘Firma Emmanuel Perey, Het offer van Melchizedek maakt deel uit van de cyclus van grisailles in de kooromgang in de Lambertuskerk van Helmond (1924-1925). De aanwezigheid van dit genre toont de veelzijdigheid van dit bedrijf, ook al is dit soort schilderingen op dat moment sterk gedateerd. Bijzonder is verder dat we hier het resultaat zien van de rationalisatie van figuristen, specifiek ornamentele decorateurs en kalligrafen’. Foto Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2012.

Verwijzingen &

De foto’s in de kop betreffen van links naar rechts: Jos ten Horn in de Goirkese kerk te Tilburg, Jan Toorop in de Beurs van Berlage en Antoon Derkinderen in het stadhuis van Den Bosch. Ze kunnen gedownload worden via de beeldbank van de RCE en zijn gemaakt door Sjaan van der Jagt/Pixelpolder.

Verkorte link van item: http://bit.ly/1QPbhQd

← Terug naar De genade van de steiger!

Register van begrippen

Register begrippen — ‘De genade van de steiger’ is sinds 2018 uitverkocht en kan alleen nog antiquarisch besteld worden.

Op zoek naar een passende afbeelding voor het item over Hemelvaart voor de sociale media in 2019 kwamen we erachter dat het in de monumentale kunst geen populair thema is, zoals ook uit onderstaand register blijkt.

A

aarde, 124, 138, 139, 143, 144, 155, 198, 199, 203, 205, 207, 209, 211, 214, 215, 219, 223, 234, 256, 278, 300, 320, 321, 330, 343, 361, 363, 383, 395-397, 401, 423, 428, 434, 439, 400, 447, 454, 455 groene -, 87, 476-477
Aartsengel (zie ook hiërarchie der engelen), 95, 214, 223, 256, 259, 414, 418, 419, 449, 450
abstract expressionisme, 62
abstract, 15-17, 62-64, 111-113, 117, 132, 140, 143-144, 150, 154, 173, 206, 293, 334, 371, 379, 383, 408, 416, 419, 445, 469, 471, 473, 474; abstracten, 63, 64, 112, 113 abstrahering (geabstraheerd, abstraherend), 15, 61, 236, 267, 331, 333, 461, 463, 471 abstractie, 17, 64, 112, 138, 146, 159, 174, 402, 425, 471
academie (academisch), 7, 9, 17, 19, 21, 25, 28-30, 34, 40-47, 49-50, 54, 57, 59, 60, 65, 67, 70, 72, 79-81, 87, 88, 111, 117, 118, 121, 135, 138, 140, 152, 178-183, 193, 205, 208, 227, 231, 238, 263, 290, 339, 398, 409, 418, 424, 455, 467, 470, 471, 473 Zie Antwerpen, Den Haag, Maastricht, Groningen en Tilburg
acht zaligsprekingen, 208, 209, 210, 317, 362
achtergrond [schilderkundig], 26, 34, 46, 59, 112, 157, 178, 189-191, 193, 194, 202, 203, 226-228, 230, 243-245, 250, 253, 256-257, 262, 275, 279, 281, 284, 286, 295, 302, 304, 307, 332, 335, 352, 374, 393, 397, 401, 403, 405, 407, 411, 414, 421, 423, 427, 434, 435, 439, 449, 454-455, 468, 469
adagium, 44, 131, 162, 147, 193, 28, 285, 436
adoratie (zie verering), 197, 312
afbladderen, afgebladderd 51, 98
affiche, afficheren, 15, 29, 57, 70, 217, 281
aflaat, 280, 472
aflegging, 12, 399, 402-403
afschilferen, 92, 103
agrariër (zie boer), 279
albe, 220
alfa (alpha) en omega, 159, 174, 212, 216-217, 246, 256, 355, 451, 454
alkali’bestendig, 87 –vast; 93 alkalisch, 99, 102
allegorie, 124, 250, 258, 291, 295, 300, 310, 311, 339, 364, 406, 411 allegorisch, 173, 207-208, 260, 284, 286, 291, 298, 311, 352, 355, 365, 406
allerheiligste, 68, 326, 465
altaar, 11, 93, 129, 134, 135, 162, 191, 192, 194, 196, 201, 207, 220, 223, 226-228, 234, 237, 238, 254, 259, 260, 268, 284, 291, 292, 313, 321, 324, 332, 334-337, 349, 353, 356, 360, 361, 363, 366, 369, 374, 404, 407, 422, 423, 431, 441, 448
ambacht, 8, 28, 37, 40, 41, 72, 73, 75, 167, 186, 336, 363; ambachtelijkheid, 73, 76, 148, 413, 436, 437, 439, 445, 466, 468, 471; ambachtsman, 7, 34, 40, 42, 73, 75, 131, 179, 260, 315, 370; –onderwijs, 7, 41-42; –school, 75, 76, 473
anachronisme, anachronistisch, 18, 107, 157, 172, 173, 182, 408, 471
analogie, 44, 114, 122, 153, 154, 188, 239, 302, 321, 439
analyse, 20, 21, 23, 36, 42, 44, 57, 64, 83, 95, 104, 105, 107, 109, 114, 141, 154, 158, 159, 166, 173, 174, 177, 178, 255, 273, 286, 287, 291, 292, 305, 313, 323, 329, 376, 384, 392, 400, 409, 415, 442, 450, 454, 460, 465, 471; analytisch, 64, 148, 426
anamorfose, 449
anarchisme, anarchist, anarchistisch, 291, 364, 365, 389, 423
anarcho–communist, 359, 364, 366
anekdote, anekdotisch, 157, 198, 250, 257, 406, 449
ankh, 360
annunciatie, 10, 94, 164, 198, 201, 214, 218, 219, 221, 250, 256, 257, 319, 320, 411, 442, 445, 461
antichrist, 359, 444
anticipatie (anticiperen), 48, 74, 154, 253
antifoon, 216, 305
antimodern, 17, 18, 37, 41, 66, 107, 144, 198, 269, 273, 284, 298, 357, 363, 377, 475
antitype, 157, 189, 207, 418, 422, 447, 454
antropomorfisch (anthropomorphisch), 177, 196, 250
antroposofie, 303, 304
Apocalyps, 26, 195, 196, 211, 215-219, 225, 235, 360, 414, 418, 422, 454
apocrief, 258, 336, 472
apollinisch endionysisch, 423, 425
apologie, 133, 403
apostel, 71, 83, 163, 178 188, 196, 199, 203-204, 213, 219-220, 223, 235-236, 243-250, 252-254, 258, 274-276, 278, 284-285, 291, 294, 302, 313, 315-316, 321, 323, 334, 342-344, 363, 370, 374, 394, 398, 402, 421, 434, 437-439, 464, 472; apostolaat, 213, 343
apotheose, 12, 94, 352, 368, 397, 401, 417, 423, 449, 462
après la lettre, 9, 54, 166, 179
apsis, 10, 30, 68, 155, 180, 193, 194, 197-203, 212-217, 221-237, 241, 245-247, 254-259, 329-330, 348-349, 354, 369, 407, 416, 431, 434, 442, 446-454, 469; –boog, 228; –mozaïek, 352, 355–muur, 217, 228, 330, 348; –raam, 195; –schildering, 157, 197, 434; –gewelf, 26, 149, 201, 218, 428
aquarel, 44, 295, 445, 466; aquarelleren, 53, 415, 417, 435, 476, 477; aquarelachtig, 255, 256
arbeider (werkman), 57, 198, 271, 279, 300, 302, 362-363, 411-412
arbeidersbeweging, 198, 279
arboraal, 341, 352-355
arcade, 202, 243, 246, 247, 249, 256, 257, 447, 457
archaïsch, archaïsme, archaïstische, 15, 55, 238, 253, 285, 286, 312, 322, 326
archangeli [aartsengelen] 214, 419
archeologisch (archaeologisch), 138, 177, 189, 472; archeoloog, 83, 158
archetypisch, 111, 287, 318, 367, 391, 396, 401, 408, 411
architectuurpolychromie, 95, 178, 181, 183, 269
ark des verbonds, 70, 196, 198, 215-217, 220, 330
arma Christi (lijdenswerktuigen, passiewerktuigen), 61
armenbijbel (zie ook biblia pauperum), 340,469
art deco, 68, 223, 225, 228, 230, 237, 268, 329, 339, 341, 373
art devant lequel on prie [de kunst waar men voor bidt], 164, 173, 314, 375, 384, 416, 440
art nouveau, 217, 225, 228, 339, 341, 444
arte blasfema [godslasterlijke kunst], 324, 357, 379, 409, 473
artiest, 18, 57, 145, 147, 292, 311, 314, 400, 473
artistiek, 8, 12, 15, 17-20, 25, 28, 34-36, 41, 43, 44, 54, 60-62, 70, 71, 80, 86, 100, 117, 124-127, 129, 130, 132, 136-139, 143-145, 147, 150, 154, 158, 164, 168, 169, 174, 178, 183, 190, 193, 201, 205, 217, 223, 238, 239, 241, 260, 272, 273, 287, 290, 292, 293, 298, 302, 307, 310, 338, 348, 357, 358, 373, 383, 385, 389, 405, 409, 424, 429, 431, 436, 440, 444, 445, 460, 461, 470, 472
ascese, 153, 291; ascetisch, 168, 177, 231, 236, 291, 312, 327, 362, 397
assemblage, 17, 367
assimilatie, 17, 21, 52, 121, 153, 178, 208, 227, 238, 263, 266-267, 317, 354, 377, 409; assimileren, 262, 338
astrologisch, 371
atavistisch, 402, 408
atelier, 10, 19, 28-30, 42-43, 48-49, 54, 59, 76, 88, 93, 100, 144, 168, 171, 183, 185, 190, 227-228, 238, 287, 311, 330-331, 339, 345, 348-349, 358, 385-386, 406, 427, 431, 437, 458, 474, 475
attribuut, 59, 76, 173, 178, 194, 196, 198, 207, 213-214, 217, 219-221, 278-281, 286, 301. 311, 321, 349, 352, 355, 393, 395, 398, 411, 439, 450, 471, 474
auctor intellectualis, 193
aureool, 217, 235, 286, 322, 349, 362, 375, 398, 417, 423, 435
autodidact, 17, 62, 153, 154
avant-garde, 15, 63, 130, 142, 389
Ave Maria [weesgegroet], 219

B

Babylon, hoer van, 418
Babylonische spraakverwarring, 150, 152, 450
baksteen, 51, 93, 99-100, 166, 211-212, 227, 230, 231, 334, 335, 238, 321, 434; –mozaïek, 62; –kleuren, 227
baldakijn, 47, 227-228, 264-265
balustrade, 227-228, 462
banderol, 159, 161, 229, 258, 320, 447, 450-451
barmhartigheid, 71, 221, 264, 266, 365, 442
barok, nieuwe, 12, 18, 158, 160, 162, 171, 311, 320, 327, 379, 380-381, 386, 389, 402-403, 406, 434, 445, 463-466, 468, 470-474
bederf, 52, 325, 337
bedevaart, 221, 240, 391
bedoeïenen, 239, 243, 249
beeld’denker, 413, 415, 431; –formule, 256, 461; –houwer, 28, 30, 43, 67, 69, 74, 137, 226, 324-325, 379, 396, 409, 425-426, 428, 468; –spraak, 12, 221, 226, 414, 422-423; –taal, 17, 113, 177, 193, 207, 225, 254, 266, 329, 376, 400, 406, 408; –verhaal, 175, 187, 251, 253
beeldende kunsten, 7, 34, 37, 44
beeldentaal, 340
begeerte, 132, 195, 278, 301, 355
beits, 71, 375
bekering, 21, 55, 62, 119, 127, 138, 179, 182, 238, 246-247, 249-250, 274, 286-287, 305, 389, 467; bekeerling, 9, 125, 130, 137, 250, 273, 373, 424, 449
belijder, 331, 398
Benedicite, 205-206, 237
benedictijnen (benedictijner), 20, 29, 49, 55, 66, 94, 118, 126-127, 132, 168, 176-177, 181, 191, 214, 240, 260, 263, 266, 269, 368, 462, 468, 476
beoordelingscriteria (zie criteria), 10, 267, 269
Bergensche school (zie Bergense school), 9, 142, 163
Bergense school, 20, 94, 143, 147, 163, 271, 393, 409, 416
Bergrede, 76, 208-209, 362
beschadiging, 87, 104
beschermheer, 182, 189
beschermheilige, 396
bescherming (beschermer), 16, 23, 52, 67, 73, 182, 198, 205, 207, 214-215, 220, 258, 293, 304, 367, 411, 450
beschermvorst, 198, 336
betonplastiek, 355, 357, 359
Beuroner beurtzang, 7, 9, 19, 21, 177, 197, 208, 377, 474; – idioom, 10, 209, 254, 257; – Malerschule, 8, 476; – school, 10, 21, 47, 117-118, 174, 181, 190-191, 203, 208-210, 222, 227, 229, 231, 236, 259-263, 266-267, 269, 273, 294, 313, 328, 373, 417, 468-470, 467; – stijlindicator, 10, 228, 268; – typologie, 10, 258, 274
beweeg, beweging [schilderkundig], 11, 56, 61, 112, 155, 161, 210, 212, 251, 253, 290, 294, 300-301, 317, 323, 343, 371, 407, 421-422, 426, 444, 468
Bewening (zie Pieta), 12, 85, 91, 100, 426-427, 475
bezield (bezieling), 11, 64, 66, 108, 111, 129, 148-149, 167, 196, 260, 285, 293, 301-302, 307, 312-313, 318, 343-344, 360-361, 367, 376, 383
biblia [biblium] pauperum, 7, 44, 46, 68, 71, 81, 94, 135, 157-158, 179, 189, 207, 255, 267, 301, 422, 447, 454, 458, 464-465, 469; – virginum, 68
bidimensionaal (bidimensionaliteit), 9, 57, 61-62, 161, 182, 321, 420, 469
bien étonnés de se trouver ensemble, 64, 118, 360, 435
bies, 227-228, 251, 329, 360, 370, 474
bijenwas, 8, 52, 92, 103-104
bindmiddel, 8, 51, 84, 87, 89, 92, 93, 97, 99, 101-104; –analyse, 8, 87, 97, 103; – ei, 51,89, 101, 103; – melk [caseïne], 51, 102; – azuur, 51 en; – gom, 43, 51, 348
bisdom, 206, 343, 451; episcopaat, 67, 121; bisschop, 198, 206, 215, 263, 278, 310, 330, 331, 339, 360, 380, 389, 407, 436, 462
bloem, 68, 121, 124, 174, 198, 204, 211, 256-257, 278, 281, 339-342, 355-356, 359, 367-368, 371, 394-396, 423, 428, 440, 442-443; – van Nazareth, 442; – der bloemen, 442; passie– 251, 252, 256, 313
Blut-und-Boden, 15, 62-63, 465
boek der leken, 21, 44, 71, 135, 157, 173, 207-208, 267, 276, 450, 469
boer, 260, 297, 300, 302, 385, 392
boogveld, 188-189, 222, 25, 227, 469
boom, 13, 64, 219, 237, 257, 339-341, 349, 353, 393, 399, 421, 423, 425, 448; – van goed en kwaad, 200, 399, 414, 448; – des levens, 237, 353
boot, 34, 281, 286
borst (boezem), 71, 87, 124, 195, 197, 217, 219, 220, 245, 284, 286-287, 293, 296, 343, 365
bouw’heer, 204, 281, 467; –iconografie, 213
bouw’pastoor, 174, 193, 206, 358, 447, 451; –symboliek, 174, 285, 472; –vak, 41, 73
bruid, 198, 263, 291, 298, 339, 341, 420; bruidegom, 197, 215, 229, 258, 420; Drie bruiden, 291, 298
Bruiloft van Kana, 12, 395, 419, 422, 461
Byzantijns, 18, 22, 107, 118, 177, 193, 208, 237, 238, 244, 245, 254, 256, 258, 260, 269, 275, 337, 357, 360, 431, 434, 456, 474; – Beuroner, 245, 249, 251, 258, 357, 358

