De architecten Cuypers en het Vitruvianisme

Voor het oktobernummer van Vakblad Vitruvius (2018) hebben we een artikel gemaakt over het vitruvianisme en de architecten Pierre J.H. en Joseph Th.J. Cuypers. Daarmee sloeg ik twee vliegen in een klap. Ik wilde namelijk de balans opmaken van waarin vader en zoon Cuypers verschillen als het gaat om het zogenaamde ontwerpen op systeem. Daarom heb ik twee publicaties geklutst: hoofdstuk 10 van mijn proefschrift en verschillende passages in het boek over de nieuwe Bavo/KoepelKathedraal Haarlem die opgezocht kunnen worden met de zoektermen: proportie, geometrie, geometrisch, cirkel, vierkant, driehoek.*

Of deze exercitie iets heeft gebracht? Ik denk het wel. Ik sta er iedere keer weer van te kijken hoe effectief een andere aanvliegroute kan werken. Heel interessant hoe nieuwe inzichten ontstaan; in dit geval niet alleen ten aanzien van de architecten Cuypers, maar ook wat betreft de wisselwerking tussen Joseph Cuypers en H.P. Berlage. Ga het verhaal maar eens lezen. Wil je er met de zoektoets doorheen gaan, download het artikel dan via het frame hieronder of deze link.

De architecten Cuypers en Vitruvius

Omdat hele stukken van een eerdere publicatie van mijn hand zijn overgenomen, wordt dit in academische kringen wel betiteld als ‘self plagiarism’. Voor mij valt dit onder de categorie ‘De honden blaffen en de karavaan trekt verder’. Zelfs in recensies word ik betiteld als iemand met ‘een missie’ en dat brengt met zich mee dat ik me bewust herhaal. Het is een oeroud pedagogisch adagium dat je alleen zo de boodschap in kunt slijpen. Zeker als het om een verhaal gaat dat voor de meeste mensen nog altijd als nieuw ervaren wordt en al helemaal als de lijn doorgetrokken kan worden naar lopend onderzoek, heeft – partiële – herhaling een evidente meerwaarde. Op dit punt zie je dat de wetenschap achterloopt op de sociale media, waar herhaling een erkend stukje gereedschap is. Pedagogiek en marketing vallen hier samen.

Overigens is dit ook een goed moment om een paar zaken aan te vullen en te corrigeren:

  • Bij de Teeken- en Ambachtsschool ontbreekt de architect die formeel het laatste gebouw ontworpen heeft, L.H. Luyten. Waarom er zoveel mensen aan mee hebben gewerkt? Dat kwam omdat Cuypers senior op dat moment in de gemeenteraad zat. Volgens de grote oeuvrecatalogus van het werk van Cuypers senior staat het vroegste ontwerp op naam van Joseph Cuypers (1894). Tevens blijkt dat verschillende tekeningen op het bureau van vader en zoon Cuypers in Amsterdam zijn gemaakt, waaronder een voorontwerp van het uiteindelijke complex aan de Godsweerdersingel.* Het ziet ernaar uit dat Joseph Cuypers een groter aandeel heeft gehad in het project, dan ik destijds in de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw dacht.
  • Bij afbeelding 12 ontbreekt de naam van de fotograaf, Jan Straus.
  • De spreuk uit het ‘Boek der Wijsh. IX, 21’ dat God als een demiurg de kosmos met maat, getal en gewicht heeft geschapen – lees geconstrueerd – staat níet in de onderdoorgang van het Rijksmuseum gekalligrafeerd. Ik moet het tijdens mijn promotieonderzoek ergens hebben gevonden, dus misschien was het een andere plaats in het Rijksmuseum of een nooit uitgevoerd voorstel. Maar ruim dertig jaar na dato wil het echte laatje in mijn geheugen niet opengaan. Hopelijk kan iemand me dit nog een keer vertellen.

Je weet het, schrijven is trial and error dus terugkoppeling is altijd welkom!