C

calcium, 86, 87, 96; –hydroxide, 84, 86, 87, 92
calvariekruis, 343
canongebed, 447-450
carbonaat, 84; calcium–, 84, 86, 87, 92; carbonatatie, 89, 92
carton, 19, 76, 326, 342, 348, 410
cartouches, 404-406
caseïne, 8, 43, 51, 83, 89, 93, 101-103, 227, 475, 477
cassette, 10, 228, 231, 255, 256; –plafond, 182, 205, 255, 429
catechese, 13, 71, 440-443, 450
cederhout, 287
cenakel, 244, 245
cerebraal, 21, 130, 138, 165, 173, 291, 371, 471, 473; cerebralen, 307
ceremonie, 176, 472
charitas, 302, 340, 344, 365, 366, 441
chef d’oeuvre, 339
cherubijnen (zie ook hiërarchie der engelen), 68, 196, 215-217, 220, 223, 227, 268, 320, 419, 449
choreografie, 171, 176, 340, 417, 472
Christus’ Koning, 10, 182, 194-199, 207, 220, 261, 264; –monogram, 194, 195, 212, 218, 237, 251, 252, 334, 355; – Overwinnaar, 334, 335; –pantocrator, 11, 360, 361, 366
chromatisch, 97, 455
chroom’groen, 97, 476; –oxide, 87; –oxidegroen, 87
ciborie (zie miskelk), 199, 355
ciboriumaltaar, 180
cijfer (zie getal), 276, 285, 424, 430
cisterciënzer orde, 330
Civitas dei, 343
classicisme, 140, 416, 473; classicistisch, 17, 107, 111, 128, 174, 209, 231, 256, 406, 413, 469, 472
clerus, 21, 68, 70, 71, 116, 120, 134, 165, 174, 269, 272, 298, 310, 311, 317, 337, 359, 366; clerici, 115, 134, 340, 436
codificatie, 193
co-existentie, 18
collage, 17, 18, 430
coloriet (zie kleur), 63, 114, 149, 152, 157, 187, 253, 382
combinerende verbeelding, 208, 225, 267, 298, 450
communie, 69, 195, 220, 310, 441, 443
communisme, 424; communist, 389; anarcho –, 359, 364, 366
compartimenteren, 202, 341, 352, 420
compositie, 25, 46, 54, 55, 57, 61, 66, 69, 98, 113, 125, 138-140, 143, 144, 158, 159, 161, 164, 173, 174, 177, 182, 186, 191, 243, 256, 258, 273, 290, 300, 307, 311, 312, 314, 317, 318, 321, 325, 326, 329, 332-334, 342, 348, 349, 353, 372, 377, 380, 382, 391, 400, 403, 413, 417, 421, 423, 435, 449, 451, 457, 461, 468, 473; –schema, 177, 181, 190, 191, 221, 229, 293, 312, 320, 399, 406, 445, 466; compositorisch, 112, 143, 326, 341, 343, 344, 359, 363
concaaf,423, 434, 447, 450
concentrisch, 209, 251, 342, 361
concordans, 447
condensatie, 98
confessie (confessioneel), 115, 135, 149, 240
congregatie, 214, 226, 240
connotatie, 18, 126, 140, 153, 155, 161, 162, 165, 258, 380, 429, 473
consecratie, 202, 220, 244, 447
console, 221, 222, 255
constructie, 62, 73, 93, 227, 230, 248, 255, 324, 344, 345, 425, 469
consumptie (mystieke huwelijk), 197
contaminatie, 195, 234, 285
contemplatie, 40, 70, 159, 177, 253, 383, 428, 450; contemplatief, 214, 220, 331
contemporain (eigentijds, hedendaags), 20, 36, 88, 91, 105, 108, 111, 130, 151, 174, 254, 261, 311, 315, 359, 382, 401, 404, 416, 457, 467
contour, 26, 30, 83, 87, 89, 107, 114, 134, 190, 193, 210, 240, 248, 256, 276, 360, 361, 370, 375, 403, 412, 417, 419, 425, 427, 435, 451, 454, 458; –lijn, 57, 134, 341, 357, 427
contrapost, 381, 413, 418-421, 425-427, 435, 445, 457, 469
contrareformatie, contrareformatorisch, 155, 196, 197, 380, 415, 474
contrast, 59, 77, 190, 193, 235, 246, 329, 330, 336, 344, 358, 365, 374, 397, 399, 436, 468; contrasterend, 95, 212, 461
conventie, 71, 165, 403
copal (kopaal), 52
Cor jesu (zie heilig Hart), 234
craquelé, 104
creatie, 97, 129, 144, 272; creatief, 37, 43, 101, 126, 135, 139, 143, 149, 153, 173, 178, 180, 260, 294, 306, 393, 405, 408, 470; creativiteit, 76, 113, 159, 165, 281, 399, 408, 428
criteria, 23, 120, 171, 172, 210, 238, 254, 340, 385, 468; subcriteria, 172, 468
Cubisme (zie kubisme), 150-152, 159, 291, 292, 424, 456, 475
cultureel, 16, 18, 19, 22, 23, 87, 97, 118, 155, 306, 435, 437, 455
cultuur, 41, 46, 60, 110, 180, 206, 241, 285, 291, 292, 301, 305, 451, 468, 471, 472
cultuurhistorie, 10, 12, 13, 22, 23, 172, 208, 238, 260, 269, 311, 338, 377, 388, 466, 468
curriculum, 19, 25, 28, 34, 43, 57, 61, 75, 215, 358
curve, 342, 381, 468

D

Dada, 113, 424; dadaïsten, 389
daimonisch (zie demonisch), 113
dampdoorlatend, 103; –heid, 92, 93
Daniel (oudtestamentische boek), 196, 205, 405
danse macabre (zie dodendans), 393
datering (dateren, gedateerd), 34, 49, 61, 69, 89, 92, 174, 193, 195, 263, 312, 329, 337, 344, 356, 391, 399, 404-406, 411, 413, 438
decadent, 126, 151, 305, 313; decadentie, 474
decoratie, 29, 30, 64, 65, 68, 76, 80, 93, 95, 112, 119, 127, 161, 167, 180, 183, 184, 194, 208, 212, 227, 229, 230, 237, 243, 246, 251, 262, 324, 330, 331, 361, 406, 409, 469; –schilder, 73, 75; decoratief, 8, 15, 25, 31, 34, 36, 48, 54, 56, 64-67, 69, 72, 75-77, 80, 93, 95, 110-115, 117, 119, 139, 147, 165, 184-186, 204, 210, 223, 225, 227, 231, 236, 237, 251, 252, 267, 284, 295, 314, 318, 323, 332, 338, 342, 344, 354, 370-372, 376, 402, 404, 416, 418, 421, 429, 461, 463, 469; decorateur, 67, 78, 80, 81, 178, 205
decorum, 8, 9, 17, 61, 71, 111, 115, 134-136, 144, 173, 176, 180, 187, 191, 207, 208, 238, 240, 267, 273, 314, 325, 326, 333, 334, 375, 384, 406, 407, 409, 416, 430, 440, 460, 465, 469-471, 473, 474
deformatie (zie gedefigureerd, gedeformeerd, gedenatureerd), 64
delamineert (loslaten)= 86
demiurg, 204
demon, demonisch, 113, 295, 297, 394, 395
desiderata, 267, 325, 331, 405
desintegratie, 51
destilleren, gedestilleerd, destillaat,, 91, 92, 110, 149, 172, 271, 474
detail, 36, 44, 47, 50, 84, 85, 89, 90, 94, 95, 98, 100, 102-104, 113, 123, 201, 211, 220, 227, 231, 237, 250, 258, 259, 261, 262, 275, 278, 294, 295, 300, 316, 322, 323, 327, 340-342, 356, 360, 368, 380, 395, 401, 403, 406, 409, 411, 415, 421, 429, 434, 445, 448, 449, 451, 455, 458, 461; detaillering, 13, 95, 190, 230, 256, 268, 314, 405, 449, 458; gedetailleerd, 68, 84, 85, 105, 178, 179, 189, 191, 227, 236, 295, 330, 352, 353, 370, 374, 401, 451, 454, 461, 468
deugd, 9, 47, 71, 132, 136, 142, 165, 196, 209, 229, 305, 310, 325, 343-356, 361, 363, 364, 371, 373, 384, 405, 406, 413, 439, 440, 442, 443, 450; –zaam, 179, 187, 209, 243; on–, 18, 91, 126; kardinale en theologische; –, 196, 229, 344, 361, 363, 440
deus absconditus [de verborgen god], 199; – artifex [kunstvaardige god], 204
deuterocanoniek, 204, 205
devotie, 9, 68, 133, 138, 162, 173, 193, 197, 198, 206, 211, 239, 243, 280, 287, 331, 333, 349, 362, 374, 375, 379, 384, 414, 423, 430, 436, 475; –park, 241
diagonaal, diagonaalsgewijs, 86, 111, 140, 159, 187, 220, 250, 281, 293, 294, 335, 468, 473
diaken, 215, 220
dialectiek, dialectisch, 8, 25, 40, 117, 120, 154, 159, 197, 199, 259, 278, 292, 357, 391, 397, 425, 428, 430, 454, 464, 472
dichotomie [van Riegl], 10, 154, 222, 235, 244, 246, 269, 297, 314, 317, 326, 330, 338, 353, 361, 371, 377
diepte, 95, 97, 101, 102, 111, 123, 146, 157, 178, 222, 228, 230, 235, 244, 257, 264, 275, 286, 334, 341, 344, 354, 361, 415, 421, 473; –werking, 182, 190, 222, 354, 384, 402, 459
dierenriem, 166, 205
differentiatie, 34, 148, 153, 236, 253, 344, 400, 468, 474
dilectare (zie genieting), 408, 473
dionysisch, 171, 396, 423, 425
diorama, 250
directeur, 7, 30, 34, 36, 49, 54, 60, 64, 67, 75, 76, 159, 258, 366, 385, 411, 462
discipline, 21, 25, 178, 182, 471
dispositie, 174, 188, 212, 384, 469
dochters van Israël, 365
doctrine, 63, 121,125, 126, 134, 180, 181, 208, 250, 297
dodendans, 297, 302, 393-395
doek [betreft alleen hoofdstuk 2 en 3], 36, 43, 48-51, 60, 69, 85, 90, 93, 100, 100, 102, 102, 104
dogma, dogmatisch, 18, 37, 48, 55, 63, 115, 123, 141, 176, 182, 201, 291, 386, 414, 430, 472
dominicaan, dominicaner, 68, 115, 116, 117, 120, 174, 177, 201, 214, 269, 309, 318, 324, 326, 332, 343, 472
doop, 49, 108, 197, 215, 234, 236, 250, 251, 290, 293, 296, 336, 337, 362, 419, 441, 442; –kapel, 44, 176, 250, 251, 429, 441, 464
doornenkroon, 301, 329, 332, 349, 353, 355, 399, 448
doorzichtkunde (zie perspectief), 67
drager, 7, 8, 20, 47, 50, 51, 83, 85, 94, 100, 104, 111, 139, 145, 185, 198, 231, 238, 290, 382, 399, 421, 422, 465, 470, 473, 474; losse –, 8, 85, 100
drama, dramatisch, dramatiek, 15, 22, 51, 60, 71, 114, 119, 133, 139, 140, 157, 158, 178, 179, 181, 182, 191, 208, 210, 212-214, 228, 250, 290, 323, 340, 349, 352, 367, 380, 384, 400, 445, 447, 449, 450, 458, 460, 469
dramatis personae, 191, 222, 248, 249, 301, 338, 439, 450
draperie (zie tapisserie), 219
drie’hoek, 55, 129, 215, 216, 219, 244, 285, 294, 298, 300, 307, 310, 322, 330, 334, 342, 352, 399, 415, 417, 419, 421, 449, 470; –kruis, 198; –luik, 61, 248, 249, 278, 298, 303, 319-321, 338, 352, 354, 366, 419; driehoekscompositie, 13, 417, 448
driedimensionaal, 56, 151, 179, 195, 212, 222, 241, 245, 258, 373; driedimensionaliteit, 86
Drie-eenheid, 10, 11, 191, 192, 195, 196, 208, 216, 263, 276, 278, 285, 298, 310, 320, 321, 329, 330, 335, 342, 343, 356, 361, 367, 446; Drievuldigheid, 135, 195, 196, 206, 216, 219, 229, 250, 276, 321, 329, 366, 372
droge naald (etstechniek), 272, 374, 375, 377
droom, 20, 53, 110, 144, 155, 179, 268, 336, 394, 467; –beelden, 474
druiven, 222, 226, 256, 264, 349, 353, 355, 434; –rank, 167, 223, 244, 353, 386
dualiteit, 11, 305, 339, 340, 353, 411, 412
duif, 87, 194-196, 251, 256, 323, 343, 354, 356, 383, 386, 415, 441, 448,
duivel, duivels, 133, 291, 355
duurzaam, 23, 34, 47, 52, 72, 83, 91, 92, 97, 101-104, 135, 149, 172, 177, 317, 413; –heid, 36, 48, 50-52, 58, 88, 91, 92, 94, 98-100, 103, 185
dynamiek, 23, 59, 114, 155, 159, 253, 316, 317, 332, 343, 400, 419, 420, 421, 454, 466; dynamisch, 59, 129, 142, 148, 157, 158, 172, 187, 190, 231, 271, 326, 342, 383, 468, 469

E

Ecce homo, 280, 296, 430; – homines, 306
Ecclesia militans (zie strijdende kerk), 175
Ecclesia triumphans (zie ook overwinnende kerk en triomferende kerk), 175, 203, 475
eclecticisme, 17, 108, 113, 129, 403, 408; eclecticus, 400, 408; eclectisch, 7-9, 16, 17, 19, 20, 107, 108, 110, 112-114, 116, 118, 120, 122, 124, 126, 128, 130, 132, 134, 136, 138, 140, 142, 144, 146, 148, 150, 152, 154, 156, 158, 160, 162, 164-166, 168, 266, 317, 335, 377, 436, 461, 474
educatie, educatief, 41, 172, 180, 253, 267, 450, 471
Egyptische driehoek, 285, 470; gelijkzijdige –, 216, 244, 285, 298, 330, 334, 342, 449, 470
ei, 43, 51, 89, 101, 103, 359, 367, 368, 370, 371
eigenheid (zie individualiteit), 118, 151, 471
eigentijds (zie contemporain), 15, 20, 25, 28, 44, 47, 50-52, 61, 62, 69, 77, 80, 81, 110, 116, 136, 149, 153, 167, 169, 171, 183, 238, 258, 263, 266, 298, 305, 313, 324, 326, 355, 357, 361, 365, 386, 406, 408, 409, 420, 422, 456, 469, 471
einzelgänger, 10, 21, 44, 171, 172, 178, 263, 338, 359, 379, 386, 431, 458, 463
elasticiteit, 99, 113, 201, 455
Elemiharz, 52
email’kunstenares, 385; –mozaïek (zie mozaïek), 348
embleem, 68, 193, 256, 313, 321, 366
Emmanuel, 10, 34, 78-80, 166, 212, 216, 217, 223, 244
Emmaüsgangers, 246, 416, 417
empathie, 36, 134, 189, 287, 430, 472
emulsie, 102
en face, 213, 296; – profil, 222, 320, 338, 344; – trois quarts, 222
engelen’cyclus, 12, 259, 382, 417; doods–, 391, 392, 396, 397; –koren, 10, 68, 114, 191, 192, 211, 214, 231, 247, 259, 395, 417-419, 449; priester- –, 10, 219, 220; worg–, 392-394, 400
Entartete Kunst, 15, 16, 60, 63, 144
entourage, 180, 187, 191, 227, 262, 397, 420, 434, 471
epiek, episch (zie ook mise-en-scène), 7, 9, 10, 19, 21, 60, 114, 117, 118, 142, 177, 178, 190, 191, 210, 237, 239, 250, 253, 263, 264, 269, 273, 298, 315-317, 372, 377, 382, 383, 391, 407, 458, 469, 473, 474
episcopaat, 67, 121
epitaaf, 193, 256
epos, 10, 239
erfgoed, 15, 16, 19, 22, 23, 87, 97, 118, 306, 377, 467, 468
erfzonde, 189, 200, 221, 320, 362
eros, 144, 145, 151, 155, 292; erotiek, 124; erotisch, 149, 286, 292
Esperanto, 9, 147, 152, 153, 379, 475
esthetica, 9, 10, 20, 21, 47, 121, 125, 126, 131, 162, 163, 172, 178, 181, 208, 237-239, 253, 262, 267, 269, 274, 281, 298, 309, 408, 416, 439, 440, 464, 466, 468, 475, 476; esthetisch, 23, 91, 117, 122, 123, 135, 138, 172, 253, 267, 273, 338, 377, 386, 430, 431, 468; –-filosofisch, 470
eterniet, 20, 30, 48, 51, 88, 100, 474
ether, 365; etherisch, 222, 225, 235, 244, 297, 330, 352, 371
etsvloeistof, 93, 94
eucharistie, 12, 70, 121, 125, 126, 194, 195, 197, 199, 202, 204, 222, 236, 244, 256, 278, 330, 349, 353, 361, 386, 419, 420, 422, 443; –viering, 175, 220, 474
euritmisch, 344, 384, 473
evangelie, 195, 197, 199, 203, 209, 219, 239, 240, 243, 244, 251, 256, 307, 321, 367, 419, 420, 421, 422, 444, 463; evangelisatie, 12, 420, 422
evangelisten, 11, 94, 160, 178, 182, 189, 193, 195, 211-214, 257-259, 289, 321, 356, 360-364, 371, 386, 402, 403, 414, 428, 451, 454, 455; –symbolen, 31, 196, 229, 235, 278
evenwicht, evenwichtig, 59, 60, 138, 140, 146, 159, 161, 227, 230, 279, 318, 344, 353, 361, 384, 401, 424, 429, 461, 468, 469, 472, 473
evocatie, evocatief, 62, 236, 250, 251, 253, 365, 381
excerpt, 50-52, 55
exegese, 124, 213
exemplum virtutis, 179, 187, 197, 344, 471; exempla virtutis, 213, 222, 234, 334, 365
exercitie, 9, 17, 55, 64, 125, 177, 193
experiment, 13, 17, 20, 21, 42, 44, 50, 59, 62, 91, 111, 139, 140, 144, 178, 180, 186, 263, 293, 311, 373, 374, 406, 413, 427, 431, 444, 445, 457, 466, 474
exponent, 12, 17, 21, 109, 171, 361, 379, 389, 403, 409, 422, 436, 456, 464, 465, 475
expositietroon, 356
expressie (zie uitdrukking), 55, 68, 86, 111, 114, 134, 140, 149, 159, 174, 254, 258, 260, 276, 325, 326, 358, 383, 400, 428, 469; expressief, 55, 59, 133, 370, 401, 412
expressionisme, Duitse, 61, 64, 317, 379; Vlaamse –, 391, 393
extase, 148, 149, 163, 197, 257, 312, 466; extatisch, 71, 149, 167, 285, 292, 315, 326, 332
ezelschilderkunst, 62, 143

F

factuur (zie handschrift), 12, 21, 109, 139, 143, 145, 159, 225, 266, 267, 365, 382, 384, 399-402, 408, 415, 417, 418, 420-423, 427, 445, 450, 451, 454, 464, 466, 470-472
fantasie (zie verbeelding), 153, 154, 274, 384, 408, 474
farizeeën, 188, 243; farizeeër, 246; Pharizeeër, 295
Fauves, 389, 461
feniks, 352, 449; Phoenix, 63
ferula (zie pausstaf), 198, 199, 220
figuranten, 187, 191, 208, 213, 248, 295, 296, 396, 399; figurist, 7, 48, 72, 78, 80, 166, 171, 178, 184, 186, 205, 431, 461, 473
figuratie, 64, 129, 174, 185, 211, 212, 228, 230, 259, 269, 284, 326, 338, 341, 344, 403, 461; figuratief (ook versus abstract, non-figuratief), 15, 17, 31, 34, 48, 64, 68, 80, 95, 97, 99, 100, 107, 112, 113, 132, 144, 177, 178, 181, 184-186, 211, 212, 225, 231, 251, 357, 402, 419, 461, 469, 474
film, 99, 297, 357, 426; teken–, 297
filosofisch, 131, 143, 148
fin de siècle, 305, 474
firmament, 187, 204, 205, 342
fixatief, 93, 94; fixeerlagen, 93
flora, florale, 251, 256, 339, 341, 342, 343, 344, 352, 353, 354
Formwille, 381, 406, 417, 418, 425, 473
fotografie, 43, 65, 87, 412; fotografisch, 189, 295, 297, 323, 451
fragment, 36, 51, 65, 324, 348, 355, 467
franciscanen, 199, 201, 343
frescant, 90, 91
fresco, 7, 8, 12, 20, 29, 34, 36, 43, 46, 48-53, 62, 69, 81, 83, 84-92, 99, 100, 103-105, 185, 236, 243, 326, 369, 372, 390, 413, 417, 429, 457, 475; –techniek, 8, 20, 52, 84-91, 101, 372, 399
frontispies, 174, 276
furor divinus [goddelijke razernij], 285
futurisme, futuristen, 150, 151, 152, 379, 389, 409

G

geabstraheerd (zie abstractie), 15, 236, 257, 333, 471
geboorte, 9, 38, 97, 149, 368, 405, 441; –raam, 331-334, 399
gedachtegoed, 19, 20, 131, 141, 148, 181, 208, 238, 301, 371, 425, 435, 442, 470
gedateerd, 15, 45, 78, 80, 88, 164, 228, 229, 254, 263, 268, 295, 382, 445, 465, 474
gede’figureerd, 64, 470; –formeerde (deformatie), 107, 107, 391, 391; –natureerd (vertekening, vertekend),21, 153, 154, 163, 470
geel, 57, 77, 95, 97, 168, 220, 248, 312, 335, 354, 370, 373, 392, 397, 427, 476, 477; cadmium–, 87, 97; loodtin-–, 87; oker–, 262, 370
geheimschrift, 138, 141, 147, 173, 383, 474
gehersend (zie cerebraal), 383, 415
geheugen, 36, 174, 400; collectieve –, 36, 174
geijkt (zie ijkmaat), 71, 153, 171, 180, 194, 207, 227, 266, 272, 280, 312, 334, 376, 384, 408, 469, 474
Geloof, Hoop en Liefde, 196, 361, 364, 371, 439, 440
geloofsbelijdenis, 125, 208, 365, 368, 474; geloofsleer, 135, 360, 471
gemeenschapskunst, 9, 19, 36, 38, 72, 121, 123, 155, 178, 325, 470, 471, 474
genademiddelen (zie sacrament)= 195, 278, 291, 325
Genadestoel, 30, 195, 196
genieting, 138, 172, 473
genre, 9, 22, 29, 63-65, 70, 72, 78, 111, 113, 114, 135, 139, 164, 166, 171, 172, 178-180, 183, 184, 186, 191, 205, 208, 210, 222, 237, 251, 254, 280, 298, 306, 338, 341, 354-356, 358, 359, 372, 376, 403, 407, 431, 460, 470, 471
geometrie, 11, 129, 138, 181, 273, 301, 307, 339, 344, 360, 364, 377, 468, 470; (a)esthetische, bezielde –, 11, 129, 181, 301, 364, 470; kosmische –, 377; geometrisch, 55, 64, 77, 112, 113, 223, 287, 292, 298, 307, 314, 315, 318, 322, 331, 335, 338, 353, 360, 361, 374, 447, 469, 470; – module, 470
geoxideerd, 51
gerectificeerd terpentijn, 52
gereedschapskist, 22, 138, 143, 379, 406
Gerhardtischen Caseïnfarben, 53
gesamtkunstwerk, 241, 331, 359, 363, 385
Geschmack, 222, 471
gestileerd, 28, 50, 64, 68, 76, 77, 131, 165, 198, 211, 225, 230, 237, 251-253, 256, 262, 278, 293, 297, 322, 324, 332, 334, 335, 352, 359, 361, 371, 417
gesublimeerd, 71, 128, 210, 236, 276, 294, 314, 323, 333, 409, 423, 430, 473, 474
getal, getale, 65, 101, 176, 204, 208, 209, 235, 281, 285, 325, 330, 426, 470; getallen, 174, 285; –symboliek, 168, 213, 276, 330
getijden, 215, 220, 455
getordeerd, 159, 458, 468
gevoel, 17, 45, 61, 64, 68, 70, 71, 97, 107, 111, 114, 127, 132, 133, 137, 138, 140, 143, 145, 148, 150-152, 159, 162, 172, 181, 182, 187, 208, 248-250, 274, 287, 294, 295, 300-302, 314, 315, 326, 332-334, 340, 362, 364, 367, 379, 384, 386, 388, 394, 408, 411, 418, 421, 423, 424, 447, 460, 461, 463, 466, 471, 473; gevoelsuitdrukking (zie ook expressie), 136, 430, 470, 473, 474
gewelf, 17, 22, 68, 70, 80, 83, 94, 95, 97, 100, 210-212, 217, 228, 230, 231, 236, 278, 325, 458, 461; koor–, 96; schelp–, 231, 234, 236; –ribben, 95, 211, 469; ton–, 252-257, 427
gewijd, 20, 44, 65, 69, 71, 93, 107, 115, 145, 147, 174, 176, 177, 179, 184, 186, 187, 220, 223, 227, 241, 246, 248, 261, 275, 284, 286, 296, 311, 334, 352, 353, 355, 357, 361, 364, 365, 389, 406, 412, 418, 434, 438, 440, 441, 472
gezel, 37, 72, 73, 75
gilde, 179; –systeem, 83, 91; –wezen, 37
giornate, 84, 86
glacis, 51
glas, 12, 41-43, 47, 76, 114, 163, 201, 216, 241, 275, 290, 315, 317, 318, 334, 335, 341, 344, 359, 367, 373, 377, 384, 394, 399, 401-407, 409, 412, 413, 415, 419, 420, 422, 437, 438, 451, 454, 457, 464, 469, 475; –mozaïek, 62, 77, 316-319, 328, 334, 418, 437, 474; –schildering, 42, 54, 164, 332, 334, 381, 382;
glazenier, 21, 28, 42, 54, 60, 108, 294, 312, 315, 321, 355, 379, 384, 389, 401, 402, 404, 405, 410; –kunst, 314, 405
glas-in-lood, 11, 19, 29, 36, 45, 48, 49, 59, 62, 65, 76, 77, 124, 137, 174, 175, 222, 230, 273, 310, 311, 312, 314-319, 323, 324, 327, 328, 331, 332, 334-336, 339, 344, 345, 355, 373, 374, 377, 389, 399, 402, 403, 405, 409, 418, 434, 437, 451, 456, 469
gobelin, 62
goddelijk hart (zie heilig Hart), 197
godsvrucht [pietas], 15, 70, 125, 215, 286, 287, 472
Goede herder, 137, 242, 353, 366, 367, 383, 389, 428, 442; – vrijdag, 280
Golgotha [schedelberg]= 221, 399
gotiek, 12, 47, 150, 154, 155, 158, 159, 161-163, 167, 171, 220, 227, 264, 380, 381, 460, 466, 473; gotisch, 47, 153, 167, 183, 229-231, 239, 307, 322, 352, 361, 377, 381, 382, 399, 406, 415, 417, 418, 425, 434
gotiek-barok-expressionistisch, 12, 21, 380, 458, 466, 464, 473; gotisch-barok-expressionisme, 382, 386, 403, 415, 469, 471
gouache, 427, 445, 457, 466
Goudse glazen, 12, 47, 403-406, 475
graan, 222, 434
gradatie, 77, 205, 407
grafiek, 11, 18, 64, 124, 292, 318, 373, 375, 406; grafisch, 7, 43, 44, 57, 81, 95, 116, 137, 150, 266, 287, 311, 313, 336, 337, 339, 406; graficus, 64, 95, 137, 153, 321, 326
graveerkunst, 43; graveur, 43
Gregoriaans, 171, 328; Gregoriusmis, 61
Grieks(ch), 45, 46, 181, 182, 190, 191, 208, 212, 216, 217, 220, 227, 231, 262, 267, 330, 334, 368, 425, 426, 439, 455, 469, 471; – Christelijk, 83; – cultuur, 468, 472; – katholieke, 240
grisaille, 77, 336, 405, 407
groene aarde, 87, 476, 477
grond, –kleur,287; –laag, 34, 72, 321, 425, 473; –stof, 91; –toon, 20, 83, 227, 230, 290, 444
gronden [techniek], 52, 102, 173
gulden snede, 470

H

habitus, 9, 148
hamer, 12, 221, 279, 436
Handelingen van de Apostelen, 246, 253, 472
handschrift (zie factuur), 12, 37, 133, 139, 231, 256, 273, 276, 339, 352, 353, 370, 377, 382, 384, 399, 407, 418, 421, 437, 443, 451, 464, 466, 470, 471, 473
haptisch, 10, 222, 236, 269, 297, 314, 317, 326, 338, 353, 361, 423, 471; – modus, 326, 471, 473; –-tactiele, 21, 222, 471
hardboard, 100, 101, 185, 474
harmonie, 54, 56, 117, 122, 124, 144, 161, 181, 208, 237, 239, 240, 248, 285, 286, 287, 301, 344, 365, 367, 368, 371, 384, 470, 473
harmonieën tussen het Oude en het Nieuwe Testament, 189
harp, 11, 100, 215, 274, 284-286, 301, 359, 365, 367, 368, 376, 411, 414
hars, 51, 52, 99, 103
hedendaags (contemporain), 15, 16, 21, 64, 85, 107, 108, 119, 136, 142, 154, 172, 199, 280, 357, 471
Heerschappijen (zie ook hiërarchie der engelen), 215, 419, 377, 449
Heiland, 195, 201, 217, 226, 262, 278, 290
heilig gezin (zie heilige familie), 320
heilig Hart, 10, 69, 197, 198, 206, 207, 227, 228, 234, 301, 302, 305, 314, 343, 344, 350, 352, 356, 414
heilig land, 250
heilige familie (heilig gezin), 11, 312, 313, 321, 334
heilige Geest (Spiritus sanctus), 194-196, 201, 207, 212, 215, 219, 229, 235, 244, 247, 250, 251, 257, 258, 291, 302, 310, 316, 322, 323, 330, 343, 356, 361, 362, 366-368, 383, 417, 448, 449
heilsgeschiedenis, 173, 175, 198, 207, 214, 219, 250, 253, 256, 301, 320, 325, 353, 362, 368, 403, 447, 454, 458
hemelgeest, 210, 212, 215, 223, 320, 355, 365
hemelingen, 212, 222, 246, 326, 329, 333, 434
Hemelvaart, 196, 246, 247, 397
herbestemming, 16, 66, 67
heremiet, 398
herinterpretatie, 61
hert, 195, 278, 279, 286, 389
herwaardering, 15, 23, 47, 73, 163, 164, 388, 405, 445
heterogeen, 98
hiërarchie, 8, 65, 68, 72, 80, 81, 111, 174, 198, 207, 208, 214, 220, 225, 234, 236, 259, 267, 273, 297, 334, 354, 436, 454, 461, 465, 471; – der engelen, 214, 259; – der genres, 208
hiëratisch, 30, 61, 118, 177, 178, 182, 191, 210, 211, 243, 245, 251, 256, 275, 278, 295, 311, 329, 352, 417, 468
historia (zie historieschilder), 9, 180, 187, 189, 471; –grafie, 7, 25, 117, 261
historie, 190, 257, 339, 454; –schilder, 9, 119, 179, 180, 187, 189, 193, 213, 222, 225, 243, 250, 253, 254, 261; –schilderkunst, 9, 21, 35, 111, 114, 117, 133, 178-183, 186, 191, 197, 207, 208, 213, 239, 241, 250, 253, 254, 260, 262, 266, 267, 268, 340, 344, 391, 411, 449, 461, 469-471, 473; –stuk, 179, 180, 205, 399, 471
historisch presens, 69, 112, 128, 129, 157, 158, 173, 226, 257, 258, 266, 272, 297, 331, 360, 365, 366, 371, 376, 379, 380, 411, 420, 439, 445, 459, 463, 464, 471, 474
historiserend, 70, 108, 112, 122, 166, 168, 273, 336
Hoge Raad, 100
hokjesgeest, 15, 423
honing, 7, 51
hoofdcriteria, 13, 22, 172, 208, 261, 269, 377, 466, 468
Hooglied, 237, 286, 414
hoogsel (zie ophoogsel), 370
hoop, 91, 107, 116, 162, 196, 220, 302, 320, 335, 339, 352, 358, 359, 361, 364-366, 368, 371, 373, 392, 438, 439, 440, 455
horizontaal, 64, 114, 140, 172, 175, 187, 229, 234, 248, 261, 278, 292, 293, 315, 328, 369, 399, 411, 416, 417, 420, 421, 447, 450, 451, 472, 473
hostie, heilig, 187, 199, 204, 207, 216, 217, 220, 244, 349, 352, 355, 361, 362
houtgravure, 43; houtsnede, 43, 152, 318, 321, 381, 393
houtskool, 49, 313, 411, 466; –schets, 412
hygroscopisch [waterminnend], 98, 99
hymne, 194, 201, 229, 261
hyperindividualisering (zie individu), 471

I

IC [Jezus Christus], 220, 334
iconograaf, 203, 219, 281, 406, 462; iconografie, 9, 11, 35, 46, 61, 171-174, 176, 177, 187, 189, 195, 198, 200, 201, 207, 212, 219, 231, 238, 244, 245, 251, 253, 256, 266, 268, 272, 274, 275, 280, 281, 285, 298, 325, 338, 340, 349, 353, 368, 372, 376, 384, 394, 408, 411, 416, 418, 422, 435, 437, 440, 442, 445, 461, 463, 465-469, 472, 473, 475; iconografisch, 9, 13, 21, 34, 61, 68, 70, 136,156, 157, 164, 165, 173-178, 186, 188, 193-196, 201, 203, 206-208, 210, 214, 217, 219, 220, 222, 225, 229, 238, 243, 244, 253, 256, 257, 260, 263, 264, 276, 280, 281, 307, 313, 314, 317, 320, 322, 327, 330, 334, 338, 352, 353, 356, 359, 365, 372, 376, 391, 392, 408, 411, 417, 422, 428, 434, 445, 448, 450, 455, 455, 461, 462, 465-472, 475
identificatie, identificeren, geïdentificeerd, 69, 187, 214, 228-331, 395, 414, 431, 450, 471, 474
idioom, 9, 10, 21, 68, 136, 137, 143, 145, 149, 163, 193, 209, 253, 254, 257, 258, 314-316, 326-328, 333, 339, 342, 353, 359, 377, 380, 402, 406, 408-410, 413, 419, 421, 434, 437, 445, 456, 458, 461, 464, 466, 469, 474, 475
ijk, –maat, 28, 127; –punt (geijkt), 36, 138, 171, 267
ijzeroxide, 96;–rood, 87, 96
illustratie, 34, 43, 46, 63, 64, 131, 189, 235, 250, 251, 253, 256, 284, 301, 315, 320, 336, 352, 357, 380, 381, 408, 421, 450, 455, 459, 460, 469; illustratief, 70, 142, 144, 146, 182, 221, 237, 267; illustrator, 44, 67, 187, 250, 253, 259, 390; illustreren, 20, 40, 51, 58, 59, 63, 64, 68, 72, 88, 108, 116, 117, 162, 172, 207, 208, 211, 278, 328, 362, 364, 367, 384, 391, 393, 402, 413, 425, 428, 436, 442, 454, 461, 469
Immaculata conceptione, 201; onbevlekte ontvangenis, 201, 302, 411; Maria onbevlekt ontvangen, 10, 201, 245, 284, 296, 430
Immanuel (zie Emmanuel), 216
impregneren, 92, 103
impressionistisch, 34, 36, 57, 92, 103, 119, 127, 213, 295
indigo, 87
individu, 112, 121, 126, 260, 292; individueel, 25, 41, 55, 129, 134, 168, 181, 227, 236, 249, 262, 267, 275, 292, 304, 334, 335, 361, 364, 367, 374, 382, 383, 429, 450, 474; individualiteit (eigenheid), 77, 121, 125, 136, 291, 292, 304, 471
ingetogen, 149, 191, 210, 311, 340, 428; –heid, 70, 193, 399, 472
initiatiesacramenten, 13, 441
initiator, 62, 112, 154, 474
inkt, 55, 71, 273, 375, 384
innovatie, innovatief, innovativiteit, 25, 73, 173, 225, 275, 290, 315, 377, 444, 459
inspiratie, 12, 117, 127, 136, 173, 201, 208, 254, 269, 273, 274, 293, 294, 302, 312, 322, 324, 338, 363, 377, 383, 401, 403, 421, 435, 436, 474, 475; –bron, 47, 63, 182, 212, 229, 231, 245, 264, 296, 426; geïnspireerd, 66, 104, 108, 118, 126, 128, 151, 155, 163, 180, 181, 229, 231, 237, 238, 244, 247, 262, 275, 310, 313, 328, 329, 337, 358, 372, 386, 395, 401, 404, 424, 437, 454, 460, 463, 472
instrumentarium, 9, 171, 172, 377
intellectief, 313, 314, 474
intellectus, 215
intermediair, 21, 63, 125, 385, 388, 390, 466
internuntius, 324, 357, 379, 428
intrados, 194, 251, 255, 354, 386
intuïtie, 136, 148, 412, 444, 465, 474; intuïtief, 112, 138, 141, 147, 148, 153, 154, 158, 161, 163, 173, 254, 383, 384, 399, 408, 412, 444, 470, 474
inzicht [intellectus],18, 20, 28, 37, 45, 51, 71, 108, 120, 136, 139, 166-178, 181, 215, 216, 223, 254, 256, 261, 269, 281, 314, 331, 376, 377, 388, 413, 428, 431, 449, 464