;-) B.

Een van de tegeltableaus van de Roermondse Teeken- en Ambachtsschool (1904-1908). Hierin zijn de drie primaire schema’s van het driehoekssysteem van Viollet-le-Duc gecombineerd tot een afbeelding, waaronder de drie sleutelwoorden uit de bijbehorende tekst in zijn ‘Dictionnaire’ staan: Geometrie, Stabiliteit en Proportie. Foto Jan Straus Roermond.


Bronnen en verdere informatie

Nota bene — Voor de verkorte titels zie de algemene bibliografie van deze site of een van de deelbibliografieën (Joseph Cuypers Collectie, Clemenskerk):

  • Hubar, Arbeid en Bezieling, pp. 325-348: ‘Het reliëf De Bouw- en beeldhouwkunst. De Griekse “meester van het werk” en Cuypers’ proportiesysteem’. Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem, register, zoektermen: proportie, geometrie, geometrisch, cirkel, vierkant, driehoek. Het hoofdstuk in mijn proefschrift gaat op zijn beurt terug op een artikel in de feestbundel van mijn promotor, Kees Peeters: Hubar, “‘De door wiskunst en verbeelding gebouwde kerk'”, pp. 249-259.
  • Berens e.a., P.J.H. Cuypers (1827-1921): het complete werk, p. 313.
  • Hubar, ‘”Een godin die nooit onverschillig blijkt”‘.
  • Het artikel in Vitruvius kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg. “De architecten Cuypers en het vitruvianisme”. Vitruvius, onafhankelijk vakblad voor erfgoedprofessionals 12 (2018): 18–27. http://bit.ly/2zqa7qm-VanHH2Org Meer weten over Vakblad Vitruvius, volg dan deze link

Het Rijksmuseum kan iedereen vast wel zonder mij vinden, de nieuwe Bavo/KoepelKathedraal Haarlem en de Dom van Keulen ook. Maar de Teeken- en Ambachtsschool in Roermond? Mocht je die willen bezoeken, neem dan van te voren contact op met de Limburgse Werkgevers Vereniging (LWV) die in de Teekenschool gehuisvest is. In de aanpalende Ambachtsschool zit het Limburgse Groenhuis. Ik heb het complex behandeld in hoofdstuk 4 van mijn proefschrift, nadat ik er eerder over gepubliceerd had in de vakbladen De Maasgouw en De Sluitsteen.* Heel bijzonder is de polychromie, waarover ik eveneens een artikel schreef na de voltooiing van de restauratie in 1997.* Kortom, zeer de moeite waard om een bezoek te brengen.

Verkorte link van dit item http://bit.ly/2zqa7qm-VanHH2Org

Werk in uitvoering

Werk in uitvoering geeft een overzicht van waarmee ons bureau en schrijverscollectief zich bezighoudt en -hield.

Detail Laatste Avondmaal van Jan Dunselman in de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam, circa 1922. Foto bvhh.nu 2017.

De steigers in de apsis van de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam met het Laatste Avondmaal van Jan Dunselman (1863-1931).  Hoe vreemd het ook klinkt, met name boven deze schilderingen speelt zich een van mijn laatste publicaties af. Wat was dat een spannend project, samen met Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerken! Foto bvhh.nu 2017.

Werk in uitvoering betreft de volgende projecten en activiteiten:

  • In opdracht van de gemeente Eindhoven: Tijdlijn archiefonderzoek Catharinakerk Eindhoven (1858-1963). Materialen | Bouwen, verbouwen, herstellen, restaureren, inrichten & (2021).
  • Cultuur- en bouwhistorisch onderzoek Catharinakerk van Pierre J.H. Cuypers in Eindhoven (2020). Het concept wacht op feedback voor afronding.
  • Schrijfopdracht Joseph Cuypers Collectie, ten behoeve waarvan het persoonsarchief op het gemeentearchief van Roermond wordt geïnventariseerd. Dit E-boek verschijnt in 2022.
  • Het opstellen van twee brochures op basis van De genade van de steiger in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De eerste staat on line op de site van de RCE en je kunt die via deze pagina op onze site downloaden!
  • Reguliere bijdragen aan Vitruvius, onafhankelijk vakblad voor erfgoedprofessionals vanaf 2016. Voer Vitruvius in in het zoekscherm en laat je verbazen door de resultaten!