J

Januskop, 15, 199
jargon, 11, 18, 22, 108, 111, 114, 121, 138, 139, 163, 271, 322, 379, 400, 415, 475
Jezus Christus, 217, 220, 240
JHWH, 216, 343
joie de vivre, 9, 162, 257, 310, 401, 475
joods, 191, 221, 243, 244, 294, 296, 297
jugendstil (zie art nouveau), 225, 228
juvenaat, 213

K

kabinetskunst, 7, 41
kakochromie, 118, 177, 461
kalisilicaat (waterglas), 92-94, 97, 98
kalium, 97
kalk, 46, 51, 53, 83, 84, 86, 96, 99, 457, 477; –bepleistering, 100; gebluste natte –, 86; –laag, 84, 102; –mortel, 86, 89; –muur, 52
kalligrafie, 72, 76, 77, 81, 112, 184, 199, 204, 244, 414, 469, 473; gekalligrafeerd, 205, 209, 234, 237, 257, 447, 450
kalot, 94, 194, 201, 203, 207, 214, 217, 235, 245, 246, 262, 427, 428, 430, 434, 451, 454, 455, 462, 465
kameel, 76, 240, 248, 302
karakteristiek, 22, 54, 79, 97, 101, 111, 113, 203, 225-228, 257, 259, 260, 268, 275, 311-314, 316, 321, 325, 328, 344, 364, 373, 414, 430, 472, 474
karton, 42, 76, 84, 158, 236, 256, 345, 348
katholicisme, 18, 55, 119, 125, 127, 132, 149, 272, 273, 284, 287, 291, 292, 305, 368, 401
Katholieke Kunstenaarsdagen, 324, 325, 332, 338, 357, 386, 456, 472
katholieken van begeerte, 301
Keim Dekorfarben of B-Techniek, 8, 93; Künstlerfarben of A-Techniek, 8, 93; –verf, 8, 12, 20, 51, 52, 60, 81, 83, 92-95, 98, 101, 103, 186, 243, 260, 266, 267, 326, 355, 369, 373, 399, 413, 415, 417, 457; –verftechniek, 20; Keims(ch)e mineraalverf, 72
keizerskroon [zie tiara], 196
kennis [scientia], 16, 37, 42, 47, 49, 50, 52, 53, 61, 67, 69, 76, 83, 89-92, 99, 101, 115, 154, 158, 172, 176, 177, 188, 215, 239-244, 260, 265, 276, 301, 336, 360, 372, 392, 394, 400, 408, 412, 430, 448, 462
kenniswinst, 10, 12, 13, 20, 22, 172, 261, 266, 267, 376, 377, 463-466, 475
kerk, lijdende – (zie ook aldaar), 10, 11, 175, 225, 226, 245, 250, 256, 262, 280, 472; overwinnende (zie ook aldaar) –, 21, 69, 175, 178, 191, 193, 194, 202, 203, 206-208, 213, 214, 221-223, 225, 229, 230, 234, 241, 243, 253, 255, 256, 261, 262, 269, 278, 280, 297, 310, 332, 343, 349, 355, 361, 386, 418, 439, 440, 454, 458, 465, 469, 472; –schilder (zie ook aldaar), 29, 30, 31, 34, 68, 72, 173, 178, 180, 185, 208, 228, 229, 240, 431, 471
kerkelijke hiërarchie, 65, 174; – kunst, 17, 21, 29, 67, 74, 132, 135, 136, 140, 158, 164, 165, 167, 168, 173, 177, 179, 195, 206, 225, 243, 254, 258, 268, 269, 307, 310, 314, 324, 325, 331, 376, 379, 385, 386, 388, 409, 431, 456, 466, 468, 470-473
kerkschilder, 29, 30, 31, 34, 68, 72, 173, 178, 180, 185, 208, 228, 229, 240, 431, 471
keurslijf, 65, 159, 173, 471
kinderkapel, 13, 44, 59, 98, 103, 164, 199, 382, 390, 440-442, 450, 464; –Jozefkerk Broekhem-Valkenburg, 164, 382; – Servatiuskerk Nunhem, 440-442, 450, 464; – Dionysiuskapel Asselt, 44, 59, 98, 390, 441
klankbord, 196
klasse, 125, 284, 302, 359, 362, 370, 411
klassiek, 7, 12, 17-19, 46, 47, 107, 108, 117, 127, 130, 140-142, 144, 159, 173, 179, 180, 201, 246, 259, 268, 273, 284-286, 301-304, 307, 324, 325, 332, 367, 372, 383, 386, 394, 399, 402, 406, 413, 415-430, 445, 450, 455, 456, 463, 464, 466, 468, 469, 472-475
klassiek-barok-modern, 21, 154, 162, 332, 416, 422, 426, 464, 466
klassieke oudheid, 7, 46, 179, 386, 472
kledij, 69, 191, 321, 334, 406, 425, 471
kleur[en], coloriet, 63, 114, 149, 152, 157, 187, 253, 382; –gamma, 57, 77, 217, 227, 231, 254, 313, 341, 344, 356, 373, 405; –gebruik, 61, 143, 222, 269, 273, 298, 313, 335, 373, 403; –leer, 75, 77, 81, 182, 335, 370; –pigmenten, 52; –rijk, 22, 28, 83, 98, 171, 181, 194, 208, 225, 229, 237, 238, 244, 246, 359; –symboliek, 354; –toepassing, 111, 401; –transposities, 401, 466, 470; –transpositoren, 142, 401; –waaier, 248, 249
kleurendruktechniek, 461
klompen, 279
kolom, 255, 469
koning (zie ook Christus Koning), 10, 100, 101, 182, 194-199, 207, 214, 216, 220, 261, 264, 285, 300, 301, 303, 304, 364, 367, 392, 409-411; Drie Koningen, 240, 317, 461; koningin, 200, 215, 219, 300, 301, 334, 354, 389, 418, 440; koningspaar, 301, 303
kooldioxide, 84, 86
koolstofzwart, 87
koor, 21, 83, 193, 202, 220, 324, 368, 421, 440, 441, 462; –gewelf (zie gewelf), 96, 96; –travee, 10, 69, 184, 202, 204, 205, 212, 224, 228, 243, 244, 251, 252, 255-257, 336, 417, 441-443; priester–, 13, 17, 25, 26, 30, 68, 69, 72, 157, 158, 175, 193-196, 199, 203, 207, 219, 222, 223, 227, 255, 256, 264, 278, 321, 326, 330, 332, 367, 390, 413, 438, 440, 441, 443, 451, 458, 469, 472; –zang, 215
kopergravure, 393
korbeel, 243, 248
kosmos, 128, 144, 166, 330, 334, 423, 454; kosmisch, 11, 219, 246, 273, 274, 281, 285, 301, 311, 329, 330, 334, 336, 338, 339, 342, 343, 356, 359-361, 368, 371, 376, 377, 411, 449, 470, 475
kostumering, 179, 187, 190, 241, 243
Krachten (zie ook hiërarchie der engelen), 41, 47, 54, 58, 59, 149, 164, 181, 352, 373, 375, 419, 450
krimpscheur, 99
kristallisatie, 84, 98
Kroning van Maria, 191, 192, 196, 207, 220, 231, 319, 389, 417, 418
Kronos, 455
kroon, 186, 198, 200, 215, 297, 334, 335, 354, 355, 399, 401, 443, 449; –lijst, 96, 97
kruis, Griekse –, 439; Latijnse – 439; Petrus – 439; Andreas – 439; Antonius – 439; Tau – 439
kruis’offer, 195, 201, 326, 356, 362; –staf, 198, 332; –tocht, 214, 261, 262, 330, 337; –vaart, 261, 262
kruisnimbus, 310, 360; kruisnimbe (zie nimbus), 334
kubisme, 12, 18, 63, 64, 107, 113, 140, 141, 143, 159, 163, 165, 226, 311, 379, 384, 409, 424, 456, 475; cubisme, 150-152, 159, 291, 292, 424, 456, 475; kubisten, 63, 249, 380, 389, 418, 428; kubistisch, 61, 132, 140, 142, 150, 293, 297, 312, 342, 348, 424-426, 430, 443, 473
Kunradersteen, 86, 95, 96
kunst’ambacht= 42, 73; –criticus, 16, 35, 58, 64, 107-110, 113, 114, 116, 127, 130-132, 136-140, 145, 151, 153, 162, 206, 257, 271, 293, 338, 339, 416, 436; –debat, 53, 64, 473; –leer, 176, 181, 376; –politiek, 403; –systeem, 301; –theoreticus, 126, 180, 339
kunstenaars’groep, 213, 476; –kring, 55, 304; –strijd= 64
kunstenaarsgenootschap, 120, 121, 129, 311, 314, 315, 322-324, 336, 474; Haags –, 120, 121, 129; R.K. – Den Haag, 314, 315, 322-324, 336
kunstgeschiedenis (zie kunsthistorie, –historicus), 15, 21, 34, 36, 46, 47, 53, 60, 67, 72, 115, 131, 178, 385, 389, 471
kunstgeschiedschrijving, 61, 430
kunsthistorisch, 16, 20, 401; kunsthistoricus, 47, 83, 127, 154, 163, 164, 168, 174, 176, 181, 206, 348, 381, 425, 467
kunstnijverheid, 41, 73, 74, 81, 372, 431; kunstnijveraar, 239, 362, 363
Kunstwollen, 222, 425, 471
kwalificatie, 9, 19, 67, 107, 114, 126, 138, 139, 142, 153, 162, 163, 276, 379, 384, 418, 465, 468, 471, 473
kwaliteit, ,7, 23,45, 51, 52, 54, 55, 61, 73, 74, 80, 81, 99, 100, 107, 110, 122, 124, 135, 136, 138, 143, 166, 172, 176, 179, 185, 186, 210, 222, 236, 238, 266, 267, 272, 294, 298, 310, 323, 338, 359, 371, 377, 384-386, 402, 408, 419, 436, 440, 445, 451, 454, 463, 465, 466, 471
kwarts [zand], 86
kwast, 34, 86, 332, 447; droge –, 86
kwekeling, 212, 213, 215, 220, 226

L

laatste avondmaal, 94, 139, 202, 203, 243, 244, 245, 249, 291, 292, 296, 315, 323, 374, 375, 419, 420, 422, 448, 449
laatste oordeel, 76, 209, 214, 215, 217, 235, 237, 256, 303, 320, 449
labyrint, 352; labyrintisch, 279, 286
Lam Gods, 26, 194, 195, 197, 203, 206, 210-212, 234, 235, 251, 252, 296, 332, 422, 439, 442
land, 52, 60, 90, 153, 239, 240, 249, 254, 256, 285, 300, 303, 349, 357, 392, 408, 429, 448, 455, 460, 465
landman (zie boer), 300, 302
landschap [in de kunst], 76, 127, 163, 178, 235, 237, 246, 249, 258, 264, 284, 393, 395, 398, 401, 414, 421, 439, 440, 444, 461
lavendelolie, 52
leek, 62, 86, 126, 152, 174, 280, 300, 327, 344, 388, 408
leerling, 8, 22, 28, 30, 35, 37, 40-42, 44, 45, 49, 50, 55, 58-62, 64-66, 69, 73, 74, 76, 81, 83, 88, 91, 139, 157, 161, 166, 168, 183, 203, 208, 221, 236, 238, 243, 245, 250, 255-256, 296, 298, 340, 343, 358, 363, 376, 411, 417, 420, 421, 430, 437, 441, 467
Leerplichtwet 1901, 441
leesbaar, 134, 138, 158, 254, 314, 379, 383, 428; –heid, 134, 135, 136, 138, 157, 225, 278, 471, 475; leesrichting, 11, 278, 281
Legenda aurea, 198
legitimatie, 63, 149, 204, 470
leidmotief, 45, 81, 158, 197, 201, 203, 231, 261, 290, 383, 425, 465
lelie, 194, 197, 198, 214, 219, 223, 230, 256, 257, 336, 354, 368, 411, 442; –tak, 198, 204, 214, 215, 312
levensmysterie, 370, 371
lijdende kerk, 10, 11, 175, 225, 226, 245, 250, 256, 262, 280, 472
lijdenswerktuigen, 61, 157, 230, 256, 355, 380, 434, 450
lijm, 43, 51, 89, 99, 101, 103, 477; –verf, 99, 101
lijnbeweeg, 11, 273, 290, 291, 326
lijnolie, 8, 89, 94, 101, 102, 103; –verf, 102
lila, 95
lineair, 115, 130, 139, 151, 164, 264, 332, 334, 410, 471, 474
liniaal, 468
linoleum, 51, 100, 104, 105, 185, 474; –snede, 95
Litanie van Loreto, 174, 193, 200, 201, 226, 414
liturgie, 9, 11, 12, 19, 67, 70, 173-176, 194, 195, 273, 281, 324, 325, 377, 379, 384, 389, 436, 441, 443, 447, 450, 460, 465, 470-472, 474, 475; lithurgisch, 273, 274, 280, 284, 285, 286, 290, 344
liturgisch, 11, 21, 37, 40, 133, 171, 173, 176, 177, 193, 194, 201, 222, 240, 253, 275, 280, 281, 311, 312, 324, 325, 327, 328, 331, 333, 338, 357, 359, 362, 373, 377, 379, 407, 415, 419, 428, 430, 435-438, 456, 464-466, 472; – beweging, 176; – stijlstrijd, 21, 171, 327, 331, 333, 338, 359, 373, 379, 407, 437, 464, 466
locus classicus, 8, 49, 108, 401
locus sanctus, 175, 349
loodmenie, 102
loodwit, 102
loslaten, 128, 148, 365, 400
lucht, 84, 86, 151, 291, 294, 357, 397, 398, 401, 421, 450, 455; –vervuiling, 52; –vochtigheid, 100, 103

M

maagd, 53, 97, 197, 219, 244, 245, 254, 258, 300, 307, 358, 371, 398
maan, 200, 209, 219, 398, 414, 418, 455
maatschappij, 15, 47, 53, 66, 73, 111, 115, 123, 143, 144, 221, 279, 281, 284, 302, 366, 404, 470; –beeld, 362, 363; –kritiek, 411
macaber, 393
Machten (zie ook hiërarchie der engelen), 305, 419, 450
Madonna, 12, 231, 273, 274, 276, 280, 281, 284-287, 302, 318, 328, 334, 344, 358, 411, 414, 419, 421, 435; – lactans, 287
makelij, 133, 139, 353, 382, 399, 470, 472
Man van Smarten, 61, 197, 278
mandorla, 196, 231, 257, 258, 268, 320, 352
maniërisme, 107, 163, 164, 403, 475; maniëristisch, 163, 164, 404, 407, 457, 458
Mariacyclus, 12, 413
mariale, 174, 193, 201, 215, 220, 246, 284, 301, 310, 320, 330, 331, 414, 415, 428, 435, 437, 442
Mariaverering, 214, 330
Maritaineske, 12, 134, 141, 143, 153, 162, 383, 411, 412, 436
marouflage, 100
martelaar, 213, 223, 230, 331, 398
Martyrologium Romanum, 229
massacultus, 197
Mater amabilis, 245
materiaal, 51, 83, 84, 92, 100, 101, 103, 138, 139, 148, 166, 171, 185, 313, 332, 400, 467; –polychromie, 469
mathesis, 68, 298, 360; mathematisch, 55, 112, 113, 118, 150, 181, 193, 227, 229, 258, 273, 274, 276, 280, 281, 284-286, 294, 326, 334, 344, 345, 348, 353, 367, 417, 470
mecenas, 12, 390, 416
mechanische verankering, 92
medaille miraculeuse, 201
mediocre (–criteit), 125, 132, 137, 143, 163, 165
meditatie(f), 8, 116, 124, 128, 172, 177, 267, 287, 373, 374, 429, 472
medium, media, 19, 21, 41, 45, 50, 77, 94, 102-103, 107, 123, 137, 139, 172, 185, 241, 246, 250, 254, 273, 280, 287, 295, 297, 298, 321, 334, 335, 340, 357, 358, 374, 376-377, 382, 389, 399, 402, 406, 431, 470
meerstijlig(heid), 17, 22, 328, 474
meester (–schap), 11, 40, 42, 43, 51, 65, 83, 91, 95, 112, 129, 131, 139, 140, 148, 149, 158, 163, 164, 178, 180, 184, 211, 227, 257, 263, 287, 312, 318, 326, 338, 372, 374, 375, 377, 384, 401, 412, 443, 465, 466, 468 (zie ook vakmanschap)
Meester [Christus], Nieuwe Testament], 343
meester, ceremonie–, 420; groot–, 61, 121, 140, 310, 311, 315, 317, 322, 332, 338, 376; leer–, 25, 46, 55, 61, 113, 154, 188, 196, 226, 236, 333, 418, 420, 443, 444, 461; rijksbouw–, 59; –schilder, 34, 37, 72, 75, 80, 184, 204, 473; school–, 325; Staal–, 146; universele –, 205
meesterlijk, meesterstuk, meesterwerk, 114, 139, 141, 208, 273, 287, 292, 344, 393, 494, 420, 426, 450, 458
melancholie, melancholisch (zie ook zwartgallig), 300, 393
Memento mori, 393, 395
Menora, 244
Mensenzoon [Chistus, Nieuwe Testament], 217, 219, 221, 321, 329, 455
metaal, 41, 74, 99, 348, 407, 458
metabolisme, 290
metaconcept, 425
metafoor, metaforiek, metaforisch, 70, 157, 195, 222, 237, 244, 276, 281, 284, 380, 386, 414, 415, 450, 469, 474
metafysiek (metaphysiek) metafysisch (metaphysisch), 141, 272, 163, 423
metamorfose, 30, 250
methode, 9, 17, 20, 29, 48, 52-55, 64, 65, 75, 88, 91, 117, 118, 124, 176, 181, 185, 193, 230, 327, 328, 339, 342, 348, 461
metropool, 11, 280, 281, 284
microkosmos, 10, 204-206, 362, 363, 368, 411, 439, 440
middelmatig (zie ook mediocre), 63, 133, 143, 164
mijn’streek, 256, 366; –werker, 57, 411, 422, 477
mijter, 198, 215
miniatuur, 294, 360, 402, 458
Mirakel van Amsterdam (Mirakelprocessie), 184-186, 188, 207
mis (zie ook eucharistieviering), 13, 195, 201, 211, 217, 219, 220, 284, 329, 357, 367, 447, 448, 450, 474; Gregorius–, 61; –dienaar,119, 294, 295, 297, 327, 397; –kelk (zie ook ciborie), 199, 207, 278, 279
mise-en-scène (epische), 7, 9, 177, 178, 377, 474
Missale romanum, 447
missie (boodschap), 34, 121, 131, 164, 199-320, 373, 436
missie, missionaris, 13, 213-215, 228, 431, 434, 447, 450; volks–, 120, 199
mode, 364, 424, 459; modieus, 320
model, 34, 44, 46, 73, 185, 190-191, 262, 275, 285, 320, 327, 344, 348, 404, 470; rol–, 10, 43, 47, 57, 182, 213, 214, 264, 388, 436, 443, 460; modelleren, 86, 94, 102, 152, 210, 222, 225, 235, 302, 373; modelé, 222, 273, 365, 371, 417, 435
modern–antimodern, 17, 18, 37, 41, 66, 107, 144, 269, 273, 284, 298, 357, 475
modernisme, 66, 150, 353; moderniteit, 254, 445, 472
modus, 17, 108, 379; haptische en/of optische –, 21, 222, 269, 297, 314, 322, 326, 327, 338, 471, 473
monade, 361, 367, 368
monastiek, monachaal, 10, 214, 356
monochroom, 229, 244, 251, 252, 262, 328, 435
monogram (gemonogrammeerd, 174, 217, 278, 330, 343, 354, 357, 375; Christus–, 194, 195, 212, 218, 237, 351-252, 334, 355
monstrans, 184, 349, 491
monument, 45, 46, 72, 349; monumentaliteit, 155, 162, 287, 312, 407, 461; monumentenwet, 22, 23, 377, 468, 483; monumentenzorg, 30, 48, 238
moraal, 50, 380, 392, 393, 428, 459; moraliserend, 179, 180, 254, 300, 310, 40, 471; moralistisch, 61
mortel, 84-86, 348, 413
movere [bewegen, ontroeren], 70, 107, 115, 123, 138, 180, 193, 267, 383, 412, 471, 473
mozaïek –crucifix of –kruis, 357, 379; email–, 348; glas–, 62, 77, 316-319, 328, 334, 418, 437, 474
mozaïst, 11, 137, 348, 356, 358, 377, 388, 474, 475
muziek, 40, 57, 131, 215, 274, 284-286, 298, 310, 367, 368, 395, 397, 411, 419, 468, 474
mysticisme, 116, 177, 291
mysticus (mystieker), mystici, mystica, 11, 70, 151, 197, 199, 223, 286, 291, 473
mystiek (mystisch, 12, 40, 70, 71, 120, 123, 124, 128, 136, 144, 149, 163, 187, 197, 199, 220, 236, 239, 273, 274, 279, 280, 281, 284-287, 291, 292, 296, 298, 305, 313, 314, 337, 344, 371, 376, 402, 423, 440, 442, 472, 473

N

naald (zie droge naald)
naaldwerk, naaldkunstenares, 311, 379, 385
naasten(liefde) (zie ook charitas), 11, 124, 302, 365, 441
Nabi(s), zie Verkade, Jan (Willibrord), en Gauguin, Paul
naturalisme, 123, 148, 151, 253, 354, 382, 400, 401
natuur, 109, 122, 125, 128, 129, 140, 141, 144, 147, 150, 154, 158, 159, 161, 174, 181, 182, 236, 237, 240, 271, 272, 285, 294, 324, 325, 355, 380, 381, 392, 393, 394, 421, 422, 423, 443, 464, 470, 471; –steen, 256, 332, 427
neg(gen), 223, 469
negen,(koren), 290, 443 (zie ook getallensymboliek)
neoclassicisme (neoclassicistisch), 91, 212, 427
neogotiek (neogotisch), 22, 23, 79, 166, 167, 168, 180, 190, 196, 210, 227-231, 234, 238, 251, 275, 342, 372, 475
neoplatonisme, neoplatoons, 114, 122, 141, 285, 376, 473, 474
Neothomist, 131, 299
NIKA [overwinnaar], 334
nimbus, 289, 245, 251, 322, 334, 335, 352, 360, 392, 394, 398, 423, 428, 430, 449; kruis–, 310, 360
Numinose, 325, 377

O

objectief (objectiveren) (kunst), 276, 382, 384, 473
octagon, 210, 211
oertype, 194, 359
offer, 124, 175, 176, 194, 201, 221-223, 234, 236, 278, 310, 313, 326, 330, 352, 428, 441, 442, 447-450, 460, 472; – van Abel en Kaïn, 221, 223, 327, 447, 449; – van Abraham en Isaac, 189, 223, 447, 448, 461; kruis–, 195, 201, 326, 356, 362; – van Melchizedek, 78, 327, 447, 458; slacht–, 230, 244, 279, 304, 439; zelfopoffering (Pelikaan), 204, 256, 365, 441, 458
olieverf, 43, 46, 51, 53, 83, 94, 95, 99, 100, 102-105, 185, 223, 260, 267, 390-400, 419, 424
olijf’berg, 246; –groen, 429; –tak, 221
omber, 87, 476, 477
on(der)bewuste, 68, 111, 141, 292, 293, 470, 474
onbevlekte ontvangenis (zie ook Immacaluta conceptione), 10, 201, 214, 221, 245, 284, 296, 430
ondergrond (artistiek), 84, 86, 87, 92-95, 98, 99, 103, 328, 256, 266, 321, 373, 427
ondermaans, 159, 161, 163, 235, 256, 261, 262, 365, 397
ondertekening, 97
onderwijs, 7, 19, 25-81 (hoofdstuk 2), 83, 113, 115-116, 213, 214, 221, 227, 238, 269, 315, 339, 358, 360, 376, 399, 424, 441, 442, 451, 475
ondeugd (zie deugd), 126, 300, 303-305
onpersoonlijk, 118, 184, 193, 236, 267, 468
ontaarde kunst, 63, 65
onthecht(ing), 99, 135, 397
ontroeren, 70, 107, 115, 123, 125, 127, 128, 134, 136, 138, 139, 145, 148, 152, 168, 189, 193, 272, 298, 383, 393, 402, 412, 444, 473
ophogen, –hoging, –hoogsel, 70, 95, 97, 103, 222, 266, 267, 370, 400, 415, 418, 444, 450, 451
oppervlak(te) (kunstwerken), 52, 84, 86, 87, 89, 92, 93, 99-103, 139, 235, 318, 382, 421, 434, 447, 455, 470
opschrift (kunstwerken), 49, 72, 195, 219, 223, 229, 234, 261, 284, 286, 342, 343, 473
oranje, 57, 77, 97, 217, 287, 321, 335, 354, 398, 399
orante, 245, 398, 408
orde (artistiek, aards-hemels), 10, 127, 132, 191, 211, 212, 214, 262, 285, 292, 298, 355, 356, 365, 383, 439, 440, 444, 470
originaliteit (artistiek), 157, 172-174, 255, 338, 469
ornament, ornamentaal, ornamenteel, ornamentiek, 10, 46, 49, 56, 64, 68, 76, 78, 80, 81, 112, 114, 115, 163, 166, 177, 180-183, 203, 212, 225, 237, 238, 244, 251, 252, 254-256, 275, 284, 325, 329, 342, 370, 404, 461, 473, 476
ouderling [Apocalyps] (zie ook oudste), 212, 215
oudkatholiek, –kerk, zie Leiden, Utrecht
Oudste [Apocalyps] (zie ook ouderling), 10, 28, 211, 214-216, 234, 236
oudtestamentisch (zie ook Testament), 70, 188, 189, 196, 207, 217, 229, 235, 237, 257, 285, 326, 353, 367, 371, 383, 397, 411, 414
Overjordaans (zie ook Jordanië), 239
overwinnaar, overwinning, 15, 120, 175, 194, 195, 210, 211, 246, 278, 280, 332, 334, 356, 361, 362, 380, 392, 397, 448, 458, 472
overwinnende kerk (zie ook ecclesia triumphans en triomferende kerk), 21, 69, 175, 178, 191, 193, 194, 202, 203, 206-208, 213, 214, 221-223, 225, 229, 230, 234, 241, 243, 253, 255, 256, 261, 262, 269, 278, 280, 297, 310, 332, 343, 349, 355, 361, 386, 418, 439, 440, 454, 458, 465, 469, 472

P

paard, 152, 239, 249, 250, 302-304, 318, 403, 449, 457
paaslam, 10, 194
palet, 21, 22, 31, 54, 61, 64, 68, 77, 94, 95, 191, 208, 210, 222, 226, 230, 231, 239, 248, 290, 313, 321, 327, 332, 333, 335, 341, 354, 357, 370, 401, 412, 418, 427, 429, 441, 444, 454, 458, 477
pallium, 215, 220
palmtak, 221, 321, 352, 398
paneel, 85, 69, 187, 195, 230, 248, 249, 255, 256, 264, 290, 296, 297, 326, 330, 324, 326, 330, 372, 374, 375, 420, 422
papier, 12, 21, 41, 44-46, 53, 84, 115, 143, 171, 214, 222, 250, 268, 287, 290, 321, 348, 382, 386, 406, 427, 429, 431, 434, 444, 450, 457, 459, 464, 466, 475
parabel, 76, 242, 243, 428, 302, 353, 366, 383, 389, 455
paradijs, 10, 11, 144, 207, 214, 234, 245, 247, 262, 278, 279, 300, 301, 320, 334, 356, 365, 412, 413, 434, 444, 448, 450, 455, 465; aards –, 11, 278, 279, 455
paradox, 63, 73, 119, 162, 172, 175, 220, 353
paradoxaal, 21, 28, 51, 162, 269, 294, 400, 464
parallel, 11, 15, 18, 46, 108, 176, 180, 187, 201, 204, 227, 236, 286, 301, 326, 397; –logram, 420
paslood, 215
passer, 83, 129, 468
passie, 87, 113, 133, 175, 189, 280, 287, 296, 349, 365, 399, 420, 472; –engelen, 214; –scène, 207, 230; –werktuigen, 183, 256, 280, 423
pasteus, 86, 93, 102, 103
pathos, pathetiek, pathetisch, 40, 119, 128, 151, 155, 267, 357, 423, 469
patina, 355
patronaat, 197, 258, 363
patroon, 64, 68, 72, 77, 78, 100, 129, 169, 193, 198, 217, 228, 230, 234, 236, 251, 258, 359, 281, 304, 322, 327, 330, 336, 360, 371, 389, 396, 403, 409, 411, 417, 444, 461–463, 468; ‑heilige, 185, 188, 207, 209, 236, 404, 439, 462
paus, 66, 180, 197, 198, 199, 203, 215, 220, 234, 261, 262, 278, 324, 325, 334, 338, 357, 379, 380, 436, 441, 472; –staf, 199 (zie ook ferula, 198, 199, 220)
peinture, 7, 55, 57, 74, 75, 112, 165, 169, 182, 183, 466 ; – pure, 165, 466
pelgrim, 10, 11, 138, 173, 212, 218, 221, 223, 264, 273, 274, 281, 286, 298–307, 310, 318, 360, 371, 376, 391, 393, 402; –staf, 197, 336; –tocht, 239, 300, 397
pelikaan, 256, 441, 444
pendant, 196, 199, 203, 221, 279, 356
pendentieven, 94, 97, 193, 248, 249, 276, 278
penseel, 15, 16, 184, 225, 313, 384, 422, 400, 412, 461, 476
pentekening, 71, 256
periodiek, 37, 107, 108, 120, 126, 127, 133, 136, 144, 145, 147, 298, 391, 456
perpetuum mobile, 172
personificatie, 102, 195, 209, 215, 291, 301, 302, 304, 305, 310, 340, 341, 352, 364, 393, 398, 405, 406, 411, 428, 430, 437, 449, 455, 471, 474
perspectief (zie ook verschiet), 8, 46, 56, 61, 67, 76, 97, 127, 142, 157, 167, 249, 253, 320, 357, 384, 391, 401, 402, 409, 465, 473
Phoenix, 63 (zie ook Feniks, 352, 449)
pictor doctus, 12, 179, 411, 413
pictor imaginarius, 11, 358
picturaal, 8, 12, 35, 56, 114, 115, 139, 165, 171, 187, 208, 311, 326, 338, 376, 382, 422, 461
piëdestal, 215
pigment, 84, 86, 87, 89, 92, 97
pijlerbundel, 213
Pinksteren, 11, 246, 251, 298, 310, 314, 392, 415
piramide, 286, 298, 301
plamuurmes, 139, 470
planeet, 455
plastisch, 9, 12, 64, 109, 134, 138, 139, 140, 145, 147, 150, 153, 161, 172, 212, 222, 246, 330, 382, 403, 418, 427, 435, 444, 471, 475
pleister, 50, 52, 84, 86, 185, 231, 266, 321, 399, 444, 474; –laag, 7, 8, 22, 46, 48–51, 84, 86, 89, 90, 92, 97– 99, 103, 139, 185, 369, 400, 413, 434, 457
plooien, 85, 190, 210, 222, 225, 235, 268, 293, 325, 328, 330, 332, 341, 342, 360, 374, 450, 477
plooival, 193, 266, 275, 321, 326, 333, 334, 353, 356, 357, 370, 375, 468
pluriform, 16, 21, 147
podium, 28, 30, 137, 176, 187, 209, 235, 243, 253, 262, 269, 313, 330, 352, 371, 417, 425, 435, 436, 447, 451, 457, 469, 472
poederen, 92, 99
poëzie, 114, 135, 155, 239, 292; poëtisch, 9, 147, 153, 180, 379, 390, 475
polychromie, 7, 8, 23, 30, 34, 45, 46, 48, 55, 116, 117, 166-168, 174, 175, 177, 184, 210, 211, 238, 248, 251, 265, 354, 390, 427, 461, 469, 473; polychroom, 49, 70, 171, 222, 402, 407, 419; polychromeur, 19, 30, 72, 95, 166, 456, 461
polyfonie, 302; polyfoon, 177
Pompeiaans, 92, 104
pondération, 12, 344, 384, 417, 421, 424, 443, 461, 466, 473
ponstechniek, 84, 89
Pop art, 297, 335
poriën, 52, 93, 103
porositeit, 92
porta coeli (deur des hemels), 201, 226, 230
Portland cement, 99
portret, 67, 109, 111, 131, 145, 179, 196, 236, 274, 275, 276, 294-297, 302, 305, 313, 334, 361, 370, 412, 428, 436
positionering, 8, 10, 42, 60, 107, 114, 115, 118, 121, 198, 206, 210, 213, 236, 243, 280, 329
predicaat, 29, 138, 140, 142, 144, 147, 149, 152, 163, 201, 210, 382
preekstoel, 163, 196, 361, 407
prefiguratie 160, 190, 196, 215, 218, 220, 221, 237, 267, 285, 301, 304, 326, 399, 407, 408, 411, 419, 420, 422, 448, 449, 454, 455
prent, 43, 46, 123, 217, 336, 344, 393
prepareren, 72
priester, 13, 60, 66, 115, 119, 122, 129, 175, 195, 206, 211, 215, 217, 220, 240, 272, 302, 325, 330, 356, 360–362, 366, 369, 374, 389, 390, 397, 402, 422, 436, 437, 444, 445, 447, 462, 466, 467, 472; –engelen, 212; –koor, 13, 17, 25, 26, 30, 68, 69, 72, 157, 158, 175, 193, 194, 195, 196, 199, 203, 207, 219, 222, 223, 227, 255, 256, 264, 278, 321, 326, 330, 332, 367, 390, 413, 438, 440, 441, 443, 451, 458, 469, 472; –schap, 11, 220, 246, 361, 362
primitief, 15, 83, 112, 154, 281, 284, 291-294, 296, 297, 298, 311, 318, 320, 369, 402, 443, 461
Principatus (zie ook hiërarchie der engelen), 214, 215, 419
principium charitatis, 7, 18, 172
Prix de Rome, 9, 69, 178-180, 255
procedé, 47, 51, 52, 88
processie, 34-36, 47, 48, 104, 105, 112, 119, 173, 180, 185, 213, 234, 236, 330, 396, 399, 401
profanatie, 380
professionalisering, 76
programma, 7, 9–13, 25, 28, 31, 43, 45, 53, 68, 70, 71, 75, 143, 145, 165, 177, 178, 185, 189, 193, 194, 201, 206–217, 219, 223, 225, 226, 229–231, 234, 237, 241, 243, 246, 254–257, 262, 266, 267, 278, 279, 281, 284, 307, 309, 320, 332, 349, 355, 359–362, 366, 369, 371, 376, 390–392, 394, 396–399, 401, 413, 414, 418, 420, 428, 430, 435, 437–439, 442, 447, 450, 451, 458, 461, 462, 467, 471
programmatisch, 63, 64, 145,199, 207, 274, 276, 279, 281, 303, 330, 331, 355, 361, 363, 367, 379, 384, 426, 437
progressief, 18, 408, 431, 463
proletariaat, 123, 281
proportie, 2, 46, 62, 112, 235, 253, 254, 273, 274, 280, 281, 284, 286, 336, 344
prototype, 189, 207, 208, 215, 221, 411, 422, 447
psychologie, psychologisch, 35, 110, 123, 146, 157, 273, 274, 276, 280, 281, 284–287, 344, 370, 393, 401
psychomachia, 11, 305, 306, 371, 376
publicatie, 16, 18–20, 23, 42, 44, 50–52, 57, 75, 111, 114, 115, 121, 131, 144, 167, 174, 176, 179, 250, 260, 276, 296, 311, 388, 390, 391, 408, 431, 474