In de pijplijn | Potentiële artikelen en toekomstig ‘werk in uitvoering’

Potentiële artikelen 
  • Bij het opstellen van de tijdlijn op basis van het archiefonderzoek naar de Catharinakerk in Eindhoven, kwam een ongedateerde en ongesigneerde notitie tevoorschijn over de uitwerking van het programma van Frits van der Meer voor de beglazing van 1957. Door vergelijking van handschriften bleek dat de notitie van glazenier Hugo Brouwer te zijn die uitlegt hoe hij de voorzetten van van der Meer heeft uitgewerkt. Prachtig materiaal voor een artikel.
  • Idem wat betreft de twee preken van pastoor-deken Heezemans over de glazen in Catharinakerk in Eindhoven, die hij inzet als ‘een groote catechismus in steen’ (vergelijkbaar met bisschop Callier bij de nieuwe Bavo/KoepKathedraal te Haarlem).
Toekomstig ‘werk in uitvoering’
  • Vervolgopdracht polychromieonderzoek Martinuskerk te Beek.
  • Uitgave selectie gedichten in eigen beheer.

Recent of al wat langer voltooid

    • Ambassadeur crowdfundingsactie voor het terugbrengen van het Cuypersplafond in het Cuypershuis (2019).
    • Bijdrage aan de tentoonstelling en de publicatie Clemens Merkelbach van Enkhuizen Verstilling en verandering — 3 augustus 2019 t/m 23 februari 2020. Aanleiding was de schenking van het Bredase oeuvre aan Stedelijk Museum Breda door de ruim 80 jaar oude kunstenaar. Het was een hele plezierige samenwerking met collega kunsthistorica Linda Eversteijn van Dichtbijkunst. Het stuk dat we voor de catalogus schreven is ook nog eens apart gepubliceerd in Vitruvius.
    • Hubar, Bernadette van Hellenberg, en Marij Coenen. Cuypers met 80 kilometer per uur. De uitmonstering van de N280 te Roermond. Maastricht/Ohé en Laak: Provincie Limburg/VanHH.Org, 2019. Een heel apart onderzoek, waarvan we binnenkort hopen de link on line te plaatsen.
    • Hubar, Bernadette van Hellenberg, en Marij Coenen. Tussen functies & verhalen De Martinuskerk te Beek in Zuid-Limburg. Onderzoek verhaallijnen in het kader van de rijkssubsidie voor de herbestemming van het westelijk deel van de kerk. In samenwerking met De Steunbeer en Davique Sierschilderwerken. Ohé en Laak: VanHH.org, 2018.
    • Collegiale toets van de cultuur- en bouwhistorisch analyse van de Steentjeskerk te Eindhoven, uitgevoerd door Don Rackham van Res nova monumenten. Een fantastisch onderzoek dat opnieuw laat zien hoe innovatief het eclecticisme in het interbellum was, zowel architectonisch als iconografisch. De Liturgische beweging in katholiek Nederland heeft heel wat gebracht!
    • Voorbereiding fondsenwerving voor het Cuypersgenootschap in het kader van de transitie naar een 2.0. platform en het bereiken van de doelgroep, in samenwerking met Menno Heling van If then is now. Hoewel onze rapporten al goedgekeurd waren door het bestuur en de ALV, durft men de transitie niet aan uit gebrek aan vertrouwen in de uitkomst. Dit ondanks het feit dat er twee perspectiefvolle rapporten liggen. Het project is in 2018 voortijdig gestaakt.
    • Jurylid voor de Inspiratieprijs 2018 voor monumenten van het Prins Bernhard Cultuurfonds Limburg. Zie hiervoor met name de berichten op mijn Facebookpagina Van Hellenberg Hubar, Kunst Cultuur & Erfgoed.
    • Het onderzoek in het kader van de herbestemmingssubsidie voor de Martinuskerk van Beek, ontworpen door de Rijnlandse architect Lambert van Fisenne en na zijn dood uitgebreid door … jawel, Joseph Cuypers en Jan Stuyt.
    • Het E-boek over de schilderingen van Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerken naar Kees Dunselman – die hij weer deels naar het ontwerp van zijn broer Jan uitvoerde – in de koortravee en apsis van de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam.
    • Het schrijven van waardestellingen in het kader van #KunstinBreda, waarover je onder deze link meer vindt: http://bit.ly/KunstinBreda-VHHorg, inclusief de updates op Twitter via de hashtag #KunstinBreda.