Q

quattrocento, 226, 459
quis ut deus, 215

R

raderwerk, 281, 284, 302
rank, 251, 252,
rappel à l’ordre, 140, 473
rationalisatie, 34, 41, 73, 78, 79, 80; gerationaliseerd, 73, 75, 81, 473
ravennatisch, 348, 354
realisme, 15, 60, 62-64, 107, 122, 123, 150, 341, 379; realistisch, 15, 16, 56, 63, 64, 117, 132, 140, 251, 253, 295, 296, 327, 355, 372, 473, 474
rebus, 61, 64, 177, 355
recursie, 304, 360
redemptoristen, 120, 199, 268
referentiekader, 20, 177, 359, 388, 390
reflectie, 7, 12, 20, 37, 53, 59, 71, 88, 102, 104, 133, 173, 206, 336, 368, 422, 425, 430, 464
reformatie, 116, 473
regenboog, 196, 229, 275, 287, 342, 352, 393, 415, 450
regioen, 234-237, 267, 329, 330, 332, 361, 386, 428
rekwisieten, 213, 253, 256, 262
religio catholica, 13, 437, 439, 440
reminiscenties, 15, 70, 138, 266, 317, 391, 406
renaissance, 47, 50, 70, 91, 180, 182, 189, 254, 264, 333, 381, 404-406, 413, 445, 469- 473; renaissancistisch, 189, 404
repoussoir, 461
restauratie, 22, 57, 58, 87, 90, 98, 104, 105, 183, 186, 293, 462; restaurator, 22, 104; restaurateur, 7, 29, 52, 335, 467
retabel, 326-328, 426; –altaar, 11, 324, 326, 338
retorica, 111, 115, 117, 267, 340, 469, 473 ; retorisch, 45, 115, 117, 118, 120, 121, 123, 136, 149, 193, 213, 260, 287, 324, 473
retoucheren, 51, 87
retour à l’ordre, 140, 171, 418, 472, 473
retrospectief, 15, 36, 110, 122
revolutie, 37, 241, 279, 403; revolutionair, 147, 181, 243, 298
rex regum, 296
Rijke Roomse Leven, 126, 194
ringen, 10, 217, 219, 220, 342; gevleugelde –, 10, 217, 219
ritueel, 176, 325, 462; ritus, 40, 176, 359, 472; romeinse ritus, 472
rococo, 512
rolmodel, 10, 43, 47, 57, 182, 213, 214, 264, 388, 436, 443, 460
romanesk, 402
romantisch, 9, 147, 148, 153, 155, 352, 393, 416, 429
rood, 54, 57, 70, 71, 77, 84, 96, 97, 168, 196, 201, 210, 211, 217, 220, 227, 248, 266, 303, 312, 313, 321, 327, 330, 335, 354, 370, 373, 389, 392, 396, 397, 399, 401, 420, 421, 427, 476, 477
roosvenster, 342, 343, 355, 418
rosa mystica, 11, 281, 284, 356.
rots, 76, 155, 187, 203, 256, 300, 340
roze, 95, 97, 281
ruimte, 49, 54, 65, 66, 88, 95, 100, 125, 139, 157, 159, 161, 166, 173, 183, 187, 189, 190, 199, 211, 217, 219, 223, 230, 231, 238, 241, 244, 245, 248–250, 255, 261, 267, 269, 280, 312, 321, 330, 342, 354, 359, 366, 367, 371, 384, 385, 398, 400, 401, 404, 406, 414, 423, 435, 441, 447, 457, 460, 464, 465, 466; –duiding, 424; –suggestie, 61; –werking, 469
ruimtelijk, 12, 21, 152, 161, 175, 176, 202, 207, 238, 241, 248, 255, 294, 384, 402, 411, 417, 424, 443, 447, 462, 472, 473; nieuwe – logica, 12, 384, 402, 417, 443
ruiter, 239, 300, 302–304, 403
Russells paradox, 172

S

sacra conversazione, 11, 225, 226, 301, 302
sacrament, 69, 120, 126, 173, 176, 194–197, 199, 216, 219, 220, 278, 307, 326, 330, 349, 352, 353, 361, 362, 422, 441, 442, 448, 450; – des altaars, 196, 326, 422; – van de eucharistie, 194; –sdag, 197; initiatie–, 13, 441, zeven –, 278, 318, 330
sacristie, 222, 360, 361, 390, 414, 435, 443
salpeter, 99
sapientia, 215
satanisch, 305
Saturnus, 455
schaap, 62, 117, 177, 185, 203, 215, 243, 251-353, 383
schaduw, 28, 44, 102, 143, 150, 168, 190, 193, 216, 222, 237, 256, 268, 276, 297, 321, 329, 337, 400, 412, 415, 420, 427, 443, 450, 451, 461
schelpgewelf, 231, 234, 236
schema, 9, 34, 44, 74, 117, 164, 165, 172, 175, 186, 195, 196, 202, 206, 219, 223, 230, 238, 245, 255, 256, 267, 286, 294, 312, 313, 315, 318, 329, 332, 334, 338, 352, 353, 365, 369, 376, 420, 428, 461; compositie–, 177, 181, 190, 191, 221, 229, 293, 312, 320, 399, 406, 445, 466; schemata, 173, 264, 471; schematisch, 111, 113, 210–212, 222, 230, 246, 388, 418, 471
schepping, 97, 143, 199, 201, 204, 205, 209, 216, 217, 220, 281, 285, 336, 338, 339, 361, 368, 397, 422, 437, 451, 454, 455
scheppingsdaad, 201, 455
schilder, decoratie–, 73, 75, 80, 81; huis–, 20, 29, 30, 54, 79-81, 152, 359, 413; kerkdecoratie–, 7, 16, 20, 30, 34; kerk–, 7, 29, 30, 31, 34, 68, 47, 52, 72, 74, 173, 178, 180, 185, 208, 228, 229, 240, 431, 471; –techniek, 8, 47, 51, 83, 84, 86, 90, 92, 95, 101, 105; vak–, 34, 41, 72, 73, 75, 77, 80, 81, 413, 437, 473
schilderlijk, 158, 165, 379, 382, 408, 412, 423, 445, 460, 463, 466, 471
schip, 10, 21, 30, 34, 174, 175, 177, 186–189, 194, 198, 204, 205, 207, 212, 213, 219, 222, 225, 242, 243, 246, 255, 256, 263, 266, 281, 284, 286, 321, 332, 361, 366, 390, 415, 417, 438, 447, 457, 469, 472
schittering, 141, 144, 356, 376, 402, 422, 444
scholastiek, 9, 131, 136, 138, 140, 144, 146, 148, 154, 464, 468, 470, 473
school, 9–11, 15, 19, 20–22, 28, 41, 45, 47, 50, 60–63, 67, 74, 76, 94, 117, 118, 121, 122, 124, 127, 138, 139, 142, 143, 147, 157, 158, 161–163, 165–169, 171, 174, 181, 190, 191, 193, 203, 208–210, 213, 222, 225, 227, 229, 231, 236, 258–260, 262, 263, 266, 267, 269, 271, 273, 298, 311–313, 318, 325, 328, 329, 335–337, 373, 375–377, 388, 393, 409, 416, 417, 435, 441, 465, 466, 468-471, 473; Avondnijverheid–, 74, 75; teeken–, 73, 74, 75, 307
schoonheid, 12, 13, 19, 22, 23, 111, 121, 127, 128, 131, 132, 135, 136, 138, 140, 141, 143, 144, 146, 149, 159, 172, 176, 208, 238, 260, 269, 305, 313, 324, 325, 338, 344, 377, 383, 388, 397, 412, 414, 429, 439, 440, 443, 444, 466, 468, 470, 473; –leer, 67, 182, 227, 238, 269, 272, 470; –norm, 132, 204
schop, 168, 221, 222, 278, 340
schriftgeleerden, 230, 243, 295
sculpturaal, 191, 222, 226, 332, 427; sculptuur, 46, 230, 427
secco, 51, 86, 89, 99
sectieltableau, 112, 263, 275, 278, 279, 284, 300, 302
seksualiteit, seksueel, 71, 126, 279, 355, 473
serafijnen (zie ook hiërarchie der engelen), 196, 212, 217, 229, 417, 419, 449
serpent, 200, 458
sferische, 104; atmosferische, 407
sgraffiti, 59, 98; sgraffito, 7, 58, 61, 62, 65, 284, 435, 442
si vis me flere, 193, 222
sierkunst, 162, 181, 267, 342, 376, 407, 413
siermotief, 227, 251, 469
signatuur, 61, 113, 122, 130, 273, 275, 284, 354, 370
silicaat, 92 (zie ook verf)
silicium, 97
sinterhuid, 93; sinterlaag, 92
situ, 83, 87, 89, 100, 323
sjabloon, 48, 51, 80, 117, 205; –werk, 29, 34, 72, 76, 77, 80, 81, 182, 185, 204, 222, 223, 227, 238, 265, 438
slang, 200, 339, 371, 399, 414, 454, 455, 458
slapende zielen, 11, 300, 303, 304
sleutel, 47, 50, 150,199, 203, 204, 217, 220, 278, 321, 394, 414; –woord, 80, 126, 222, 274, 333, 468
sluier, 58, 145, 209, 295, 296, 392
smart, 128, 175, 472
socialis’me, 198, 279; –tisch, 15, 36, 66, 123, 130, 279, 284, 375; –tisch realisme, 15
sol justitiae, 257, 258
Solesmes, 176
soliditeit, 36, 51
spa, 279, 300, 302
spec’traal, 168, 248, 312, 393; –trum, 20, 107, 158, 208, 358, 379
specia’lisatie, 25, 74, 178, 189, 190, 208; –list, 22, 29, 30, 72, 91, 201, 466; –listisch, 18, 45, 53, 65, 315, 462
speculatie, 305
spirit fresco, 7, 51, 52, 103
spiritualiteit, 36, 177, 197, 246, 257, 293
spiritueel, 10, 133, 136, 143, 159, 178, 222, 254, 258, 269, 286, 291, 298, 307, 326, 371, 440, 471
splendor veri, 141, 376, 422, 444, 465
spoor’brug, 305; –wegstaking, 281
stadhouder, 198
staf, 198, 214, 221, 300, 349, 398
stapeling, 114, 173, 214, 231, 303, 307, 311, 384, 391, 402-404, 407, 411, 413, 451
status quaestionis, 18
steen der wijzen, 7, 34, 47, 52, 53, 75, 98, 475
steen’hard, 52; –rood, 95; –snede, 58, 59
stemmings’drager (zie ook Stimmungsträger), 381, 383, 412, 415, 423, 428, 429, 444, 445, 464; –teken, 384, 401, 408, 423
ster, 116, 211, 217, 219, 251, 334, 342, 371, 374, 392, 394, 397, 414, 455
stereochromie, 7, 51, 52, 92
steriel, 138, 333, 471
sterkte, 215 (fortitudo, 229)
sterrenbeeld, 371
stier, 211, 363, 370, 371
stift, 225; –kerk, 90
stigmata, 199, 201, 278, 335, 397, 398, 441
stijl’figuur, 112, 417, 469; –indicator, 10, 227, 228, 268, 317, 328, 329, 377, 381, 382, 392, 409, 415, 469, 474; –keuze, 207, 238, 320, 331; –kritiek, 21, 465; –pluralisme (–pluralist ), 11, 15–17, 58, 71, 217, 230, 321, 331, 336, 357, 418, 420, 424, 425, 431, 445, 460, 470, 474; –strijd, 21, 171, 311, 327, 331, 333, 338, 359, 373, 379, 407, 437, 464, 465, 466
stileren (styleeren), 158, 323, 355, 379, 471; stilering (styleering), 10, 112, 138, 182, 148, 162, 223, 244, 251, 259, 315, 317, 318, 322, 344, 371, 400, 409, 445; gestileerd (gestyleerd), 21, 28, 50, 64, 68, 76, 77, 131,155, 165, 198, 211, 225, 230, 237, 251–253, 256, 262, 278, 293, 297, 322, 324, 332–335, 339, 352, 359, 361, 371, 374, 417, 471, 474
stilleven, 142, 147-149, 384, 424-426, 428, 471
Stimmungsträger, 381, 383, 464
strijdbare kerk, 10, 220, 246
strijdende kerk, 11, 21, 157, 174, 175, 188, 196, 214, 221, 222, 240, 246, 255, 256, 261, 343, 349, 361, 380, 399, 411, 439, 469, 471, 472
strijklicht, 84; –opname, 86
stripverhaal, 71, 243, 250, 253, 267, 297
stroming, 9, 15, 19, 20, 28, 36, 63, 110, 120, 123, 126, 128, 140, 141, 165, 171, 214, 227, 228, 253, 271, 291, 311, 320, 372, 376, 379, 382, 384, 385, 402, 409, 421, 442, 466, 470, 473, 474
stukadoor, 99, 473
subject, 129, 145, 272
subjectieve (subjectiviteit), 23, 61, 112, 124, 125, 129, 134, 292, 325, 382, 384, 473
subli(e)matie, 444; sublieme, 325, 353; subli(e)meren, 179; gesublimeerd, 71, 236, 323, 333, 423, 430
substantie, 52, 91,185
Sum Veritas, 342
symbiose, 12, 44, 68, 163, 181, 225, 298, 325, 428
symboliek, 7, 9, 21, 46, 57, 58, 70, 117, 121, 122, 129, 157, 173-176, 187-189, 196, 198, 201, 204, 208, 209, 213, 216, 220, 255-257, 272, 273, 286, 295, 298, 300, 307, 318, 330, 340, 352, 353, 359, 360, 368, 370, 371, 373, 376, 383, 401, 408, 411, 412, 428, 434, 442, 443, 451, 455, 475
symbolisch, 68, 94, 112, 117, 123, 125, 158, 175, 177, 178, 189, 194, 195, 201, 210, 216, 222, 240, 244, 250, 255, 262, 271, 275, 323, 356, 359, 362, 366, 370, 371, 381, 384, 391, 393, 471
symboliseren, 320, 354; gesymboliseerd, 207, 219, 221, 179, 300, 304, 330, 340, 355, 455, 463
symbolisme, 7, 9, 11, 12, 18-21, 34, 35, 59, 107, 110, 121, 125-127, 129, 130, 135, 138, 140, 143, 148, 151, 152, 158, 163, 165, 171, 173, 237, 267, 269, 271-274, 276, 278, 280, 281, 284, 286, 288, 290-292, 294, 296, 298, 300, 301, 302, 304-306, 310, 312, 314, 316-318, 320, 322-324, 326, 328, 330, 332, 334, 336, 338-344, 348-350, 352, 354-356, 358, 360, 362, 364, 366, 368, 370, 372-374, 376, 377, 379, 382, 383, 411, 463-465, 470, 474, 475; katholiek –, 11, 273, 320, 323, 338; kosmisch –, 11, 274, 281, 301, 338, 343, 411, 475
symbolist, 147, 165, 179, 261, 273, 274, 297, 298, 305, 339, 340, 342, 353, 367, 372, 382, 469-471, 473
symbolistisch, 35, 54, 58, 59, 111–113, 117, 119, 120, 124, 127, 138, 178, 225, 238, 272, 274, 276, 285, 286, 291, 295, 305, 306, 314, 317, 318, 320, 327, 344, 348, 352, 353, 355, 357, 358-371, 374, 376, 377, 381, 383, 392, 399, 408, 440, 444, 474
symbool, 35, 43, 50, 58, 70, 112, 125, 135, 138, 139, 141, 155, 187, 193-195, 197, 201, 204, 209, 213, 216, 219–223, 246, 256–258, 272, 273, 278, 280, 281, 285, 287, 295, 302, 303, 330, 334, 336, 339, 340, 342, 349, 352, 356, 362, 383, 384, 386, 391, 397, 401, 408, 415, 429, 448, 449, 464, 471, 474
synergie, 178, 193, 208, 298, 403
synthese, 66, 112, 113, 117, 119, 125, 129, 271, 272, 355, 412, 429, 458, 474
synthetisch, 64, 87, 96, 97, 107, 112, 125, 126, 129, 130, 165, 267, 271, 272, 292, 317, 319, 323, 338, 383
synthetisme, 7, 9, 11, 12, 18, 19, 21, 58, 69, 112, 117, 125, 126, 128-130, 138, 141, 158, 171, 173, 237, 238, 271-274, 276, 278, 280, 284, 286, 288, 290, 292, 294, 296, 298, 300, 302, 304, 306, 310, 312, 314, 316-318, 320, 322-324, 326, 328, 330, 332, 334, 336, 338, 340, 342, 344, 348, 350, 352, 354, 356, 358, 360, 362, 364, 366, 368, 370, 372, 374, 376, 377, 379, 382, 422, 464, 465, 471, 474

T

tabernakel, 68, 175, 196, 215, 216, 220, 234, 356
tableau, 9, 171, 178, 279, 284, 286, 287, 295, 302, 307, 340, 341, 343, 344, 348, 352, 353, 358, 363, 366, 377, 411; – vivant, 295, 340, 344, 348, 352, 353, 358
Tachtigers, 145, 294
tactiel, 65, 139, 222, 267, 382, 427, 451, 461, 470, 471
tafereel, 30, 34, 51, 56, 57, 83, 94, 95, 112, 158, 159, 174, 178–180, 183, 184, 186–190, 199, 207, 217, 219, 223, 227, 228, 230, 240, 243, 248–250, 256–259, 262, 263, 266, 280, 287, 293, 311, 314, 317, 319, 320, 326, 334, 342, 344, 361, 364, 372, 393, 397, 399, 402, 411, 417, 419, 421, 422, 425, 448, 450, 458, 459, 462, 470, 471
talent, 34, 36, 47, 60, 62, 71, 72, 77, 81, 117, 121, 126, 127, 130, 137, 145, 151, 153, 157, 158, 165, 169, 171, 173, 174, 177, 201, 237, 243, 250, 257, 281, 302, 321, 327, 335, 339, 358, 372, 424, 439, 451, 461, 474
talige, 20, 107, 108, 114, 128, 135, 136, 143, 164, 383, 423, 474
tapisserie, 257, 266
techniek, 7-10, 17, 19, 20, 22, 34, 36, 43, 45–53, 57–59, 61, 62, 67, 69, 81, 83, 84, 88–91, 93, 94, 97, 98, 100, 101, 103, 121, 125, 127, 135, 137, 138, 150, 162, 172, 179, 181, 183–185, 211, 227, 243, 249, 260, 266, 272, 318, 348, 358, 369, 375, 382, 388, 399, 402, 406, 407, 435, 437, 451, 460, 466, 468, 474
tegeltableau, 11, 179, 321, 355
teken’kunst, 7, 41, 75; –onderwijs, 36, 115, 116, 339; –scholen, 41
tempel, 41, 45-47, 164, 174, 221, 223, 276, 284, 286, 312, 458, 464
Tempeliers, 261
tempera, 7, 8, 48, 50-53, 57, 62, 89, 100-103, 406, 476, 477
temperament, 379, 285, 396
tentoonstelling, 16 ,29, 44, 61–63, 113, 121, 123, 137, 140, 142, 147, 150–152, 158, 159, 162, 208, 263, 273, 311–315, 318, 323–325, 348, 356, 362, 372, 375, 379, 384, 385, 407, 409, 413, 422, 435, 436, 443, 454, 456, 465, 466, 470
terpentijnolie, 103
Testament (Nieuw), 173, 189, 203, 216, 217, 235, 243, 300, 330, 397, 415, 419, 447; Oude –, 160, 189, 215, 237, 286, 300, 302, 454
tetragrammaton, 216, 343
tetramorf, 211, 212, 258
tex’tuur, 34, 65, 86, 139, 234, 333, 382, 470; –turaal, 65, 70, 418
theatraal, 237, 325, 447
theologie, 135, 136, 254, 379
theologisch, 9, 66, 121, 132, 134, 149, 196, 214, 226, 280, 281, 291-293, 361, 363, 440
theorie 45, 47, 50, 55, 58, 75, 269, 285, 310, 386, 431, 449, 469; kunst–, 107, 116, 180
theosofie, 361, 368, 371, 372; theosofisch, 11, 147, 359-361, 365, 367, 368, 370, 371, 376, 470
Theotokos, 245
thèta, 334
tiara, 196, 198-220, 278, 334
tijdgeest, 382, 425
timor dei, 215, 216
Titiaan, 379
toetssteen, 9, 10, 114, 130, 137, 142, 223, 262, 273, 328, 388, 403, 466, 475
tollenaar [Nieuwe Testament], 243, 253
tonaliteit, 95, 142
toneel, 51, 109, 111, 137, 145, 171, 178, 190, 197, 205, 210, 225, 227, 237, 281, 305, 312, 340, 352, 357, 358, 376, 377, 435, 437, 474
tongewelf, 255-257, 427
topoi, 181, 287
toren, 53, 281, 310, 335, 343; –van David, 193, 256, 415, 423
traceringen, 342, 344, 359, 361, 374, 377; raam–, 317, 342, 344, 374; venster–, 231, 343
traditie, 17, 19, 37, 40, 44, 46, 73, 80, 90, 91, 94, 111, 114, 116, 124, 128, 137, 150, 153, 157, 165, 171, 174, 175, 177, 178, 183, 186, 191, 195, 197, 207, 208, 211, 213, 219, 231, 239, 253, 257, 259, 264, 280, 281, 285, 291, 292, 298, 315, 320, 325, 331, 339, 352, 354, 357, 360, 365, 372, 377, 379, 380, 391, 398, 400, 401, 408, 464, 467, 470, 471
traditio’neel, 28, 29, 81, 107, 172, 185, 208, 221, 240, 250, 251, 280, 281, 332, 334, 336, 338, 359, 360, 384, 398, 415, 418, 422, 423, 442, 445, 454, 461, 465; –nalistisch, 15, 68, 431
trait d’union, 214
traktaat, 49, 87, 88
transcen’dent, 128, 272, 473; –dentale, 149; –dentele, 274, 376; –dentie, 11, 128, 131, 136, 274, 440, 444
transcriptie, 44, 189, 469, 476
transept, 184, 185, 199, 202, 207, 341, 420, 469
transfiguratie, 422
translatie, 343
transparant, 86, 89, 93, 101, 235, 251, 365, 417, 421, 427
transsubstantiatie, 126, 201, 202, 444, 447
Trap des levens, 12, 48, 102, 341, 367, 368
trecento, 88
triomf, 11, 175, 201, 214, 237, 307, 309, 330, 353; –boog, 11, 68, 94, 97, 175, 182, 194, 195, 197, 203, 212-217, 223, 224, 251, 332, 348, 354-356, 437-440, 472; –kruis, 195, 356, 438, 439
triomferende kerk (zie ook overwinnende kerk), 10, 191, 214, 234, 240, 246, 257, 261, 448, 454, 471
triplex, 71, 100, 101, 287, 290
trits (zie ook gotiek-barok-expressionistisch en klassiek-barok-modern), 22, 149, 150, 208, 214, 221, 225, 238, 260, 297, 332, 338, 354, 422, 458, 460, 464, 469, 472, 473
triumviraat, 176, 180
Tronen (zie ook hiërarchie der engelen), 419, 449
troon, 175, 194-196, 199, 201, 209, 211, 214, 216, 234, 235, 398
Tuin der weeën, 291
Tweede Vaticaans Concilie (zie ook Vaticanum II), 197, 472
tweedimensionaal, 56, 115, 222, 244, 326, 329, 338, 426, 469, 471; tweedimensionaliteit, 56, 182, 225, 275, 344, 469
type, 15, 25, 29, 46, 77, 92, 98, 108, 111, 116, 118, 124, 135, 157, 166, 172, 177, 179, 181, 183, 190, 194, 197, 202, 206, 207, 210, 227, 236, 244, 245, 250, 258–260, 271, 274, 275, 280, 284, 285, 294–297, 312, 320, 321, 328, 331–334, 337, 344, 357, 361–364, 367, 370, 383, 384, 388, 391, 393, 395, 406, 409, 411, 417, 418, 422, 426, 428, 434, 436, 439, 445, 454, 468, 470-472
typologie, 10, 22, 172, 177, 193, 197–199, 201, 238, 258, 274, 301, 327, 334, 465, 468
typus, 7, 35

U

uitdrukking, 2, 16, 34, 52, 54, 59, 61, 62, 68, 69, 71, 73, 111–113, 125, 129, 132, 138, 141, 142, 150, 157, 164, 173–176, 193, 197, 217, 222, 234, 236, 237, 240, 243, 244, 254, 257, 258, 260–262, 280, 281, 287, 292, 294, 303, 304, 311, 325, 326, 332, 334, 338, 340, 344, 352–354, 360, 366, 368, 370, 377, 381–384, 391, 396, 400, 402, 406, 411, 420, 426–428, 439, 443, 450, 454, 468, 470, 472.
uitdrukkings’middel, 124, 470; –vorm, 40, 112, 121, 154, 210, 222, 380, 401, 408, 466, 471; –wijze, 136, 435
uitharding, 93, 98, 99; –condities, 99
uitmonstering, 10, 23, 25, 29, 30, 48, 56, 57, 68–70, 72, 77, 80, 111, 116, 118, 157, 159, 166, 168, 171, 175–177, 179, 183, 185, 193, 201, 208, 213, 223, 225, 227–230, 234, 241–243, 247, 249–251, 254, 255, 261, 263, 266, 276, 280, 323, 329, 332, 334, 335, 338, 343, 353, 359, 360, 362, 369–372, 380, 386, 389, 391, 395, 399, 413, 414, 418, 429, 431, 437, 440, 442, 445, 447, 451, 462, 465–467, 469, 472, 473
uitzettingscoëfficiënt, 99
ultramarijn, 87, 97, 295, 476, 477
universum, 108, 132, 219, 305, 368, 423, 455, 470
Ut pictura poesis, 114, 180

V

vaasfiguurschilderkunst, 425
vakmanschap (zie ook ambachtelijkheid), 61, 71, 80, 90, 137, 149, 193, 238, 284, 344, 353, 356, 383, 415, 460
Vanitas, 395
Vaticanum II (zie ook Tweede Vaticaans Concilie), 176, 243, 253
Veertiende zondag na Pinksteren, 11, 298, 310, 314, 392
venster, 37, 76, 176, 200, 213, 223, 251, 275, 342, 343, 363, 374, 399, 417, 442; –harnas, 342, 344; – traceringen (zie aldaar)
verbeelding (combinerende), 208, 225, 267, 298, 450
verbeelding, 9, 44, 59, 94, 147, 159, 163, 173, 177, 208, 213, 225, 237, 250, 264, 267, 280, 298, 338, 356, 364, 376, 383, 384, 401, 412, 440, 450, 469, 473; –kracht, 273, 280, 359, 372, 377, 391, 474; –leven, 165, 280, 338, 384
Verbi divini inspiratio, 11, 307
verbond, 54, 153, 189, 215, 217, 220, 237, 243, 244, 301, 302, 305, 343, 379, 415, 441, 447, 449, 450, 454, 455
verdigris, 87
verdubbeling, 275, 286
verdwijnpunt, 69, 248, 249, 253, 281, 307, 311, 318, 326, 384, 402, 404, 411
verf, 8, 50, 51, 75–77, 83, 84, 86–89, 91–104, 114, 139, 158, 185, 234, 255, 260, 267, 280, 314, 382, 461, 470, 476; caseïne–, 7, 49, 52, 53, 109, 235; –industrie, 20; –materiaal, 475; mineraal–, 20, 52, 62, 72, 88, 93, 369; olie–, 43, 46, 51, 53, 83, 94, 95, 103, 104, 185, 223, 260, 267, 390, 400, 416, 424; silicaat–, 92, 101; was–, 7, 20, 48, 51, 52, 62, 81, 83, 475; waterglas–, 52; water–, 53, 84, 366
vergeving, 120, 199, 414, 449, 450; –macht, 199
verhaal, 21, 49, 62, 64, 68, 107, 108, 112, 124, 131, 133, 178, 180, 183, 187, 188, 196, 197, 225, 239-241, 243, 250, 258, 273, 278, 292, 298, 300, 302–304, 311, 315, 334, 359, 362, 370, 383, 390–392, 406, 407, 419–421, 434, 442, 443, 447, 450, 451, 458, 459, 463, 467; verhalend, 116, 174, 177, 180, 187, 207, 240, 243, 250, 255, 267, 315, 396, 402, 403, 406, 422, 425, 442, 450, 462, 467, 471; –verteller, 166, 177, 187
verheven, 125, 128, 180, 200, 204, 207, 214, 229, 231, 239, 244, 251, 260, 300, 334, 399, 401, 407, 418, 437, 463, 465, 469, 470
verhouding, 25, 34, 47, 50, 65, 68, 86, 113, 115, 130, 140, 154, 177, 178, 182, 183, 280, 285, 291, 333, 334, 363, 383, 424, 458, 468, 473
verhoudingsbeelding, 12, 384, 421, 473
verkort, 166, 361, 365, 401, 402, 448
verlangen, 41, 123, 124, 137, 138, 144, 148, 151, 159, 305, 396, 442, 444
verloren paradijs, 10, 214, 455
Verlosser, 134, 188, 198, 207, 208, 221, 237, 330, 344, 361, 383, 399, 454, 455, 457, 458, 460
verlossing, 12, 122, 175, 188, 201, 207, 209, 216, 219, 229, 234, 236, 243, 244, 246, 279, 280, 287, 294, 297, 301, 320, 325, 329, 330, 343, 353, 362, 399, 429, 430, 449, 450, 454, 458, 463, 472; –werk, 208, 244, 245, 292, 349, 374
vermurail, 12, 163, 357, 384, 386, 389, 407
vernieuwing, 17, 21, 37, 44, 132, 137, 153, 158, 400
vernis, 8, 48, 51, 103, 104, 105
verre muraille, 62
verrijzenis, 194, 237, 241, 246, 247, 253, 297, 325, 365, 407, 408
verschiet (zie ook perspectief), 276, 335, 342, 393
verte’kend (zie ook vervormd), 25, 107, 273, 388, 418, 428; –kening, 127, 187, 202, 203, 245, 258, 380, 403, 450, 466
verticaal, 140, 175, 207, 234, 244, 278,292, 317, 325, 328, 332, 341, 342, 356, 360, 375, 399, 411, 417, 419–442, 454, 469, 472-474
vervor’men, 141, 237, 380, 422, 470; –ming, 141, 151, 154, 237, 258, 384, 401, 403, 422, 470
verzeept, 99, 102
Victorie, 222, 294, 471
vier, 67, 74, 76, 93, 94, 104, 140, 160, 182, 187, 195, 196, 211, 220, 227, 229, 230, 248, 258, 261, 276, 278, 285, 290, 296, 328, 332, 334, 343-345, 349, 355, 356, 361-363, 369, 381, 386, 391, 403, 412, 427, 428, 451, 455; -kant, 278, 285, 287, 471; -pas, 342, 343
viering, 30, 84, 139, 182, 183, 196, 197, 205, 212, 278, 416, 417, 420; –koepel, 96, 276, 469; –toren, 114, 166, 259, 417,
Vigeliusprijs, 28, 390, 391
vignet, 258, 326, 443, 174, 195, 310, 458
virtuoos, 157, 211, 403, 429, 460; virtuositeit, 257, 356, 408, 465
vis, 12, 189, 193, 203, 222, 295, 334, 420, 421, 434, 443
visie, 16,18, 34, 36, 41, 47, 50, 53, 59, 61, 63, 68, 114, 119, 124-129, 132, 135, 148, 149, 151, 154, 159, 162, 163, 165, 173, 178, 180, 182, 183, 190, 201, 205, 206, 210, 212, 222, 236, 237, 260, 272, 285, 291, 292, 306, 311, 325, 355, 358, 365, 368, 376, 381, 383, 384, 393, 394, 400, 412, 423, 425, 428, 430, 431, 439, 444, 450, 460, 464, 466, 470, 474, 476
visioen, 50, 123,138, 139, 187, 196, 197, 199, 209, 211, 214, 223, 276, 286, 314, 363, 395-397, 415
visvangst, 246, 434
vita, 300, 364, 383, 395, 463
vitaal, 55, 153, 155, 159; vitaliteit, 151, 155, 471
Vitruvianisme, 470
vlak (vlakke, vlakken), 44, 46, 52, 56, 57, 61, 64, 65, 70, 84, 87, 95, 105, 111–113, 127, 138, 139, 146, 150, 155, 157, 161–163, 183, 195, 203, 212, 222, 226, 228, 254, 258, 262, 286, 287, 294, 295, 301, 326, 329, 330, 334, 342, 354, 360, 365, 370, 371, 374, 377, 384, 402, 404, 415, 420–422, 426, 428, 436, 437, 443, 447, 454, 461, 468, 470, 473, 477; –versierders, 112, 184, 473; –versiering, 112, 473; –werking, 326, 403
vloeibaarheid, 86
vocht, 34, 87, 92, 98, 99, 100, 103, 348; –buffer, 100; –transport, 103; vochtigheid, 52
voedstervader, 197, 198, 204, 214, 215, 223, 230, 336, 337, 354
voetspoor, 28, 30, 342, 392, 469, 472
volume, 222, 241, 267, 321, 344, 400,418, 427, 443, 444; volumineus, 193, 222, 225, 226, 228, 231, 236, 317, 329, 451, 461
voor’afbeelding, 132, 188, 189, 211, 221, 222, 301, 325, 326, 352, 383, 395, 397, 411, 414, 415; –afschaduwing, 189, 422; –beduiding, 189; –hang, 68, 352; –spreekster, 215, 226; –zetmuur, 100
Vorstendommen (zie ook hiërarchie der engelen), 215, 233, 419
vreze des heren (zie timor dei)
vrije wil, 121, 125, 292, 440, 471
vrijheid, 9, 13, 15, 25, 28, 35, 60, 97, 131, 136, 181, 368, 377, 407, 418, 422, 440, 466
vroom, 135, 137, 191, 193, 310, 362; –heid, 15, 70, 191, 257, 273
vulstof, 86