  • In opdracht van Fatima Huis BV de belangenscan Fatima Huis Weert | Casus Esdoorn, in samenwerking met ir Karl Pesch-Konopka van Stadsherstel Limburg.
  • Item over de nieuwe Bavo voor de monografie Kerkinterieurs in Nederland van het Catharijneconvent en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
  • Waardestellend onderzoek in het kader van de herbestemming van de Paterskerk te Eindhoven. Wat staat er zoal op de site?

Meer weten over wat we vanaf 1996 hebben gedaan? Ga naar het item In vogelvlucht onder het tabblad Projecten.

;-) B&M 

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Bijgewerkt 25/7/2019

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1Zvd3Y1

Deze diashow vereist JavaScript.

Cuypers4all

Cuypers4all behelst de publieke bestanden met informatie over de architecten- en kunstenaars familie Cuypers.

Cuypers4all | Omslag van de Captia selecta van het grote onderzoek 'Rien de pareil' naar het Cuypershuis te Roermond. bvhh.nu 2007.  Cuypers4all | Omslag van het rapport over het familiegraf van P.J.H. Cuypers uit 2005.
Het rapport links staat voor het grote onderzoek naar het Cuypershuis – woonhuis, bureau met tekenkamer en ateliers – te Roermond in 2007. Het rapport rechts spreekt voor zich. Je kunt de bestanden gratis downloaden via de links Cassette Cuypershuis en Familiegraf Cuypers.

De collectie bestanden over het werk van de architecten Cuypers kan zonder kosten geraadpleegd en gedownload worden via de map van VanHH.org op Google drive: http://bit.ly/Cuypers2all. Als er gebruik van wordt gemaakt, gebeurt dat binnen de termen van de Creative Commons licentie.1

Wat hebben we onder meer voor je klaar staan:

  • De cassette met het onderzoek ten behoeve van de restauratie van het Cuypershuis (2007; 2009). Dit behelst een cultuur- en bouwhistorische analyse (inclusief een deelrapport polychromie), een conditierapport en een DuMo-toets: http://bit.ly/Cuypershuis-Cassette. De meest bekeken delen zijn:
    • Hubar, Bernadette van Hellenberg, De muziek van het licht, Cuypers’ polychromie, Res nova, Ohé en Laak 2007: http://bit.ly/Muziek-polychromie
    • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Rien de pareil, Cultuur- en bouwhistorische analyse Stedelijk museum ‘Het huis van Cuypers’ te Roermond, deel 1 De stad in het klein, Res nova-VanHH.org, Ohé en Laak 2007: http://bit.ly/Cuypershuis-Cassette.2
    • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Rien de pareil, Cultuur- en bouwhistorische analyse Stedelijk museum ‘Het huis van Cuypers’ te Roermond, deel 2 Icoon van de natie, Res nova-VanHH.org, Ohé en Laak 2007. Hier zit onder meer een paragraaf over vader en zoon Cuypers als tuinarchitect: http://bit.ly/Cuypershuis-Cassette
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, en Don Rackham. Het familiegraf van Pierre J.H. Cuypers. Cultuurhistorische analyse met waardenstelling. Ohé en Laak/Horn: Res nova-VanHH.org, 2005. http://bit.ly/2jT4LM3-Cuyperiana.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Wies van Leeuwen en David Mulder, Bovendonk te Hoeven, Cultuur- en bouwhistorische analyse van het voormalige seminariecomplex van Pierre J.H. en Joseph Th.J. Cuypers, Res nova, Ohé en Laak 2008. Over dit complex is afgelopen jaar een boek verschenen, waarin enkele aspecten van ons onderzoek door David Mulder in korte items zijn samengevat.
  • Leeuwen, A. J. C (Wies) van. Alberdingk Thijm, bouwkunst en symboliek. Ohé en Laak: Cuypers Genootschap, 1989. http://bit.ly/2retpLg-VanLeeuwen
  • Een van mijn eerste artikelen gaat over de formule van het Nederlandsch Museum voor Geschiedenis en Kunst in het Rijksmuseum: Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Limburgs verleden in het Rijksmuseum te Amsterdam’, in: De Maasgouw 102 (1983), pp. 58-80. | http://bit.ly/Hubar-gipsafgietsels

Van de collectie Cuypers assortiment+ die te zijner tijd on line zal gaan, zal alleen tegen een donatie gebruik gemaakt kunnen worden; de losse verhalen onder de verzameltitel Cuypers assortiment zijn voor iedereen beschikbaar.

Daarnaast kun je natuurlijk prachtige verhalen vinden in de collectie van de nieuwe Bavo/Koepel Kathedraal Haarlem op deze site. Aan dit opus magnum van Joseph Cuypers heeft niet alleen hij, maar ook zijn vader Pierre J.H. Cuypers en in nog sterkere mate zijn zoon Pierre J.J.M. Cuypers junior gewerkt. Ons boek over de kathedraal is nog maar op één plaats verkrijgbaar. Je moet er snel bij zijn, want voor de rest is het uitverkocht!

Nu hebben we het nog niet gehad over de Joseph Cuypers Collectie, waar we ook alweer enige tijd mee bezig zijn!
Dit project komt met grote regelmaat aan de orde op onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB
Ga eens kijken en ‘like’ de pagina, zodat de berichten over de architecten Cuypers een nog grotere actieradius bereiken!

Wordt vervolgd!

B&M

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verwijzingen
  1. Voor deze site hanteren we de Creative Commons licentie, gespecificeerd onder deze link: http://bit.ly/Copyright-CC-BY-NC-SA-4-0. Dus geen commercieel gebruik en absoluut naamsvermelding, zoals geldt voor al onze teksten en foto’s op onze sites. Hiertoe rekenen we ook onze pagina’s op Facebook en Blogger. Voor de goede orde, alles wat ten dienste komt van kennisverspreiding, beheer en behoud van erfgoed zonderen we uit van commercieel gebruik.
  2. Zowel dit als het volgende deel is geschreven ten behoeve van en dus vóór de laatste restauratie van Museum Cuypershuis. Voor een deel zullen de conclusies en vermoedens dus niet langer actueel zijn.
  3. Op het gebruik van Bibliodoc zijn de disclaimers van de pagina onder deze link van toepassing en die van deze site.

Het zou fijn zijn als je dit webitem wilt delen. Dat kun je doen via de knop delen aan het einde van deze pagina (liefst met de hashtag #Cuypers4all).

Verkorte link van deze pagina: http://bit.ly/Cuypers4all (niet te verwarren met de bestandsmap on line: http://bit.ly/Cuypers2all).

Terug naar de hoofdpagina van Bibliodoc!

← Terug naar de hoofdpagina van de Joseph Cuypers Collectie

← Terug naar de hoofdpagina van Cuypers assortiment