W

waardenstelling, 107, 172, 468
waardering, 10-13, 20, 36, 47, 107, 109, 115, 120, 123, 125, 134, 139, 147, 149, 157, 168, 171, 173, 177, 208, 225, 238, 253, 260, 261, 266, 284, 315, 328, 336, 353, 357, 371, 374, 376, 385, 391, 406, 431, 463, 466, 472, 474, 475
waardig, 13, 36, 59, 81, 135, 187, 215, 228, 300, 358, 441, 450, 469, 472; –heid, 112, 134, 144, 176, 198, 210, 215, 219, 220, 339, 361, 441, 460, 470, 472
waarnemingspsychologie, 178
wagenspel, 295
wandschilderkunst, 50, 62, 72, 87, 103, 116, 210
wapenschild, 256
was’mengsel (zie ook –verf), 103
water, 43, 53, 84, 86, 92, 93, 98, 101, 103, 189, 195, 197, 202, 251, 256, 264, 286, 293, 352, 388, 390, 392, 419, 420, 426, 428, 455, 460, 476, 477
water’glas (zie ook –verf), 52, 92
waterstaatskerk, 30
Wederopbouw, 7, 17, 19, 25, 29, 60, 61, 64, 238, 474, 475
weefsel, 330, 361, 406
wereldbol, 196
Wereldoorlog (Eerste ), 63, 74, 113, 123, 142, 152, 158, 291, 313, 386, 408; Tweede –, 118, 190, 263, 315, 316, 408
Wereldtentoonstelling, 61, 162, 328, 357, 431
werken van barmhartigheid, 264-266, 365-366
werkman, 198, 258, 284, 302, 310, 362, 366, 372
werkplaats, 28, 29, 42, 49, 58, 168, 331, 336, 443
wiel, 191, 209
wierook, 211, 216, 221, 234
wijsheid (zie ook sapientia), 134, 136, 204, 209, 215, 228, 230, 243, 301, 395, 397, 440, 470
winkelhaak, 215
Wonderbaarlijke vermenigvuldiging van vis en brood, 12, 420-422
Worgengel, 392-394, 400

X

XC [Christus] 202, 334

Z

zachtboard 20, 100-101, 255, 474
zaligsprekingen, acht, 76, 208-210, 317, 362
zang(er), 205, 223, 240, 269, 300, 328, 334, 340, 365, 368; koor–, 215; lof– of jubel–, 201, 205, 216, 229, 261, 287, 298, 443; tegen–, 229
zangerstribune, 223, 365-368
zegel, 55, 58, 198, 211, 220, 235, 268, 332, 339, 341, 360-361
zeggingskracht, 123, 172, 180, 250, 253, 267, 269, 273, 406, 463, 471
Zeitgeist (zie ook tijdgeest), 381
Zelfopoffering (zie offer)
Zelfportret (zie ook portret), 12, 150, 295, 411-413, 451
Zetel der Wijsheid (zie ook Sedes Sapientiae), 228. 230, 414
zeven (zie getal, getallensymboliek), 176, 209, 211, 212, 214-218, 220, 229, 244, 251, 278, 318, 332, 354, 362, 371, 418; – geesten, gaven van de heilige Geest, 176, 209, 215, 216, 219, 235, 244, 257; – sacramenten, 176, 220, 278, 318, 330, 362; – smarten van Maria, 226, 280, 354; – (paradijs)stromen of watersprongen, 195, 197
ziel(en), 60, 70, 121, 123-125, 127, 128, 134, 141-144, 149, 152, 153, 159, 163, 195, 201, 221, 257, 276, 278, 284, 286, 287, 294, 300, 303-305, 310, 313, 352, 360, 364, 265, 367, 368, 381, 395-399, 401, 411, 412, 439, 442, 444, 445, 448, 472-473; zieleleven, 123, 125; zielenweger, 215, 256, 320
zielenherder, zielzorg, 176, 439, 442, 454, 463
zilvernitraat, 407
zinkwit, 96-97, 476
zinnelijk(heid), 107, 113, 122, 145, 149, 155, 159, 163, 197, 222, 257, 286, 292, 300, 303-304, 383, 423, 439, 471; zinnen, 09, 122, 128, 145, 148, 301, 383, 412; zintuig(lijk)(heid), 23, 125, 127-129, 145, 161, 216, 234, 272, 273, 313, 314, 383, 408, 412, 468, 474
zon, 144, 149, 151, 195-196, 209, 212, 216-217, 219, 223, 228, 231, 251, 287, 361, 393, 396-398, 414, 424, 443, 455; – der genaden, 195, 219, 356, 361; – der gerechtigheid (sol iustitiae), 174, 195, 216, 217, 258, 262, 356, 361
zonde(n), 71, 195, 199, 215, 226, 317, 353, 361, 442, 450, 458, 470; erf–, 189, 200, 221, 320, 362, 450 –val, 44, 189, 190, 207, 208, 246, 278, 429, 448, 449, 454-455
zondvloed, 343, 415
zonne’bloem, 13, 42, 256, 442, 443; –lied (Franciscus), 199, 397, 440, 443; –schijf (gevleugeld), 219
zout(en), 51, 86, 98-99, 103, 348
zoutuitbloei, 87, 97, 98
zwaard, 169, 214, 215, 217, 266, 274, 321, 329, 439, 442, 449, 450, 465; vlammend–, 278, 320, 450
zwanenzang, 63, 183, 269
zwart, 16, 55, 57, 87, 95-97, 220, 235, 287, 318, 341, 370, 374, 375, 392, 396, 399, 411, 421, 423, 427, 435, 436, 476, 477
zwartgallig, –heid (zie melancholie), 285, 506
zwik, 96, 209, 211, 229, 243, 248, 251, 278, 321, 326

Toorop, De genade van de steiger PR5 LR.pdf - Adobe Acrobat

Verwijzingen &

De foto’s betreffen van links naar rechts: Piet Gerrits in de Gerardus Majellakerk te Tilburg, Kees Dunselman in de Obrechtkerk te Amsterdam en Jan Toorop in het Museum Catharijneconvent Utrecht. Ze kunnen gedownload worden via de beeldbank van de RCE en zijn gemaakt door Pixelpolder.

Verkorte link van item: http://bit.ly/1QPco2y

← Terug naar De genade van de steiger!

Toegangen op ‘De genade van de steiger’

Omslag van ‘De genade van de steiger’. De foto’s op de omslag en in het boek kunnen gedownload worden via de beeldbank van de RCE en zijn merendeels gemaakt door Pixelpolder. Het boek kan rechtstreeks besteld worden bij de Walburg Pers.

De verkorte link van dit item is http://wp.me/P4eh3s-Vc | http://www.vanhh.org/?p=3546

Titelbeschrijving: Hubar, Bernadette van Hellenberg, en Lostagain.nl. ‘Toegangen op “De genade van de steiger”’. VanHellenbergHubar.org (blog), 2013, 2019. http://www.VanHH.org/?p=3546

Jan Dibbets ontmoet Joseph Cuypers

Met één klik op de afbeelding ga je naar …

Dit is een doorverwijspagina naar de blog: Jan Dibbets ontmoet Joseph Cuypers.

Het betreft een beknopte erfgoedtoets van de nieuwe ramen van Jan Dibbets in het schip van de kathedrale basiliek nieuwe Bavo te Haarlem van architect Joseph Cuypers.

De verkorte link van deze blog is http://wp.me/p4eh3s-Uo.

Jan Dibbets ontmoet Joseph Cuypers

Posted on 18 augustus 2014 by Bernadette van Hellenberg Hubar

Aan de nieuwe glazen van Jan Dibbets (uitgevoerd door Glasatelier Hagemeier) wordt uitgebreid aandacht besteed in mijn boek De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten, dat 9 september 2016 verschenen is. Bestel het via deze link: http://bit.ly/Bavo-Ao.

Het ontwerp van Jan Dibbets voor de nieuwe ramen in de kathedrale basiliek Sint Bavo is goed ontvangen. Voor een uitvoerig overzicht van de commentaren zie de blog van Angela van der Burcht op de site Glass is more! Herkomst: Haarlems Dagblad van 28 juni 2014.

Aan het slot van de voorlaatste fase van de restauratie van de kathedrale basiliek Sint-Bavo zijn rond de jaarwisseling de nieuwe glas-in-loodramen van Jan Dibbets geplaatst. Toen de ontwerpen in 2014 bekend werden, viel op hoe lovend de reacties uit de kunstkritische hoek waren. Vanuit de erfgoedsector was men wel gereserveerd, maar noch in de vakbladen, noch op de erfgoedsites verschenen er artikelen of blogs over. Omdat de nieuwe Bavo tot mijn speciale onderzoeksgebied behoort, heb ik toen een erfgoedtoets in het klein uitgevoerd:

Van eminent belang in het concept van Joseph is wat ik in de waardenstelling van 2013 betiteld heb als de atmosferische polychromie, waarbij de architect de wisselende lichtval van het Noord-Hollandse landschap naar binnen probeerde te halen. Dat op zichzelf is al zo bijzonder dat het nagenoeg als een unicum aangemerkt kan worden. ((Kanttekening hierbij is dat dat uiteraard gerelateerd moet worden aan de stand van het onderzoek vandaag de dag, maar tot dusver heb ik geen andere expliciete voorbeelden gevonden. De enige die dicht in de buurt komt, was zijn bevriende collega Henri Evers die in dezelfde tijd lichte glazen liet aanbrengen in ‘zijn’ Remonstrantse kerk te Rotterdam. Zie hiervoor Van Ruyven, Van heiligen tot amoeben, p. 33 → bibliografie.)) Als je kijkt wat Dibbets doet, kan zonder meer gesproken worden van een goed ingevoelde aanpak. Hij respecteert het concept van veel witte of zacht getinte partijen in de glazen, wat Cuypers als uitgangspunt had vanwege de lichtval in de kerk. Tegelijkertijd zal de derde vorm van polychromie, die Joseph Cuypers ontleende aan Viollet-le-Duc goed tot zijn recht komen: dit betreft de projectie van kleuren tegen muren en pijlers door het licht. In dit opzicht zullen de glazen dus in belangrijke mate bijdragen aan de verdere invulling van het concept van de Unvollendete dat Joseph voor de kathedraal had ontwikkeld en dat ook al zo bijzonder is. ((Bernadette van Hellenberg Hubar, Ad orientem | Gericht op het oosten. De nieuwe Bavo te Haarlem, hoofdstuk 4 ‘De Unvollendete en het oneindige’; paragraaf 6.4. ‘Licht en atmosfeer’.))
Het ontwerp is verder goed verankerd in de kerkelijke beeldtraditie doordat met name de liturgische kleuren worden gevolgd. Ook het onderscheid tussen de noordelijke, koele en de zuidelijke, warme kant kan iconografisch tot een oude traditie herleid worden, zij het dat Dibbets dit als artistiek medium anders toepast dan de architect. ((Nieuwbarn, Roomsche kerkgebouw, p. 27 → bibliografie.)) Dat laatste valt goed af te lezen aan het eerste zelfstandige ontwerp van Joseph Cuypers, de Urbanuskerk in Nes aan de Amstel. ((Voor de Urbanuskerk in Nes aan de Amstel volg deze link. Zie voorts Hubar, Ad orientem | Gericht op het oosten, paragraaf 6.4. ‘Licht en atmosfeer’.))

…

Het Johannesraam van Jan Dibbets, gemaakt door Glasatelier Hagemeier, wordt geplaatst in de nieuwe Bavo van Haarlem (foto Van Hoogevest Architecten 2015).
…

De enige kanttekening die ik vanuit de context van het erfgoed had, betrof het plaatsen van de vier evangelisten in het schip. De meeste mensen zullen dit een formaliteit vinden, maar iemand zal het toch op moeten nemen voor het programma dat de bisschoppelijk vicaris en latere bisschop van Haarlem A.J. Callier in nauwe samenwerking met Joseph Cuypers heeft bedacht als basis voor de bouw en de inrichting van de kathedraal. Ook dat is immers een bestaande waarde in de kathedraal. ((Hubar, Ad orientem | Gericht op het oosten, paragraaf 6.5. ‘Nova: de glazen van Jan Dibbets’. Arjen Looyenga in: Erftemeijer, Looyenga en Van Room, Getooid als een bruid, pp. 39-51; 121-128 → bibliografie.)) In het nieuwe boek over de kathedraal zal duidelijk worden hoe verrassend Dibbets daarmee is omgegaan, waardoor hij van een nadeel ook iconografisch een toegevoegde waarde heeft kunnen maken.
Heel bijzonder is de inspiratie die de kunstenaar gevonden heeft bij Hrabanus Maurus, die hij ervaart als een Mondriaan uit de middeleeuwen. Om zijn bewondering tot uitdrukking te brengen heeft Dibbets de Δ (delta) in het raam met de kalligrafie van Adam als eerbetoon aan Hrabanus Maurus direct aan hem ontleend. Daarop zijn op hun beurt de A en de V in Adam en Eva afgestemd. ((Voor een eerste kennismaking met Hrabanus Maurus zie het gelijknamige lemma op Wikipedia.))
Tekent het de tijd dat vanuit de kunstkritiek geen commentaar is gekomen in de zin dat het ontwerp misschien gedateerd zou zijn? Zelf overviel me dat gevoel wel, en wel bij de evangelistensymbolen. Dat is vreemd, zo niet tegenstrijdig voor iemand die net een heel werk heeft geschreven over monumentale kerkelijke schilderkunst, waarin ze juist waarschuwt voor de vertekenende werking van de kwalificatie ‘gedateerd’. Een valkuil die je beslist moet vermijden. Want ook al lijkt dit een open deur, echte creativiteit ontstijgt de belemmeringen van de tijd. Bovendien, zoals Josephs peetoom Alberdingk Thijm al zo pakkend zei: eenmaal de kunstenaar gekozen, dan moet je hem ook vrij laten. ((Hubar, Ad orientem | Gericht op het oosten, paragraaf 6.5. ‘Nova: de glazen van Jan Dibbets’. Hubar, De genade van de steiger, pp. 15, 80, 445, 463, 465. Voor Thijm zie Hubar, Arbeid en Bezieling, p. 361 → bibliografie.))
Het gebruik van symbolen en lettertekens als decoratieve motieven past bij uitstek bij de Joodse bron van het christendom waarbij letters als alternatieve beelden worden gebruikt. ((Van Ogtrop, Dieu parmis nous, pp. 5-6 → bibliografie.)) Op dit punt heeft de plebaan H.J. van Ogtrop een belangrijke bijdrage geleverd die voorstelde om een Hebreeuwse tekst aan de noordkant te plaatsen waar in de oorlog de Haarlemse Joden werden samengedreven en gedeporteerd. Zo wordt ook een tragische ‘lieu de memoire’ geactualiseerd.

De moraal van het verhaal kan kort zijn: ook vanuit de context van het erfgoed – of meer precies, bezien vanuit de waardenstelling – doorstaat het ontwerp van Dibbets voor de nieuwe glazen ruimschoots de toets der kritiek. Ik ben dan ook heel benieuwd naar de realisatie ervan; niet alleen vanwege het individuele kunstenaarschap van Dibbets, maar ook omdat we door zijn werk een artistiek volwaardig beeld zullen krijgen van wat bij Joseph Cuypers op het netvlies stond toen hij zijn Unvollendete ontwikkelde. Een beeld dat niet mogelijk was geweest zonder de uitvoering van het ontwerp door Glasatelier Hagemeier te Tilburg. ((Voor Glasatelier Hagemeier volg deze link: http://bit.ly/1T3dl8m.)) Wie vandaag de dag de kathedraal bezoekt zal een bijzondere uitvoering te zien krijgen van de ‘muziek van het licht’, zoals vader én zoon de polychromie in hun gebouwen betitelden. ((Zie Hubar, De muziek van het licht → bibliografie.))

B. ((Het bovenstaande item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Dibbets’ ramen in de nieuwe Bavo’, op: vanhellenberghubar.org: http://bit.ly/1NHZM9i (2014-2015). Het is bijgewerkt naar aanleiding van de feestelijke afsluiting van de vierde fase van de restauratie van de nieuwe Bavo op 4 maart 2016: http://bit.ly/ITIN-242. Bij die gelegenheid is een aparte publicatie over de glazen van Jan Dibbets verschenen, van de hand van Antoon Erftemeijer: LICHTBEELDEN. Glas in lood van Jan Dibbets in de Nieuwe Bavo te Haarlem, Haarlem 2016. Deze is verkrijgbaar in de winkel van de nieuwe Bavo. Voor de openingstijden surf naar http://bit.ly/ITIN-KathedraalMuseum.))

← Terug naar de inhoudsopgave!))

Postscriptum — Medio december 2015 waren alle glazen in de lichtbeuk geplaatst en rond de kerst alle stellingen uit het schip verdwenen! Zelf was ik er begin november toen de steigers er voor een deel nog waren. Daar stonden we dan in de late namiddag van een grauwe najaarsdag bij het herdenkingsraam Jehi ohr (er zij licht), maar hoe somber en schemerig het buiten ook was, er wás licht! Een ervaring om nooit te vergeten.

Deze slideshow vereist JavaScript.

Om te delen, te printen of te mailen!

Vind ik leuk:

Inleiding en aanleiding: Nicolas op expositie

Uit paragraaf 7.3 | Joep Nicolas

De positie van de Aflegging van Christus

De inspiratie van Derkinderen en de Goudse glazen

Nieuwe barok

Derkinderen

Goudse glazen

Breda

Pluriforme kunstenaar

Naschrift

Bronnen

Afbeeldingen

Om te delen, te printen of te mailen!

Vind ik leuk:

Om te delen, te printen of te mailen!

Vind ik leuk:

Om te delen, te printen of te mailen!

Vind ik leuk:

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

W

Z

Om te delen, te printen of te mailen!

Vind ik leuk:

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

Q

R

S

T

U

V

W

Y

Z

Verwijzingen &

Om te delen, te printen of te mailen!

Vind ik leuk:

A

B

C

D

E

F

G